Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Διαφωτισμός σημαίνει ένα συνεχές κάλεσμα στην εξέγερση της σκέψης»

Μπερτράν Μπινός, καθηγητής Φιλοσοφίας

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Διαφωτισμός σημαίνει ένα συνεχές κάλεσμα στην εξέγερση της σκέψης»

  • A-
  • A+

Ο καθηγητής Φιλοσοφίας Μπερτράν Μπινός, με ειδίκευση στο φαινόμενο του Διαφωτισμού, έρχεται τις επόμενες μέρες στην Αθήνα (23-25/5/18) για το συνέδριο που διοργανώνουν το Πάντειο Πανεπιστήμιο, η Γαλλική Σχολή Αθηνών και το Ινστιτούτο Ερευνών για την Αναγέννηση, την Κλασική Εποχή και τον Διαφωτισμό, με θέμα «Από την οθωμανική Ευρώπη στα βαλκανικά έθνη: επανεξετάζοντας τον Διαφωτισμό»

• Ποια είναι τελικά η κληρονομιά του Διαφωτισμού;

Είναι πολυσχιδής και σίγουρα όχι μονοσήμαντη. Οταν προβάλλουμε την κληρονομιά των Φώτων* δίνουμε έμφαση συνήθως σε μια μορφή νεωτερικού ουμανισμού που προάγει τα δικαιώματα του ανθρώπου, την ανεκτικότητα, τον ορθό λόγο κ.λπ. Προσδίδουμε έτσι στα Φώτα μια κάπως παιδαγωγική χροιά, μετατρέποντάς τα σ’ ένα νέο είδος κατήχησης.

Νομίζω ότι στην πιο υψηλή και οξυδερκή τους μορφή, τα Φώτα αποτέλεσαν έναν εξαιρετικά επιθετικό επαναπροσδιορισμό της «φιλοσοφίας». Υπό την έννοια ότι την αντιλαμβάνονται ως μια διεργασία που επιδιώκει να καταστρέψει τις «προκαταλήψεις», όλες τις προκαταλήψεις, αρχής γενομένης από τις πλέον επικίνδυνες, αυτές που χαρακτηρίζονται ως «δεισιδαιμονία».

Ωστόσο η μάχη ενάντια στις προκαταλήψεις δεν σημαίνει ότι ένας λανθασμένος λόγος αντικαθίσταται από έναν ορθό τον οποίο ο αναγνώστης θα όφειλε να υποδεχτεί παθητικά, αλλά αντιθέτως ότι τον υποχρεώνει να «σκεφτεί με το δικό του μυαλό», δηλαδή να σκεφτεί αλλιώς, να μην είναι σύμφωνος, να μην είναι ποτέ σύμφωνος. Κανένας δεν πήγε πιο μακριά προς αυτή την κατεύθυνση όσο ο Ντιτερό. Αν τα Φώτα μας κληροδότησαν κάτι για το οποίο μπορούμε να είμαστε περήφανοι, είναι αυτό: ένα συνεχές κάλεσμα στην εξέγερση της σκέψης.

• Ποιοι από τους στόχους των Φώτων θεωρείτε ότι δεν έχουν εκπληρωθεί σήμερα;

Αν είναι ακριβές ότι στόχος των Φώτων είναι να ωθήσουν τον καθένα μας στην αναγκαιότητα χρήσης της λογικής, συμπεριλαμβανομένης ακριβώς και της αναγκαιότητας να αναρωτηθούμε τι μπορεί να σημαίνει «ορθός λόγος», τότε θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι αυτός ο στόχος παραμένει επίκαιρος. Δεν μπορούμε να πούμε ότι ζούμε σ’ έναν κόσμο που ευνοεί την κριτική...

Η δεισιδαιμονία μάλιστα, για την οποία οι εκπρόσωποι της γενιάς μου πίστευαν αφελώς, εδώ και είκοσι χρόνια, ότι ανήκε οριστικά στο παρελθόν, έχει επανεμφανιστεί με τέτοια μορφή που το παλιό θεολογικο-πολιτικό πρόβλημα τίθεται εκ νέου με απρόσμενη βιαιότητα. Χρειάζεται ακόμη να εκπληρώσουμε την προτροπή του Βολταίρου και να «συντρίψουμε την αχρειότητα!»

• Θεωρείτε ότι η πίστη του Διαφωτισμού σε μια αέναη πρόοδο -τεχνική, οικονομική, ηθική- και η αισιοδοξία του σχετικά με την εξέλιξη της ανθρώπινης κοινωνίας επιβεβαιώνονται σήμερα, τρεις αιώνες αργότερα;

Κακώς αποδίδουμε στα Φώτα αυτήν την αμετροεπή αισιοδοξία: την εποχή των Φώτων ποτέ δεν έγινε λόγος για Πρόοδο στον ενικό και με κεφαλαίο γράμμα, αλλά πάντα για προόδους, στον πληθυντικό, και μάλιστα θέτοντας το ερώτημα, στα χνάρια του Ρουσό, κατά πόσον αυτές οι πρόοδοι ήταν μεταξύ τους συμβατές. Κατά τα άλλα, όταν γινόταν λόγος περί «αισιοδοξίας», είχαν κατά νου τον Πόουπ και τον Λάιμπνιτς και μάλιστα με υποτιμητική χρoιά.

H «απεριόριστη τελειοποιησιμότητα» αποτελεί μια μεταγενέστερη έννοια, σύγχρονη της Γαλλικής Επανάστασης, και είναι αυτονόητο ότι κανένας σήμερα δεν θα μπορούσε να την προασπιστεί σοβαρά. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν παρουσιάζει ενδιαφέρον. Αντιθέτως, αξίζει τον κόπο να καταλάβουμε πώς ένας διανοητής όπως ο Κοντορσέ, κατά τη διάρκεια της πιο κρίσιμης στιγμής της περιόδου της Τρομοκρατίας, οδηγείται στην επινόηση αυτής της αξιοπρόσεκτης έννοιας, μετατρέποντάς την μάλιστα σε καθοδηγητικό νήμα της παγκόσμιας ιστορίας.

• Θεωρείτε ότι υπάρχουν σημεία στην κριτική του Ρομαντισμού προς τον Διαφωτισμό για τα οποία αποδείχτηκε ότι είχε δίκιο ο πρώτος;

Η αντιπαράθεση μεταξύ Φώτων και Ρομαντισμού είναι υπερβολικά μονολιθική για να απαντήσουμε με ευκολία. Ο Ρομαντισμός καλύπτει ένα εξαιρετικά ευρύ φάσμα αντιδράσεων απέναντι στη Γαλλική Επανάσταση και στα Φώτα, τα οποία θεωρήθηκαν υπεύθυνα για την Επανάσταση.

Αυτό σημαίνει ότι τα Φώτα μετατράπηκαν σε αντικείμενο μιας εκ των υστέρων ανακατασκευής: «Φταίει ο Βολταίρος, φταίει ο Ρουσό!» Αυτές τις αντιδράσεις δεν μπορούμε να τις χαρακτηρίσουμε περισσότερο «ορθές» ή περισσότερο «λανθασμένες» απ’ ό,τι και τα ίδια τα Φώτα. Ωστόσο, μπορούμε να τις αναδείξουμε με τη σειρά τους στον βαθμό που υπήρξαν θεωρητικά παραγωγικές.

Ενα μόνο παράδειγμα, από τα πλέον διάσημα: η αναγωγή της «ιστορίας» σε βασικό σημείο αναφοράς στο οποίο καθετί καλούνταν να βρίσκει την ασταθή πραγματικότητά του. Ζούμε ακόμη αυτόν τον τρομερό κλονισμό που μπορούμε να ονομάσουμε «ιστορικοποίηση» και του οποίου η κριτική ισχύς παραμένει ακόμη και σήμερα υπολογίσιμη.

Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι η υπερτίμηση της ιστορίας στον 19ο αιώνα ήταν τελικά λιγότερο μια άρνηση των Φώτων και περισσότερο μια ανακύκλωση των κριτικών προσδοκιών τους. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που ο Νίτσε, το 1878, θα αφιερώσει το βιβλίο του «Ανθρώπινο, πολύ ανθρώπινο» στον Βολταίρο.

• Πολλοί συνδέουν τη σημερινή επικράτηση της τεχνοκρατίας με τις υπερβολές του Διαφωτισμού, με την υπερβολική πίστη στη δύναμη της επιστήμης, της τεχνικής και της ορθολογικής ικανότητας του ανθρώπινου νου. Ποια είναι η άποψή σας;

Πρόκειται για κάτι αβάσιμο. Κατά τον ίδιο τρόπο που τα Φώτα δεν πίστεψαν σε μια απεριόριστη Πρόοδο, έτσι δεν κήρυξαν και την άγρια εκμετάλλευση της φύσης.

Αναμφίβολα κληρονόμησαν από τον Μπέικον την πεποίθηση ότι μπορούμε να παρέμβουμε στις φυσικές διαδικασίες εάν τις έχουμε καταρχάς σωστά επισημάνει. Αναμφίβολα κληρονόμησαν επίσης από τον Μπέικον την ιδέα ότι πολλά από τα πράγματα που σήμερα μοιάζουν αδύνατα θα μπορέσουν μια μέρα να πραγματοποιηθούν – αλλά για το ποια ακριβώς πρόκειται, δεν έχουμε την παραμικρή ιδέα... Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι έδειξαν μια απεριόριστη εμπιστοσύνη στις ικανότητες και τη δύναμη της επιστήμης.

Αν θέλουμε να βρούμε τη φιλοσοφική πατρότητα της τεχνοκρατίας, θα πρέπει μάλλον να την αναζητήσουμε στον Ογκίστ Κοντ, που υπήρξε ένας από τους πιο σημαντικούς επικριτές των Φώτων και ο οποίος απέδιδε στους «ειδήμονες» τη νέα πνευματική εξουσία.

Οσο για τους φιλοσόφους του 18ου αιώνα, εκείνοι πόνταραν στις αντιπαραθέσεις των νοητικών αντιλήψεων, στη σύγκρουση ορθού λόγου με ορθό λόγο, με μια κουβέντα στην αντίφαση: το αντίθετο δηλαδή της τεχνοκρατίας και της τεχνογνωσίας! Πώς άλλωστε θα μπορούσαμε να σκεφτόμαστε με το μυαλό μας και, ταυτόχρονα, να υπακούμε πειθήνια σ’ αυτόν που ξέρει;

Ποιος είναι

O Μπερτράν Μπινός είναι καθηγητής Νεότερης Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Panthéon-Sorbonne. Επιλογή δημοσιεύσεων: Critiques des droits de l’homme, Παρίσι, PUF 1989 (στα ελληνικά: «Τα ανθρώπινα δικαιώματα. Κριτική», Αθήνα, Πατάκης, 1997), Les trois sources des philosophies de l’histoire (1764-1798), «Pratiques théoriques», Paris, PUF, 1994 (επανέκδοση: «Les collections de la République des Lettres», Québec Presses de l’Université Laval 2008), Introduction à De l’esprit des lois de Montesquieu, Παρίσι, PUF, 1998, επανέκδοση: Παρίσι, Publications de la Sorbonne, 2015, Religion privée, opinion publique, Παρίσι, Vrin, 2012; Nommer l’histoire. Parcours philosophiques, Παρίσι, éditions de l’EHESS, 2018.

Μετάφραση: Χρυσάνθη Αυλάμη

*Η γαλλική λέξη για τον Διαφωτισμό είναι Lumières = Φώτα

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Θα έπρεπε να είχατε εγκαταλείψει το ευρώ πριν από πέντε χρόνια»
Ο σημαντικός μαρξιστής διανοούμενος, Ντέιβιντ Χάρβεϊ, μιλά στην Εφημερίδα των Συντακτών Σαββατοκύριακου, για τις εξελίξεις στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, αλλά και για το φαινόμενο της αλλοτρίωσης στις μέρες.
«Θα έπρεπε να είχατε εγκαταλείψει το ευρώ πριν από πέντε χρόνια»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η ελληνική κυβέρνηση κάνει μόνο τα τελείως απαραίτητα...»
Ο Μαζάουερ μιλά για τους πειρασμούς της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, αναλύει την έννοια του λαϊκισμού, κάνει αναδρομή στην εξέλιξη του εθνικισμού στην Ευρώπη, τονίζει τις ευθύνες του πολιτικού συστήματος στην εκδήλωση...
«Η ελληνική κυβέρνηση κάνει μόνο τα τελείως απαραίτητα...»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Πολύ συχνά η πολιτική ανυπακοή αποτελεί ηθική αναγκαιότητα»
Η Τζούντιθ Μπάτλερ στη συνέντευξή της στην «Εφ.Συν.» αναφέρεται στον νεοφιλελευθερισμό, στην τρωτότητα, στην επισφάλεια και στην ανάγκη αντίστασης, ενώ θεωρεί έκπτωση της δημοκρατίας πιθανή ανάθεση των...
«Πολύ συχνά η πολιτική ανυπακοή αποτελεί ηθική αναγκαιότητα»
ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΑ
Για τον Διαφωτισμό
«Ο 20ός αιώνας ως συνθήκη της διαλεκτικής του Διαφωτισμού», είναι το θέμα ερευνητικής ημερίδας με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του καθηγητή στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και τακτικού αρθρογράφου της...
Για τον Διαφωτισμό
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Το “δυτικό” βρίσκεται στο τέλος του, ένα τέλος παγκόσμιο»
Ο Ζαν-Λικ Νανσί ιχνηλατεί τις αλλαγές σε παγκόσμιο επίπεδο και συγκρίνει τη σημερινή περίοδο με το τέλος της Ρώμης ή τις απαρχές του καπιταλισμού, διαπιστώνοντας μιλώντας στην «Εφ.Συν» ότι «Κάτι άλλο θα...
«Το “δυτικό” βρίσκεται στο τέλος του, ένα τέλος παγκόσμιο»
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η προσκόλληση στο παρόν συσκοτίζει το παρελθόν και το μέλλον»
Ο Γάλλος ιστορικός Φρανσουά Αρτόγκ αναλύει τις συνέπειες της προσκόλλησης των σημερινών κοινωνιών στο παρόν και την υποχώρηση της προσδοκίας του μέλλοντος μετά την κατάρρευση των ουτοπιών και της ιδέας της...
«Η προσκόλληση στο παρόν συσκοτίζει το παρελθόν και το μέλλον»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας