Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Δίχως απαρνήσεις και υποχωρήσεις»

Ο Ηλίας Ηλιού στη Μακρόνησο το 1949 (όρθιος, δεύτερος από δεξιά). Αγόρευση στη Βουλή το 1965. Πίσω του, ο νεαρός -τότε- βουλευτής Μίκης Θεοδωράκης (δεξιά)

«Δίχως απαρνήσεις και υποχωρήσεις»

  • A-
  • A+

Υπήρξε ο εμβληματικότερος εκπρόσωπος της μετεμφυλιακής Αριστεράς. Βασικός συνήγορος των δικαζόμενων κομμουνιστών τη δεκαετία του 1950 και κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος της ΕΔΑ στα χρόνια της ακμής της, ο Ηλίας Ηλιού άφησε όσo κανείς την προσωπική του σφραγίδα σε μιαν ολόκληρη εποχή. Εποχή τόσο μακρινή πια, όσον αφορά το κλίμα και διακυβεύματά της, που συχνά παρερμηνεύεται με βάση τα δεδομένα της συλλογικής μνήμης των δεκαετιών που ακολούθησαν.

Η πολιτική βιογραφία του Ηλία Ηλιού από τον καθηγητή Ηλία Νικολακόπουλο, που μόλις κυκλοφόρησε από το Iδρυμα της Βουλής, αποφεύγει ευτυχώς παρόμοιες παγίδες. Στις 263 σελίδες της, που διαβάζονται σαν μυθιστόρημα, αναδύεται ευδιάκριτα μια πλήρης εικόνα τόσο του βιογραφούμενου όσο και της εποχής του. Για την ακρίβεια, των εποχών του.

«Αξιοπρεπής διανοούμενος»

Τα πρώτα βήματα της ζωής του Ηλία Ηλιού δεν διέφεραν καθόλου από εκείνα χιλιάδων άλλων αστών της εποχής. Αυτοδημιούργητος προοδευτικός δικηγόρος με σοσιαλιστικές τάσεις, υποψήφιος βουλευτής για πρώτη φορά με το κόμμα του Αλέξανδρου Παπαναστασίου στη Λέσβο το 1932, εγκαταστάθηκε το 1935 στην Αθήνα και στη διάρκεια της Κατοχής αγωνίστηκε μέσα από τις γραμμές του ΕΑΜ, ως απλό μέλος δίχως κάποια ιδιαίτερη κομματική ένταξη. Η πρωτοτυπία της πολιτικής του διαδρομής εγκαινιάζεται με την ένταξή του στο ΚΚΕ μετά τη Βάρκιζα (σ. 36).

Κίνηση ενάντια στο ρεύμα, τη στιγμή ακριβώς που χιλιάδες μέλη του κόμματος το εγκαταλείπουν για λόγους είτε διαφωνίας με τον ιακωβινισμό των Δεκεμβριανών είτε αυτοπροστασίας είτε απλά οπορτουνισμού, καθώς αυτό έπαψε να βρίσκεται στο τιμόνι ή στο κατώφλι της εξουσίας.

Για το προσωπικό θάρρος του να συγκρούεται μετωπικά με την κυρίαρχη τάση των ημερών, ο Ηλιού είχε δώσει σαφές δείγμα γραφής ήδη πριν από τον πόλεμο, όταν το 1937 υπερασπίστηκε δημόσια τις πρωτοεμφανιζόμενες τότε πολυκατοικίες ως θετική έκφραση της μοντέρνας αισθητικής –με αποκορύφωμα τη βέβηλη διακήρυξή του, πως αυτά «τα κουτιά είναι οι Παρθενώνες και οι καθεδρικοί του εικοστού αιώνα» (σ. 31).

Με το ίδιο θάρρος θα υπερασπιστεί δημόσια το 1945 το δικαίωμα της κατοχικής Αντίστασης να σκοτώνει τους καταδότες και συνεργάτες του κατακτητή· δηλώσεις που, όπως σημειώνει ο βιογράφος του, «βρίσκονται στην πρώτη θέση των εναντίον του κατηγοριών κατά την επόμενη δεκαετία, σε όλα τα “Δελτία δράσεως” που συνέτασσε η Ασφάλεια» (σ. 39). Εξίσου βέβηλη για επαγγελματία νομικό, αλλά εξαιρετικά εύστοχη και πρωτοπόρα, υπήρξε η ανάλυσή του την επόμενη χρονιά για την πραγματική ισχύ των συνταγματικών κανόνων: «τα συντάγματα εκφράζουν ένα συσχετισμό δυνάμεων σε ορισμένο τόπο και χρόνο και άμα ο συσχετισμός αυτός μεταβληθεί παύουν να ισχύουν, είτε με ρητή κατάργηση είτε με σιωπηρή παραβίαση» (σ. 42).

Τυπικός εκπρόσωπος του κόσμου της Αριστεράς των πόλεων, που δεν ακολούθησε το δεύτερο αντάρτικο του ΔΣΕ αλλά υπέστη τις συνέπειες του Εμφυλίου, ο 43χρονος δικηγόρος θα βρεθεί το 1947 εξόριστος στην Ικαρία και το 1949 θα μεταφερθεί για «ανάνηψη» στη Μακρόνησο. Εκεί βασανίζεται σκληρά αλλά δεν θα υπογράψει δήλωση –«όχι τόσο από σωματική ευρωστία, όσο από το πείσμα ενός αξιοπρεπούς διανοούμενου», εξηγεί αργότερα ο ίδιος (σ. 46).

Εξόριστος ακόμη, το 1951 εκλέγεται βουλευτής της νεοσύστατης ΕΔΑ κι αποφυλακίζεται μαζί με άλλους έξι ομολόγους του, παρά τις πρωτοσέλιδες κραυγές του εθνικόφρονος Τύπου πως «οι σφαγείς του ελληνικού λαού και οι κατάπτυστοι προδόται του έθνους κυκλοφορούν ελεύθεροι και ασύδοτοι χάρις εις την ηλιθιότητα και τύφλωσιν της κυβερνήσεως» (σ. 56).

«Θα σας ταράξουμε στη νομιμότητα»

Μετά την απελευθέρωσή του, η πολιτική δράση του Ηλιού ταυτίστηκε με τον αγώνα της μετεμφυλιακής Αριστεράς να επιβάλει στην πράξη όσα το ίδιο το αστικό Σύνταγμα διακήρυσσε τυπικά με το ένα χέρι για να τα ακυρώσει με το άλλο (την παράλληλη «έκτακτη» νομοθεσία που έμεινε γνωστή ως «παρασύνταγμα»). «Θα σας ταράξουμε στη νομιμότητα», ήταν η πιο διάσημη ίσως ατάκα του, όταν ως κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος της ΕΔΑ απευθυνόταν στην καραμανλική ΕΡΕ.

Πολύ λογικά, το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου του Ηλία Νικολακόπουλου εστιάζεται σ’ αυτήν ακριβώς την περίοδο, φιλοτεχνώντας μια συνοπτική κι ευανάγνωστη εξιστόρηση της διαδρομής της ίδιας της ΕΔΑ, των διλημμάτων και των εσωτερικών της συγκρούσεων, καθώς ήταν διαρκώς υποχρεωμένη να κινείται ανάμεσα σε δυο συμπληγάδες:

► την απροσχημάτιστη τρομοκρατία του «κράτους των εθνικοφρόνων» από τη μια, που εκλαμβάνει την πολιτική με καθαρά πολεμικούς όρους και δεν αφήνει το παραμικρό περιθώριο για μια πραγματικά ομαλή δημοκρατική εξέλιξη, αλλά καταφεύγει στο όργιο της εκλογικής βίας και νοθείας μόλις η νόμιμη Αριστερά αναδειχθεί σε αξιωματική αντιπολίτευση: «Τα κράτη της Δύσεως διαθέτουν ως ανασχετικά φράγματα κατά του κομμουνιστικού κινδύνου τον καθολικισμό και τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα», ξεκαθαρίζει κυνικά το 1961 στον Ηλιού ο υπουργός Εσωτερικών Κωνσταντίνος Τσάτσος. «Εμείς δεν διαθέτουμε τίποτα από αυτά. Μετά από εμάς, έρχεσθε εσείς. Δεν πρόκειται να σταυρώσουμε τα χέρια και να παραδοθούμε. Θα σας αντιμετωπίσουμε με τα σώματα ασφαλείας και τα άλλα όργανα του κράτους» (σ. 146).

► μια εξόριστη κομμουνιστική ηγεσία, η οποία διατηρεί ισχυρό κύρος μεταξύ του σκληρού πυρήνα της εγχώριας Αριστεράς και παρεμβαίνει στην εσωτερική λειτουργία της ΕΔΑ μέσω της καθοδήγησης ενός «στενού κομματικού κέντρου», το ρολόι της έχει όμως σταματήσει πρακτικά στο 1949: οι επιλογές της καθορίζονται κυρίως από την αναγκαστική προσφυγιά, τους εκεί καταναγκασμούς και την ελπίδα του επαναπατρισμού, ενώ όλο και μεγαλώνει το χάσμα που τη χωρίζει από τις πολιτικές και (κυρίως) τις κοινωνικές εξελίξεις στην ίδια την Ελλάδα.

Για την ηγεσία του εσωτερικού, το μέτωπο αυτό αποδεικνύεται πολύ πιο ευαίσθητο, καθώς -σε αντίθεση με το προηγούμενο- δεν μπορεί ν’ αντιμετωπιστεί με δημόσια πολεμική. Στα πρώτα βήματα της ΕΔΑ, επί Ζαχαριάδη, ο Ηλιού αποτελεί μέλος του καθοδηγητικού «κομματικού κέντρου» (σ. 71), αργότερα όμως απομακρύνεται απ’ αυτό ως υπερβολικά ανεξάρτητος, υπερβολικά αστός ή υπερβολικά εκτεθειμένος στη δημόσια θέα (σ.102).

Στις συνθήκες αυτές, ο Ηλίας Ηλιού επιδεικνύει μια σπάνια οξυδέρκεια, όπως πιστοποιεί η εκ μέρους του εύστοχη και έγκαιρη επισήμανση ζητημάτων που θ’ αποδεικνύονταν καθοριστικά τα επόμενα χρόνια. Οταν λ.χ. το 1959 καταγγέλλει τις συνθήκες του Λονδίνου και της Ζυρίχης, επικεντρώνει την κριτική του όχι στην εύκολη (και διάχυτη τότε) ρητορεία περί εθνικής μειοδοσίας, αλλά στην κατάδειξη της εγγενούς δυσλειτουργίας του κυπριακού συντάγματος που προοιωνιζόταν μελλοντικές διακοινοτικές τριβές και συγκρούσεις (σ. 135-6).

Εξίσου εύστοχη ήταν η ανάλυσή του για τον θεσμό του πιστοποιητικού κοινωνικών φρονημάτων, ως μορφή κρατικής καταστολής σημαντικότερη από τις εκτοπίσεις στελεχών της Αριστεράς: οι δεύτερες αφορούσαν «λίγους, ψυχολογικά προετοιμασμένους, που δεν λυγάνε εύκολα», ενώ τα πρώτα «ένα και πλέον εκατομμύριο» πολιτών (σ. 164).

Η οξυδερκέστερη ωστόσο ανάλυσή του, που ο Νικολακόπουλος ανασυστήνει μεθοδικά μέσα από αδημοσίευτες και δημοσιευμένες εκθέσεις του, αφορούσε την έγκαιρη διάγνωση της ανάδυσης μιας Κεντροαριστεράς «από τις σάρκες» της ΕΑΜογενούς Αριστεράς (σ.194) –προϊόν, αφ’ ενός μεν των κοινωνικών αλλαγών της προηγούμενης δεκαετίας («αστικοποίηση» ενός τμήματος -ενίοτε του δυναμικότερου- της κοινωνικής βάσης της Αριστεράς) κι αφ’ ετέρου της πολιτικής ήττας του 1961, που επιβεβαίωσε την πολιτική πρωτοκαθεδρία του ενοποιημένου Κέντρου έναντι της ΕΔΑ (σ. 166-175 και 185-8).

Για την ανάσχεση αυτής της δυναμικής, ο Ηλιού θα προκρίνει τον μετασχηματισμό της ίδιας της ΕΔΑ σε σχηματισμό όσο το δυνατόν ευρύτερο και λιγότερο δογματικό, που δεν θ’ αφήσει στα δεξιά της ελεύθερο χώρο για την ανάπτυξη σοσιαλδημοκρατικής εναλλακτικής (σ. 189-90 & 194-5). Η μέριμνα αυτή, σε συνδυασμό με μια ρεαλιστική ανάγνωση των πραγματικών συσχετισμών της εποχής και τη συνακόλουθη αναγωγή της ομαλότητας στο κατεξοχήν προασπιστέο αγαθό, τον οδηγεί σε υποτίμηση του ριζοσπαστισμού της δεκαετίας του ’60 και θα τον καταστήσει απροκάλυπτα εχθρικό στις «αριστερίστικες» πρακτικές που αυτός παρήγαγε.

Θ’ αποτελέσει έτσι το ακριβώς αντίθετο του Μίκη Θεοδωράκη, του κατεξοχήν δηλαδή εκπροσώπου της νέας γενιάς: αν ο Μίκης διαβάζει ευκρινέστερα το πνεύμα των νέων καιρών, μ’ έναν έντονο υποκειμενισμό και δίχως ιδιαίτερη συνέπεια στις προσωπικές επιλογές του, ο 60χρονος Ηλιού παραμένει αδιάλλακτα συνεπής στις δικές του αρχές, ανεξαρτήτως συγκυρίας. Καταδικάζει έτσι εσωκομματικά την πρώτη κατάληψη εργοστασίου (το 1964 στο Λαύριο) σαν «τρέλα» και την έμφαση στα μνημόσυνα πεσόντων της Αντίστασης σαν «γελοιοποίηση» (σ. 201), έχοντας πάντα κατά νου μια Αριστερά πλειοψηφική, που ευαγγελίζεται όχι έναν νέο Δεκέμβρη αλλά ένα εναλλακτικό μοντέλο πολιτικής και κοινωνικής εξουσίας (σ. 202).

Σημεία αναφοράς της ΕΑΜικής Αριστεράς των αστικών κέντρων, που ο Ηλίας Ηλιού εξέφρασε μέχρι τέλους, επισημαίνει εύστοχα ο βιογράφος του, «ήταν ο Γοργοπόταμος και η Μακρόνησος, όχι η Μουργκάνα και ο Γράμμος. Γι’ αυτό και η ανάγκη επανόδου σε μια ομαλότητα, χωρίς απαρνήσεις και υποχωρήσεις, αποτελούσε κεντρική της διεκδίκηση» (σ. 261).

Στο περιθώριο της Ιστορίας

Στη δεδομένη συγκυρία των μέσων της δεκαετίας του 1960, η στρατηγική αυτή ήταν ωστόσο καταδικασμένη ν’ αποτύχει. Κυρίως λόγω της επιλογής του βαθέος κράτους για εκτροπή, προκειμένου ν’ ανακοπεί το ρεύμα ριζοσπαστικού εκδημοκρατισμού των προηγούμενων χρόνων· η προφητική προειδοποίηση του Ηλιού για τον Παπαδόπουλο, ως τυπικό εκπρόσωπο των μηχανισμών αυτού του βαθέος κράτους (17 και 23/6/1965), θα πέσει έτσι στο κενό.

Την 21η Απριλίου 1967 ο ίδιος θα συλληφθεί και θα κακοποιηθεί βάρβαρα στο αυτοσχέδιο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ιπποδρόμου, προκειμένου να τρομοκρατηθούν οι υπόλοιποι κρατούμενοι (σ. 215-7). Ακολούθησαν τρία χρόνια ασφυκτικού εγκλεισμού και η πλήρης αποκοπή του από τις εξελίξεις, μέχρι την αποφυλάκισή του για λόγους υγείας με αυστηρούς περιοριστικούς όρους (5/6/1970).

Η εμπειρία αυτή θα σημαδέψει την ύστερη πολιτική του σταδιοδρομία σε πολλά επίπεδα. Επανεκτιμά κατ’ αρχήν θετικά την ΕΟΚ, που από «λάκκος των λεόντων» για την ελληνική οικονομία το 1961 εκλαμβάνεται πλέον ως μονόδρομος για τον εκδημοκρατισμό και κοινωνικό εκσυγχρονισμό της χώρας (σ. 175-9).

Με δεδομένη δε τη συντριβή κάθε αντίστασης και τη μακροημέρευση του δικτατορικού καθεστώτος, ακόμη κι η παπαδοπουλική φιλελευθεροποίηση του 1973 θ’ αντιμετωπιστεί ως δυνητικό πεδίο μάχης για την ανασύνταξη της Αριστεράς, στα χνάρια της μετεμφυλιακής ανασυγκρότησής της (σ. 229-32). Πρόκειται, επισημαίνει ο Νικολακόπουλος, για «την πιο παρεξηγημένη δημόσια παρέμβαση του Ηλ. Ηλιού» (σ. 231). Η σφαγή του Πολυτεχνείου έθεσε, βέβαια, οριστικό τέλος σ’ αυτό τον προβληματισμό.

Η κοπή του νήματος με το προδικτατορικό πολιτικό σκηνικό, που καθόρισε τη ζωή και τη δράση του Ηλιού, θα καταστεί εμφανής μετά τη Μεταπολίτευση. Πιστός στο όραμα της δημοκρατικής ομαλότητας ως απαραίτητης προϋπόθεσης κάθε προοδευτικής αλλαγής, στο όνομα της οποίας υιοθέτησε μετριοπαθείς θέσεις ακόμη και για την αποχουντοποίηση του κρατικού μηχανισμού και των Ενόπλων Δυνάμεων (σ. 238), ο ηγέτης της προδικτατορικής ΕΔΑ ξεπεράστηκε από το κύμα του κοινωνικού ριζοσπαστισμού που τροφοδότησε τη γιγάντωση του ΠΑΣΟΚ και, εν μέρει τουλάχιστον, προδιέγραψε την ενδοκομμουνιστική επικράτηση του ΚΚΕ σε βάρος του ΚΚΕσ.

Τα αποτελέσματα των εκλογών του 1974 και 1977 θ’ αποτελέσουν έτσι γι’ αυτόν οδυνηρή έκπληξη (σ. 238 & 250) –ακατανόητη, σε άλλες εποχές, για έναν άνθρωπο με τη δική του οξυδέρκεια. Το 1981, η ΕΔΑ θα προσδεθεί τελικά στο άρμα του ΠΑΣΟΚ, ακολουθώντας ένα μεγάλο κομμάτι του ΕΑΜικού κόσμου που είχε ήδη κάνει παρόμοια επιλογή. Λίγους μήνες πριν από την εκλογική νίκη του Αντρέα, τον Ιανουάριο του 1981, ο 77χρονος Ηλιού θ’ ανακοινώσει την απόσυρσή του από την ενεργό πολιτική, για λόγους ηλικίας: «Είπα ν’ αποσυρθώ τώρα που το μπορώ, για να μη φτάσει η στιγμή να με πιέζουν οι φίλοι μου να το κάνω κι εγώ να μην μπορώ» (σ. 252).

Οι αντιφάσεις

Η ζωή των ανθρώπων, κι ακόμη περισσότερο των πολιτικών που είναι εκ των πραγμάτων αναγκασμένοι να εξισορροπούν κάθε λογής αντίρροπες δυνάμεις, διαπερνιέται φυσικά από αντιφάσεις –κι ο Ηλίας Ηλιού δεν θα μπορούσε ν’ αποτελέσει εξαίρεση, όπως διακριτικά αλλά ευθαρσώς επισημαίνει ο βιογράφος του.

Η δημόσια κριτική του στα καθεστώτα του «υπαρκτού σοσιαλισμού» (σ. 246-7) και η αρκετά πρώιμη αναζήτηση ενός «δυτικού μαρξισμού» (σ. 195-9 & 227-8) δεν εμπόδισε λ.χ. την προσωπική φιλία του με τον Ρουμάνο ηγέτη Νικολάε Τσαουσέσκου, την κατεξοχήν δηλαδή προσωποποίηση του αυταρχισμού και της προσωπολατρίας στην Ανατολική Ευρώπη μετά το 1970, στη χώρα του οποίου κάνει διακοπές -και υποβάλλεται σε θεραπεία από τη γεροντολόγο Αννα Ασλάν- κάθε χρόνο (σ. 245-6).

Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τις αγαθές σχέσεις του με τη σοβιετική πρεσβεία, χάρη σε παρέμβαση της οποίας μπόρεσε να πραγματοποιήσει επί χούντας, το φθινόπωρο του 1972, ένα πολύμηνο ταξίδι στην ΕΣΣΔ. «Κυρίως για λόγους υγείας», σημειώνει ο Νικολακόπουλος (σ. 227), αφήνοντας ανοικτό το ερώτημα για όλα τα υπόλοιπα –σε μια κρίσιμη ιστορική στιγμή για το ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα, όταν ακριβώς δρομολογήθηκε η αντικατάσταση του αντιδημοφιλούς γενικού γραμματέα του ΚΚΕ, Κώστα Κολιγιάννη, από τον απείρως δημοφιλέστερο Χαρίλαο Φλωράκη.

Προσωπικές αντιφάσεις, οπωσδήποτε. Ταυτόχρονα, ωστόσο, και αντιφάσεις ενός ολόκληρου κόσμου. Που μάτωσε με το όραμα μια άλλης κοινωνίας, για να συνθλιβεί ανάμεσα στη Σκύλλα του «υπαρκτού» και τη Χάρυβδη της αποδοχής ενός «ελεύθερου κόσμου» δίχως διέξοδο.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ
Βούτσης: Τέλος Ιανουαρίου το πόρισμα για τις γερμανικές οφειλές
Μέχρι το τέλος Ιανουαρίου θα έρθει στην Ολομέλεια της Βουλής το πόρισμα της εξεταστικής για τις διεκδικήσεις των γερμανικών οφειλών και ταυτόχρονα θα ψηφιστεί η στρατηγική διεκδίκησης, σε νομικό, διακρατικό,...
Βούτσης: Τέλος Ιανουαρίου το πόρισμα για τις γερμανικές οφειλές
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Ο αστός επαναστάτης ιατρός από τον αντιβενιζελισμό στο λενινισμό
Η μελέτη του ιστορικού Θανάση Χρήστου, αναπληρωτή καθηγητή Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, εστιάζει στην προσωπικότητα και την επιστημονική διαδρομή του διαπρεπούς γιατρού Πέτρου...
Ο αστός επαναστάτης ιατρός από τον αντιβενιζελισμό στο λενινισμό
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Για έναν αξιοπρεπή θάνατο
Εβδομήντα χρόνια κλείνουν τούτες τις μέρες από το τέλος του Εμφυλίου, της σύρραξης που καθόρισε για δεκαετίες τα όρια της νομιμότητας και τους τρόπους άσκησης της πολιτικής στη μεταπολεμική Ελλάδα − και, όπως...
Για έναν αξιοπρεπή θάνατο
ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
«Ανάγκη περισσοτέρας αυτοπειθαρχίας»
Γερμανική Κατοχή και οικονομικές μεταρρυθμίσεις: Η έκθεση «Το χρηματοοικονομικό σύστημα και τα έξοδα κατοχής στην Ελλάδα κατά την περίοδο της Γερμανικής Κατοχής, 1941-1944», εντοπίστηκε στα αρχεία των...
«Ανάγκη περισσοτέρας αυτοπειθαρχίας»
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Η διάσπαση του ΚΚΕ το 1991
Πρόσφατα, από τις Εκδόσεις Θεμέλιο κυκλοφόρησε το βιβλίο του Κωνσταντίνου Ζαγάρα με τίτλο «Η κατάρρευση του ‘‘υπαρκτού’’ και η διάσπαση του ΚΚΕ - Η κομβική στιγμή του 1991». Η έρευνα επεκτείνεται στο παρελθόν...
Η διάσπαση του ΚΚΕ το 1991

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας