Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ενα αυταρχικό, αντικομμουνιστικό και μεσαιωνικό καθεστώς
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενα αυταρχικό, αντικομμουνιστικό και μεσαιωνικό καθεστώς

  • A-
  • A+
Πώς φτάσαμε στη «Δικτατορία της 4ης Αυγούστου» που εξαπέλυσε σκληρούς διωγμούς εναντίον κομμουνιστών, αριστερών και προοδευτικών πολιτών αλλά και των ιδεών στις οποίες όλοι αυτοί αναφέρονταν ● Το άγριο κυνηγητό όλων των γραπτών τεκμηρίων του ανθρώπινου πολιτισμού που η δικτατορία όχι μόνο απαγόρευε αλλά ήθελε και να εξαφανίσει.

Ηταν 4 Αυγούστου 1936, ώρα 8 μ.μ., όταν ο πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς συγκάλεσε το υπουργικό συμβούλιο και ζήτησε από τους υπουργούς του να υπογράψουν δύο διατάγματα. Υπέγραψαν όλοι εκτός από δύο υπουργούς κι έναν υφυπουργό που παραιτήθηκαν.

Με το πρώτο διάταγμα αναστελλόταν η ισχύς βασικών άρθρων του Συντάγματος και με το δεύτερο διαλυόταν η Βουλή. Στις εισηγητικές εκθέσεις που τα συνόδευαν, αιτιολογικό για την επιβολή της δικτατορίας προβαλλόταν ο λεγόμενος κομμουνιστικός κίνδυνος. Το γνωστό δηλαδή παραμύθι το οποίο προκάλεσε πολλά δεινά στην Ελλάδα μέχρι τη μεταπολίτευση του 1974. Οι δημοκρατικές ελευθερίες είχαν καταλυθεί.

Η δικτατορία του Μεταξά

Το καθεστώς που επιβλήθηκε τότε στη χώρα έμεινε στην ιστορία ως «Δικτατορία της 4ης Αυγούστου» αλλά πριν από την επιβολή του είχε προηγηθεί ένα άλλο καθεστώς που το προετοίμασε. Τα γεγονότα μιλούν από μόνα τους.

Ο ίδιος ο Μεταξάς αναρριχήθηκε πολύ εύκολα στην κυβερνητική εξουσία, πολύ πριν γίνει δικτάτορας, με την ανοχή και στήριξη του αστικού πολιτικού κόσμου- ιδιαίτερα των δύο μεγάλων κομμάτων, του κόμματος των φιλελευθέρων και του δεξιού Λαϊκού κόμματος- παρόλο που από τον Γενάρη του ’34 με συνέντευξή του στην «Καθημερινή» δήλωνε: «Το πρόβλημα δεν είναι πως θα μείνωμεν εις τον κοινοβουλευτισμόν, αλλά διά ποίας θύρας θα εξέλθωμεν εξ αυτού. Διά της θύρας του κομμουνισμού ή διά της θύρας του εθνικού κράτους».

Ο Ιωάννης Μεταξάς

Ο αστικός πολιτικός κόσμος αποδέχτηκε στις 5 Μάρτη του ’36 τον διορισμό του Μεταξά από τον βασιλιά Γεώργιο στη θέση του υπουργού των στρατιωτικών και στήριξε την κυβέρνηση Δεμερτζή, στην οποία ο επίδοξος δικτάτορας ήταν αντιπρόεδρος.

Στις 27 Απριλίου του ιδίου έτους -μετά τον θάνατο του Δεμερτζή- έδωσε σχεδόν σύσσωμος ψήφο εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση Μεταξά και τρεις μέρες αργότερα ψήφισε στη Βουλή τη διακοπή των εργασιών της μέχρι το τέλος Σεπτέμβρη, δίνοντας στον μετέπειτα δικτάτορα και στην κυβέρνησή του το δικαίωμα να εκδίδουν διατάγματα.

Ετσι εγκαθιδρύθηκε στη χώρα ένα ιδιότυπο καθεστώς που αργότερα πολύ εύστοχα ονομάστηκε «καθεστώς της 3 ½ Αυγούστου», που δηλώνει το ενδιάμεσο καθεστώς «ημιδικτατορίας».

Το μεταξικό «ιδιώνυμο» και οι διώξεις

Οπως ήταν αναμενόμενο το δικτατορικό καθεστώς εξαπέλυσε απηνή διωγμό εναντίον των κομμουνιστών, των αριστερών και των προοδευτικών πολιτών αλλά και των ιδεών στις οποίες όλοι αυτοί αναφέρονταν

Στις 17 Σεπτεμβρίου 1936, συνελήφθη από την Ασφάλεια ο γ.γ. της Κ.Ε. του ΚΚΕ Ν. Ζαχαριάδης. Την επομένη, 18 Σεπτεμβρίου, η δικτατορία δημοσίευσε τον Αναγκαστικό Νόμο 117 «Περί μέτρων προς καταπολέμησιν του κομμουνισμού και των εκ τούτου συνεπειών».

Ο νόμος αυτός ερχόταν προς αντικατάσταση του νόμου 4229/25-7-1929 «Περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών», του περιβόητου δηλαδή «ιδιωνύμου» που είχε ψηφίσει το 1929 η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου. Στην πραγματικότητα, ο Α.Ν. 117/1936 υπήρξε συνέχεια του βενιζελικού «ιδιωνύμου» και προσαρμογή του στις νέες συνθήκες της δικτατορίας.

Δεν το καταργούσε, αλλά επαναλάμβανε τις κύριες διατάξεις του επί το αυταρχικότερον, εισάγοντας και νέα «εγκλήματα», τα οποία οι κρατικές αρχές καλούνταν να αντιμετωπίσουν. Οι βασικές διατάξεις του μεταξικού «ιδιωνύμου» προέβλεπαν ποινή φυλάκισης μέχρι 5 ετών και ποινή εκτόπισης έξι μηνών μέχρι δύο ετών (που επιβάλλονταν από τον ποινικό δικαστή και εκτίονταν μετά την εκτέλεση της κύριας ποινής) για οποιονδήποτε «όστις εγγράφως, προφορικώς ή καθ’ οιονδήποτε άλλον τρόπον αμέσως ή εμμέσως επιδιώκει την διάδοσιν, ανάπτυξιν και εφαρμογήν θεωριών, ιδεών ή κοινωνικών, οικονομικών και θρησκευτικών συστημάτων τεινόντων εις την ανατροπήν του κρατούντος εν τη χώρα κοινωνικού καθεστώτος ή εις την απόσπασιν ή αυτονόμησιν μέρους της επικρατείας ώς και ο προσηλυτίζων εις τας θεωρίας, ιδέας και συστήματα ταύτα καθ’ οιονδήποτε τρόπον» (άρθρο 1).

Για το ίδιο «αδίκημα» το βενιζελικό «ιδιώνυμο» προέβλεπε φυλάκιση τουλάχιστον έξι μηνών και εκτοπισμό ενός μηνός μέχρι δύο ετών για οποιονδήποτε επιδίωκε «την εφαρμογή ιδεών εχουσών ως έκδηλον σκοπόν την διά βιαίων μέσων ανατροπήν του κρατούντος κοινωνικού καθεστώτος ή την απόσπασιν μέρους εκ’ του όλου της Επικρατείας, ή ενεργεί υπέρ της εφαρμογής αυτών προσηλυτισμόν».

Οπως σωστά παρατηρεί ο Ρούσος Κούνδουρος «Το ενδιαφέρον σημείο του Αναγκαστικού Νόμου 117 είναι ότι η λέξη ‘‘βιαίως’’ παραλείπεται. Ο δράστης δεν χρειάζεται πια να προσπαθεί να ανατρέψει βιαίως. Αρκεί να προσπαθούσε να ανατρέψει, έστω και ειρηνικά εκείνο που η δικτατορία όριζε σαν κοινωνικό καθεστώς» (Ρούσος Κούνδουρος: «Η Ασφάλεια του καθεστώτος», εκδόσεις Καστανιώτη, σελ. 104).

Στο ίδιο πνεύμα ο Ν. Αλιβιζάτος προσθέτει: «Η εξέλιξη σχετικά με το κύριο έγκλημα που προβλεπόταν από το αντίστοιχο άρθρο του ‘‘ιδιωνύμου’’ ήταν σαφής: δεν ήταν απαραίτητο να είχε επιδιώξει ο κατηγορούμενος την εφαρμογή ιδεών ‘‘εχουσών ως έκδηλον σκοπόν’’ την ‘‘διά βιαίων μέσων’’ ανατροπή του κρατούντος κοινωνικού συστήματος όπως προέβλεπε ο νομοθέτης του 1929. Για τον νομοθέτη του δικτατορικού καθεστώτος αρκούσε για την καταδίκη των προσώπων κατά των οποίων στρεφόταν, η απόπειρα να διαδοθούν οι ιδέες αυτές με οποιαδήποτε μέσο». (Ν. Αλιβιζάτος: «Οι πολιτικοί θεσμοί σε κρίση 1922- 1974», εκδόσεις Θεμέλιο, σελ. 418).

Ο μεταξικός αντικομμουνιστικός νόμος προέβλεπε τις ίδιες, με το άρθρο 1, ποινές και για οποιονδήποτε εξωθούσε τους εργάτες σε κήρυξη απεργίας ή συμμετείχε σε απεργία. Ιδιαίτερα επιβαρυντική περίπτωση χαρακτηριζόταν η συμμετοχή σε τέτοιες ενέργειες δημοσίων, δημοτικών ή εκκλησιαστικών υπαλλήλων, κληρικών, υπαλλήλων οργανισμών δημοσίου δικαίου ή εργατικών σωματείων, στρατιωτικών κ.ά.

Επίσης απαγόρευε τη σύσταση σωματείων ή ενώσεων που θεωρούνταν ανατρεπτικά για το καθεστώς και διέλυε όσα από τα υπάρχοντα είχαν χαρακτηριστεί ως τέτοια από τα όργανα του καθεστώτος. Επιπλέον, απαγόρευε τις συγκεντρώσεις σε υπαίθριο ή κλειστό χώρο, στις οποίες επρόκειτο να αναπτυχθούν ανατρεπτικές για το κοινωνικό καθεστώς θεωρίες, ιδέες και συστήματα.

Αν μάλιστα τα προαναφερθέντα αδικήματα είχαν τελεστεί διά του Τύπου προβλεπόταν προσωρινή παύση της ασκήσεως επαγγέλματος μέχρι έξι μηνών στον δημοσιογράφο, εκδότη ή τυπογράφο και μέχρι τριών ετών σε περίπτωση υποτροπής και διατασσόταν «η κατάσχεσις των τυπογραφικών οργάνων». Παρόμοιες διατάξεις είχε και το «ιδιώνυμο», αν και για ορισμένες περιπτώσεις προέβλεπε μικρότερες ποινές.

Για την περίοδο που κράτησε το καθεστώς της 4ης Αυγούστου δεν υπάρχουν επίσημα στοιχεία αναφορικά με τις επιπτώσεις που είχε το αντικομουνιστικό νομικό καθεστώς πάνω στις λαϊκές ελευθερίες που ούτως ή άλλως είχαν συρρικνωθεί.

Ο Κορωνάκης γράφει ότι «υπέρ τα 80.000 άτομα εβασανίσθησαν επί μήνας ολοκλήρους εις τα κρατητήρια των Ασφαλειών και των παραρτημάτων των, εις τας μονίμους φυλακάς του κράτους και τας ερημονήσους του Αιγαίου» (Ι. Γ. Κορωνάκη: «Η Πολιτεία της 4ης Αυγούστου», Αθήναι 1950, σελ. 45). Το ίδιο το καθεστώς κατέβαζε τις συλλήψεις στις 50.000, διατυμπανίζοντας ότι απ’ αυτούς οι 47.000 είχαν υπογράψει δήλωση μετανοίας (Γ. Ρούσσου: «Νεώτερη Ιστορία του Ελληνικού Εθνους», εκδόσεις ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, τόμος 7ος, σελ. 90).

Επρόκειτο για εξωφρενικό αριθμό που υπερέβαινε κατά πολύ τα μέλη του ΚΚΕ και που είχε γίνει κατορθωτός αφού προηγουμένως είχαν αναγκαστεί να υπογράψουν δηλώσεις αποκήρυξης του ΚΚΕ πολλοί μη κομμουνιστές, ακόμη και αντικομουνιστές.

Αυτές τις δηλώσεις ο υπουργός Ασφαλείας του καθεστώτος, Κ. Μανιαδάκης, είχε υποχρεωθεί σε μια εγκύκλιό του προς τα αστυνομικά όργανα να τις χαρακτηρίσει ηλίθιες και μέθοδο εξαναγκασμού των ατόμων να δηλώνουν την αφοσίωσή τους στο Μεταξά (Δ. Γ. Κούσουλα: «Επιβουλή και Αποτυχία- Η ιστορία του ΚΚΕ 1918- 1939», εκδόσεις ΚΑΜΠΑΝΑ, σελ. 123). Ηταν τέτοια η βαναυσότητα της συμπεριφοράς του καθεστώτος προς τον λαό που ξεπερνούσε τα όρια του γελοίου!

Η ΑΝΑΒΙΩΣΗ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ

Τα βιβλία στην πυρά

Ενα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του μεταξικού «ιδιωνύμου» είναι ότι οδηγούσε στην κατάσχεση και στη συνέχεια στην πυρά βιβλία και έντυπα που δεν ήταν αρεστά στο καθεστώς. Το άρθρο 10 του νόμου γράφει επί λέξει:

«Οι εν γένει εκδόται και βιβλιοπώλαι, κάτοχοι βιβλίων ή άλλων εντύπων των οποίων το περιεχόμενο εκδήλως αντίκειται προς τας διατάξεις του παρόντος Νόμου ως αναφερόμενον εις θεωρίας, ιδέας και συστήματα περί ων το άρθρο 1 του παρόντος υποχρεούνται εντός προθεσμίας 20 ημερών από της δημοσιεύσεως του παρόντος Νόμου να προσαγάγωσι και παραδώσωσι τα έντυπα ταύτα εις τας κατά τόπους αρμοδίας Αστυνομικάς Αρχάς συντασσομένου πρωτοκόλλου παραδόσεως. Οι μη συμμορφούμενοι... τιμωρούνται διά φυλακίσεως τριών μηνών μέχρι ενός έτους και ισοχρόνου εκτοπίσεως. Υφισταμένης αμφιβολίας παρά τω κατόχω περί του κατά τ’ ανωτέρω επιτρεπτού ή μη της κατοχής και εμπορίας εντύπου τινός, αποφαίνεται οριστικώς και αμετακλήτως τριμελής Επιτροπή αποτελούμενη υπό του νομάρχου, του Εισαγγελέως, των Πρωτοδικών και τους Αστυνομικού Διευθυντού ένθα τα κατεχόμενα έντυπα.».

Ετσι νομιμοποιήθηκε ένα άγριο κυνηγητό όλων των γραπτών τεκμηρίων του ανθρώπινου πολιτισμού που η δικτατορία όχι μόνο απαγόρευε αλλά ήθελε και να εξαφανίσει αφού οργάνωνε τελετές όπου καίγονταν δημόσια όλα τα βιβλία και τα έντυπα που είχαν κατασχεθεί.

Βέβαια όλα αυτά είχαν ξεκινήσει προτού θεσπιστεί η μεταξική αντικομμουνιστική νομοθεσία. Για παράδειγμα, λίγες μέρες μετά την επιβολή της δικτατορίας και συγκεκριμένα στις 16 Αυγούστου στις εφημερίδες υπήρχε η εξής ανακοίνωση: «Η Εθνική Φοιτητική Νεολαία Πειραιώς, προβαίνουσα εις την εξαφάνισιν διά της πυράς ολοκλήρου σειράς κομμουνιστικών εντύπων την προσεχή Κυριακήν ώραν 8 μ.μ. εν τη πλατεία Πασαλιμανίου Πειραιώς, προσκαλεί άπαντας τους εθνικόφρονας νέους, όπως προσέλθουν εν τη πλατεία Τερψιθέας 7 μ.μ. ίνα εν σώματι μεταβούν και συμμετάσχουν εις την τελετήν» (Φ. Γρηγοριάδη: «Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας 1909- 1940», εκδόσεις Καπόπουλος, τόμος 4ος, σελ. 191).

Τέτοιες ανακοινώσεις ήταν συχνό φαινόμενο κι όπως εύκολα μπορεί ν’ αντιληφθεί κανείς ο χαρακτηρισμός ενός εντύπου ως κομμουνιστικού ή ως ανατρεπτικού είχε πολύ ευρύ περιεχόμενο. Σχεδόν απροσδιόριστο.

Ο Σπ. Λιναρδάτος γράφει χαρακτηριστικά γι’ αυτό το θέμα: «Μέλη φασιστικών οργανώσεων και διάφοροι τραμπούκοι ή πληρωμένοι αλήτες, με άγριους αλαλαγμούς χαράς, άναψαν σε δημόσιους χώρους μεγάλες φωτιές κι έκαψαν εκατοντάδες τόμους βιβλίων Ελλήνων και ξένων συγγραφέων. Ανάμεσα στα βιβλία που κάηκαν δεν ήταν μόνον του Μαρξ, του Ενγκελς, του Λένιν, του Πλεχάνωφ και των άλλων κλασικών του Μαρξισμού, αλλά και του Χάινε, του Μπέρναρ Σω, του Φρόυντ, του Τσβάιχ, του Ανατόλ Φρανς, του Γκόρκι, του Ντοστογιέφσκι, του Τολστόι, του Γκαίτε, του Φίχτε, του Δαρβίνου, του Παπαδιαμάντη, του Καρκαβίτσα κ.λπ.» (Σπ. Λιναρδάτου: «4η Αυγούστου», Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις 1967, σελ. 62- 63).

Εξίσου διαφωτιστικά είναι και όσα αναφέρει ο Γ. Ρούσσος, ο οποίος, ανάμεσα σε άλλα, γράφει: «Ακόμα και σχολικά βιβλία που δεν άρεσαν στο καθεστώς παραδίδονταν στη φωτιά. Αργότερα καταρτίστηκε με διαταγή του Μανιαδάκη ένας ατελείωτος κατάλογος που απαγόρευε την κυκλοφορία 445 βιβλίων. Μετέπειτα έφθασαν να λογοκρίνουν και τους αρχαίους Ελληνες συγγραφείς, μέχρι του σημείου μάλιστα να απαγορεύσουν την παράσταση της ‘‘Αντιγόνης’’ του Σοφοκλή επειδή περιείχε βαρείς χαρακτηρισμούς κατά των τυράννων» (Γ. Ρούσσου: «Νεώτερη Ιστορία του Ελληνικού Εθνους», εκδόσεις ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, τόμος 7ος, σελ. 84 - 86). Βέβαια, όπως αναφέρει ο Φ. Γρηγοριάδης, από τη λογοκρισία του καθεστώς, πέραν του Σοφοκλή, δεν την γλίτωσαν ούτε Θουκυδίδης ούτε ο Αριστοφάνης!!! (Φ. Γρηγοριάδη, στο ίδιο σελ. 191)

Ποιοι όμως ήταν οι λογοκριτές που υπηρετούσαν τέτοιου είδους ανάγκες του καθεστώτος; «Εις την λογοκρισίαν των βιβλίων, περιοδικών και λοιπών εντύπων- μας πληροφορεί ο Ι. Κορωνάκης- υπηρέτουν ως πνευματικοί Προκρούσται οι Κλέων Παράσχος, Ειρήνη Δημητρακοπούλου- Αθηναία, Γεώργιος Πράτσικας, Γρηγόριος Στεφάνου, Γεράσιμος Αννινος και άλλοι. Κατ’ εισήγησιν αυτών, χιλιάδες βιβλίων των μεγαλυτέρων εκδοτικών μας οίκων ηρπάγησαν και εκάησαν εις τους δρόμους» (Ι. Γ. Κορωνάκη: «Η Πολιτεία της 4ης Αυγούστου», Αθήναι 1950, σελ. 43).

 

ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Η αντιδικτατορική δράση της οικογένειας Τσίπρα
Τι λένε τα αρχεία της Ασφάλειας της περιόδου της δικτατορίας για τη δράση του Παύλου Τσίπρα, πατέρα του πρωθυπουργού, και του θείου του, Ηρακλή Τσίπρα. Σε πολυσέλιδη αναφορά της Διοίκησης Χωροφυλακής Ηρακλείου...
Η αντιδικτατορική δράση της οικογένειας Τσίπρα
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Ο Γ. Παπαδόπουλος εν δράσει
Σήμερα δημοσιεύουμε το δεύτερο μέρος της έκθεσης της Υπηρεσίας Εθνικής Ασφαλείας, που αφορά τη δράση χουντικών και φιλοχουντικών στοιχείων στη Θεσσαλονίκη, τη δραστηριότητα εκείνο το διάστημα του δικτάτορα και...
Ο Γ. Παπαδόπουλος εν δράσει
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Η αποκατάσταση του κοινοβουλευτισμού
Η Ελλάδα μπήκε σε νέα περίοδο κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, τη μακροβιότερη και τη σταθερότερη στη σύγχρονη Ιστορία της. Η μεταβολή όμως που συντελέστηκε τότε ήταν απολύτως ελεγχόμενη από το ντόπιο και ξένο...
Η αποκατάσταση του κοινοβουλευτισμού
ΑΝΤΙΠΟΛΙΤΕΥΣΗ
Αλλαγή θέματος με μονταζιέρα
Ν.Δ. Προκειμένου να μην αναγκαστεί να δώσει εξηγήσεις για το «παρών» στην ονομαστική ψηφοφορία στη Βουλή, επιχειρεί να αλλάξει την ατζέντα στη δημόσια συζήτηση μέσω κίτρινης προπαγάνδας με τη χρήση παλαιότερων...
Αλλαγή θέματος με μονταζιέρα
ΒΟΥΛΗ
Δ. Στούμπος: Ισχυρός μέτοχος ο ΣΥΡΙΖΑ
Στην εξεταστική επιτροπή της Βουλής κατέθεσε ο διευθύνων σύμβουλος της εφημερίδας «Αυγή», Δημήτρης Στούμπος. Ανέφερε ότι ο ΣΥΡΙΖΑ είναι σήμερα ισχυρός μέτοχος της εφημερίδας καθώς κατέχει το 40%, ενώ αποτέλεσε...
Δ. Στούμπος: Ισχυρός μέτοχος ο ΣΥΡΙΖΑ
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Ενας υπέρμετρος δανεισμός
Ο Π. Λάμπρου, που διετέλεσε διοικητής της τράπεζας την περίοδο 1997-2004, παραδέχτηκε ότι στις προεκλογικές περιόδους υπήρξε υπέρμετρος δανεισμός της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ αλλά τον δικαιολόγησε με το σκεπτικό ότι...
Ενας υπέρμετρος δανεισμός

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας