• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    26°C 24.3°C / 27.3°C
    3 BF
    44%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    24°C 22.0°C / 25.5°C
    4 BF
    67%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    25°C 23.0°C / 25.4°C
    0 BF
    56%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.9°C / 16.9°C
    1 BF
    100%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.9°C / 17.9°C
    2 BF
    72%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    22°C 21.0°C / 22.1°C
    2 BF
    68%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    17°C 17.4°C / 18.4°C
    2 BF
    88%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    24°C 24.2°C / 24.2°C
    1 BF
    41%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.8°C / 26.1°C
    4 BF
    57%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    23°C 21.8°C / 22.9°C
    3 BF
    68%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.8°C / 23.8°C
    5 BF
    64%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    24°C 23.7°C / 24.0°C
    1 BF
    69%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    26°C 26.4°C / 26.4°C
    1 BF
    74%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.9°C / 21.8°C
    0 BF
    64%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    25°C 20.5°C / 25.6°C
    0 BF
    47%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    24°C 22.8°C / 24.3°C
    4 BF
    66%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    22°C 20.8°C / 27.0°C
    0 BF
    42%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 20.3°C / 24.9°C
    1 BF
    59%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.5°C / 23.7°C
    1 BF
    75%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.5°C / 18.5°C
    1 BF
    79%

Ένα crash test ανάμεσα στα βιβλία των Γιάνη Βαρουφάκη και Τζέιμς Γκαλμπρέιθ που περιγράφουν τις κρίσιμες και δραματικές ημέρες της διαπραγμάτευσης του 2015

Οι αντιφάσεις και το «άλμα στο κενό» του «Plan X»

  • A-
  • A+

Το πρώτο εξάμηνο της πρωθυπουργίας Τσίπρα (Ιανουάριος-Ιούλιος 2015) έχει τεθεί εσχάτως στο μικροσκόπιο μέσων ενημέρωσης και της αντιπολίτευσης, με αφορμή τα όσα ισχυρίζεται ο Γιάνης Βαρουφάκης στο βιβλίο του «Adults In The Room: My Battle With Europe’s Deep Establishment» («Ενήλικες στο δωμάτιο: Η μάχη μου με το βαθύ κατεστημένο της Ευρώπης»), που κυκλοφόρησε προ τριμήνου.

Πρόκειται για ένα αγγλόφωνο βιβλίο, που περιλαμβάνει την προσωπική οπτική του πρώην υπουργού Οικονομικών, και την οποία ενστερνίζονται πλήρως μέσα ενημέρωσης που μέχρι σήμερα καθύβριζαν τον Γιάνη Βαρουφάκη. Χαρακτηριστικό το γεγονός πως ο πρώην υπουργός παραχώρησε συνέντευξη στο «Πρώτο Θέμα», που μέχρι σήμερα πρωταγωνιστεί στη γιγάντωση της «Βαρουφακειάδας», επιχειρώντας να ευτελίσει τη σκληρή διαπραγμάτευση του πρώτου εξαμήνου.

Το βιβλίο του Τζέιμς Γκαλμπρέιθ «Καλώς όρισες στη μαρτυρική αρένα» («Welcome to the Poisoned Chalice») που κυκλοφόρησε τον Ιούνιο του 2016 (αριστερά) και το βιβλίο του Γιάνη Βαρουφάκη «Adults In The Room: My Battle With Europe’s Deep Establishment» («Ενήλικες στο δωμάτιο: Η μάχη μου με το βαθύ κατεστημένο της Ευρώπης») που κυκλοφόρησε προ τριμήνου

Μια προσεκτική ανάγνωση του βιβλίου του Γιάνη Βαρουφάκη δεν είναι όμως αρκετή για να κατανοήσει το πώς κινούνταν ο ίδιος και το περιβάλλον του εκείνες τις κρίσιμες στιγμές. Η εξιστόρηση των γεγονότων είναι εκ των πραγμάτων υποκειμενική, όπως και τα συμπεράσματα που εξάγει.

Οποιος όμως διαβάσει το παλιότερο βιβλίο του Τζέιμς Γκαλμπρέιθ, του στενού συνεργάτη του πρώην υπουργού και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Τέξας, αντιλαμβάνεται ότι υπάρχουν σοβαρές αντιφάσεις ανάμεσα στην εξιστόρηση των δυο στενών φίλων σχετικά με την τότε κυβέρνηση και την κατάρτιση του λεγόμενου «Plan X».

Η ανάθεση του έργου

Ο Τζέιμς Γκαλμπρέιθ περιγράφει στο βιβλίο του «Καλώς όρισες στη μαρτυρική αρένα» («Welcome to the Poisoned Chalice», Ιούνιος 2016) την τρομακτική πολιτική, οικονομική και επικοινωνιακή πίεση που ασκούσε το ευρωπαϊκό κατεστημένο στην Ελλάδα με αποκορύφωμα το Eurogroup της 23ης Μαρτίου 2015. Και συμπληρώνει:

«Ηταν απολύτως αναμενόμενο εκείνη τη στιγμή το ότι ο Γιάνης Βαρουφάκης, στα τέλη Μαρτίου, μου ζήτησε να ξεκινήσουμε την προετοιμασία για το Plan B –ή “Plan X” όπως το αποκαλούσαμε– ένα περίγραμμα του τι θα έπρεπε να γίνει εάν οι διαπραγματεύσεις αποτύγχαναν και η Ελλάδα εξαναγκαζόταν να βγει από το ευρώ.

Αυτό το έκανα, σε περίπου έξι εβδομάδες, βασιζόμενος σε οικονομική και νομική βοήθεια και σε μια πολύ μικρή δόση τοπικής πραγματογνωμοσύνης. Ηταν από πολλές απόψεις μια ακαδημαϊκή άσκηση ανάγνωσης, περίληψης και επανεξέτασης ήδη δημοσιευμένου έργου, όπως κάνουν οι ακαδημαϊκοί.

Το ζήτημα ήταν πολιτικά ευαίσθητο, γι’ αυτό απαιτούσε απόλυτη μυστικότητα, η οποία περιόριζε τόσο τις επικοινωνίες μας όσο και το τι μπορούσαμε να μάθουμε. Η πρόβλεψή μας για μια εχθρική έξοδο δεν ήταν ποτέ αισιόδοξη και, όσο παραθέταμε τα ζητήματα και τις προκλήσεις, γινόταν ολοένα και λιγότερο αισιόδοξη – σε βαθμό που, τώρα πιστεύω, υπερεκτιμούσαμε τις δυσκολίες και αγνοούσαμε μερικές ελπιδοφόρες παραμέτρους γύρω τους.

Τελικά δεν είχε σημασία. Αν και υπήρξε (όπως έμαθα αργότερα) μια συνάντηση υψηλού επιπέδου για το θέμα, ο πρωθυπουργός δεν ζήτησε ενημέρωση από εμάς και η εργασία για το ζήτημα έληξε για πρακτικούς σκοπούς με την υποβολή ενός μακροχρόνιου μνημονίου στις αρχές Μαΐου».

Ο Τζέιμς Γκαλμπρέιθ ουσιαστικά παραδέχεται ότι το «Plan X»:

  • ήταν μια ακαδημαϊκή και θεωρητική άσκηση,
  • ξεκίνησε δυο μήνες μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον ΣΥΡΙΖΑ,
  • περατώθηκε πολύ σύντομα,
  • η όλη διαδικασία διακόπηκε στις αρχές Μαΐου όταν άρχισαν οι συζητήσεις μεταξύ κυβέρνησης και των εταίρων της για ένα νέο πρόγραμμα, πολύ πριν από τις δραματικές στιγμές του Ιουλίου, που κορυφώθηκαν με το εμβληματικό δημοψήφισμα.

Ο Γιάνης Βαρουφάκης, ωστόσο, στο δικό του βιβλίο δίνει μια εντελώς διαφορετική οπτική:

  • Γνωστοποιεί ότι γνωρίζει τον Τζέιμς Γκαλμπρέιθ πολλά χρόνια και πως από το 2012 μέχρι το 2015 τον βοήθησε να έρθει σε επαφή με «Αμερικανούς διαμορφωτές γνώμης και τη διοίκηση Ομπάμα».
  • Λέει ότι ο Αλέξης Τσίπρας ζήτησε από τον Βαρουφάκη τον Νοέμβριο του 2014 «να φτιάξει γρήγορα μια ομάδα, που θα κάνει τις προετοιμασίες εάν μας σπρώξουν έξω από την ευρωζώνη», κάτι που αποδέχτηκε ο μετέπειτα υπουργός Οικονομικών.
  • Γνωστοποίησε την ανάγκη για ένα «Plan X» στον Τζέιμς Γκαλμπρέιθ μερικές ημέρες αφού εγκαταστάθηκε στο υπουργείο, δηλαδή δύο μήνες μετά τη σχετική συζήτηση με τον Αλέξη Τσίπρα (ο Γκαλμπρέιθ τοποθετεί τη συζήτηση τέσσερις μήνες μετά τη συζήτηση Βαρουφάκη - Τσίπρα).
  • Ο Γκαλμπρέιθ εργάστηκε σε ένα γραφείο στο υπουργείο Οικονομικών «για πολλούς μήνες» (όχι μόνο ενάμιση μήνα).

Ανολοκλήρωτη «απειλή»

Οι αντιφάσεις παραπάνω είναι πολλές. Ας μεταφερθούμε όμως σε ένα άλλο χρονικό σημείο, στις 14 Απριλίου, λίγες δηλαδή ημέρες αφού ο Τζέιμς Γκαλμπρέιθ έχει αναλάβει να συντάξει το «Plan X». Το κλίμα στις διαπραγματεύσεις δεν ήταν, ως γνωστόν, καλό. O Γιάνης Βαρουφάκης έφτιαξε ένα βελτιωμένο σχέδιο μεταρρυθμίσεων που ονόμασε «Ν+1» και το οποίο θεωρούσε πως αποτελεί τη μοναδική «ελπίδα» της κυβέρνησης. Στο βιβλίο του μεταφέρει τι είπε στους υπόλοιπους υπουργούς:

«Αν δεν θέλουμε να παραδοθούμε, πρέπει να πούμε στους πιστωτές ότι το σχέδιο αυτό είναι από τώρα και στο εξής η μοναδική βάση των συζητήσεών μας. Για να υποστηρίξουμε αυτό το αίτημα, πρέπει να υποσχεθούμε δυο πράγματα:

πρώτον, να πούμε στον Ντράγκι ότι εάν επιβάλει “capital controls”, τότε εμείς θα κουρέψουμε μονομερώς τα ομόλογα του SMP και θα ενεργοποιήσουμε το σύστημα των παράλληλων πληρωμών μας.

Δεύτερον, να πούμε στη Μέρκελ ότι αν υποκύψει στο σχέδιο Σόιμπλε να μας βγάλει από το ευρώ, δεν θα πάμε να την ικετεύσουμε όντες έτοιμοι να υπογράψουμε οτιδήποτε μας δίνει – θα καταφύγουμε απρόθυμα στο “Plan X”, το οποίο όσο μιλάω ολοκληρώνεται».

Είναι προφανές ότι οι προτάσεις του Γιάνη Βαρουφάκη ήταν εξαιρετικά θεωρητικές, αλλά και έωλες, καθώς το «Plan X» είχε μόλις αρχίσει να διαμορφώνεται από τον Τζέιμς Γκαλμπρέιθ. Ο Γιάνης Βαρουφάκης αναφέρει άλλωστε ότι τον Μάιο του 2015 «αφιέρωσα την υπόλοιπη ενέργειά μου [σ.σ. μεταξύ άλλων] στην ανάπτυξη του παράλληλου συστήματος πληρωμών, που περιελάμβανε το “Plan X”», δηλώνοντας έτσι ότι ενάμιση μήνα μετά τη συνάντηση με υπουργούς, το σχέδιο ήταν ακόμα ανολοκλήρωτο.

Ετσι κι αλλιώς, εάν η ύπαρξη ενός τέτοιου σχεδίου γινόταν γνωστή στους δανειστές και τους εταίρους, η μυστικότητα που επεδίωκαν οι Βαρουφάκης και Γκαμλπρέιθ θα ακυρωνόταν. Υπενθυμίζεται ότι ο πανεπιστημιακός και σύμβουλος του τότε υπουργού Οικονομικών γράφει στο βιβλίο του για το «Plan X»: «Εργαζόμασταν σε απόλυτη μυστικότητα, χρησιμοποιώντας ασφαλή επικοινωνία και συχνά εργαζόμασταν εκτός γραφείου ή εκτός της χώρας. Μια φορά που ενημερώσαμε τον υπουργό (στο Παρίσι), τα κινητά τηλέφωνα τοποθετήθηκαν σε ένα ψυγείο του ξενοδοχείου».

Ο κρίσιμος Ιούλιος

Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε ότι στο τελευταίο στάδιο της διαπραγμάτευσης, τον Ιούλιο του 2015, τα δεδομένα έχουν ως εξής: Το θεωρητικό και πλημμελώς καταρτισμένο «Plan X» βρίσκεται πλέον σε ένα συρτάρι του Γιάνη Βαρουφάκη, καθώς η σύνταξή του έχει ολοκληρωθεί στο τέλος Μαΐου, την εποχή δηλαδή που έχουν ξεκινήσει οι συζητήσεις κυβέρνησης και δανειστών για μια συμφωνία.

Παράλληλα, όμως, ο Γιάνης Βαρουφάκης εμφανίζει τον εαυτό του στο βιβλίο του να συναντά τις πρώτες ημέρες του Ιουλίου, πριν από το δημοψήφισμα δηλαδή, τον πρωθυπουργό και να του παρουσιάζει την «τελική εκδοχή του “Plan X”». Ο Τζέιμς Γκαλμπρέιθ αναφέρει στο βιβλίο του ότι έφτιαξε ένα «σχέδιο έκτακτης ανάγκης», το οποίο ολοκλήρωσε στις αρχές Ιουνίου, χωρίς να δίνει περισσότερες πληροφορίες για τη διαδικασία.

Ο Γκαλμπρέιθ στο βιβλίο του καταγράφει τον επίλογο του σχεδίου αυτού:

«Μια απόφαση για έξοδο από το κοινό νόμισμα θα είναι ένα άλμα στο άγνωστο. Θα είναι μια βεβαίωση της ανεξαρτησίας αλλά και της ευθύνης. Οι ζωές των ανθρώπων διακυβεύονται, καθώς και η επιβίωση της εκλεγμένης κυβέρνησης. Ο λόγος για να γίνει αυτό δεν μπορεί παρά να είναι ότι δεν υπάρχει λογική εναλλακτική λύση, συμβατή με τη διατήρηση της δημοκρατικής κυβέρνησης στην Ελλάδα.

Το βήμα μπορεί να αποφασιστεί μόνο όταν επιτευχθεί σαφώς αυτό το σημείο. [...] Η τελική επιτυχία ή αποτυχία της μετάβασης θα εξαρτηθεί από την αντίδραση του ελληνικού λαού, από το αν θα εξουδετερωθεί η διαφωνία που προέρχεται από την αντιπολίτευση, την ακροδεξιά, το εξωτερικό, αν θα εξουδετερωθεί η δυνητική βία συμπεριλαμβανομένων διαφόρων προβοκατόρων».

Το συγκεκριμένο απόσπασμα του «Plan X» δείχνει ότι οι συντάκτες του προσπαθούν να πείσουν πως με την εφαρμογή του η έξοδος από το ευρώ μπορεί να γίνει ευεγερτική. Ωστόσο οι προϋποθέσεις είναι εξαιρετικά δύσκολες.

Πέρα από τη σύγχυση που προκαλείται από τις εξιστορήσεις, ο Γιάνης Βαρουφάκης εμφανίζει τον Αλέξη Τσίπρα να τον ρωτά εάν το σχέδιο «είναι εφαρμόσιμο». Ο Βαρουφάκης γράφει: «Του απάντησα ειλικρινά: “διάβασέ το και κλάψε”. Η μετάβαση σε μια νέα δραχμή θα ήταν τόσο οδυνηρή, ώστε να καταστεί εξουθενωτική. Το “Plan X” περιέγραφε τον πόνο, τα απανωτά χτυπήματα.

Οπως βυθιζόταν [ο Τσίπρας] στην καρέκλα του, του υπενθύμισα ότι το “Plan X” ήταν εκεί, αλλά όχι για να το χρησιμοποιήσουμε, εκτός αν ο Σόιμπλε συμφωνούσε με τη Μέρκελ. Αλλά πρότεινα να ενεργοποιήσουμε αμέσως το σύστημα παράλληλων πληρωμών που εκφράζεται σε ευρώ, το οποίο ήταν το αντίθετο του “Plan X”: ένα σύστημα που θα μας επέτρεπε, σε περίπτωση επικράτησης του “όχι” στο δημοψήφισμα, να παραμείνουμε στην ευρωζώνη αρκετό καιρό, ώστε η Μέρκελ και ο Ντράγκι να έχουν την ευκαιρία να επιστρέψουν σε εμάς - όπως είχε κάνει ήδη ο Γιούνκερ - με μια συμφωνία που περιελάμβανε τις ελάχιστες απαιτήσεις μας για ελάφρυνση του χρέους και τον τερματισμό της αυτοσυντηρούμενης λιτότητας».

Στο ίδιο απόσπασμα ο Αλέξης Τσίπρας εμφανίζεται να ρωτά «Ποιες είναι οι πιθανότητες να επιστρέψουν σε εμάς με κάτι αξιοπρεπές, Γιάνη;». Ο Βαρουφάκης συμπληρώνει: «Σε εκείνη την κρίσιμη συγκυρία στην ιστορία της χώρας μας, είχα την υποχρέωση να απαντήσω με τη μεγαλύτερη ακρίβεια. Του είπα ότι η πιθανότητα θα ήταν 100% αν ενεργούσαν λογικά. Ομως, προειδοποίησα, [...] πως “η κυρίαρχη τάξη μπορεί να είναι πραγματικά (και να μην υποκρίνεται πως είναι) αυτοκαταστροφικά τρελή!”»

Το συμπέρασμα

Κατανοεί κανείς πως η διαπραγμάτευση του πρώτου εξαμήνου γινόταν για το σύνολο της κυβέρνησης υπό εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες. Ο αρμόδιος υπουργός Οικονομικών είχε αναλάβει να φτιάξει ένα σχέδιο άμυνας στις ορέξεις του Βόλφγκανγκ Σόιμπλε για «Grexit», το οποίο θα βασιζόταν στην απαράβατη πολιτική αρχή της κυβέρνησης να μην επιδιωχθεί από την Αθήνα έξοδος της Ελλάδας από την ευρωζώνη.

Αυτή η αρχή επαναλαμβάνεται πολλάκις στα βιβλία των Βαρουφάκη και Γκαλμπρέιθ, τόσο ως οικονομική τους άποψη όσο και ως κατεύθυνση από τον πρωθυπουργό. Δημιουργεί λοιπόν ερωτήματα το γεγονός ότι χτες ο Γιάνης Βαρουφάκης είπε στο «Πρώτο Θέμα» πως «ο Τσίπρας ήταν έτοιμος να δεχτεί το Grexit του Σόιμπλε».

Ούτως ή άλλως, σύμφωνα με τις εξιστορήσεις του Τζέιμς Γκαλμπρέιθ και τη σύγκρισή τους με του Γιάνη Βαρουφάκη, το «Plan X» και άλλα συναφή σχέδια, όχι μόνο καθυστέρησαν να φτιαχτούν, αλλά τελικά ήταν πλημμελή, αποσπασματικά, θεωρητικά, ενώ αναδείκνυαν το «τεράστιο άλμα στο κενό». Οι δε αντιφάσεις και τα «κενά» στην όλη ιστορία καθιστούν προφανές ότι η κυβέρνηση λειτουργούσε με ιδιότυπο τρόπο, κάτι που επέβαλαν ορισμένες φορές οι έκτακτες συνθήκες.

Η συλλογική ευθύνη της κυβέρνησης δεν «διαγράφει», όμως, τις προσωπικές ευθύνες των μελών της, όποια στάση και αν τελικά τήρησαν στην υπογραφή του τρίτου μνημονίου, ό,τι κι αν ισχυρίζονται σήμερα κατόπιν εορτής με υποκειμενικές μαρτυρίες.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΑ
«Γιορτή Δημοκρατίας»
Με τον δικό του τρόπο σχολίασε μέσω Twitter τη σημερινή ημέρα ο Γιάνης Βαρουφάκης, καθώς συμπληρώνονται τρία χρόνια από το δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου 2015.
«Γιορτή Δημοκρατίας»
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Η Αριστερά στο Μαξίμου
Η ανάδειξη ενός αριστερού κόμματος σε κυρίαρχη κυβερνητική δύναμη, οι επτάμηνες σκληρές και οριακές διαπραγματεύσεις, το δημοψήφισμα και οι νέες κάλπες αποτελούν μερικούς ενδεικτικούς σταθμούς ενός έτους κατά...
Η Αριστερά στο Μαξίμου
ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ
#ThisIsaCoup: Το χρονικό μίας ήττας
Η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ, η σύγκρουση με την Ευρώπη, το δημοψήφισμα και η τελική επικράτηση των Ευρωπαίων εις βάρος της δημοκρατίας σημάδεψαν το μεγαλύτερο κομμάτι του 2015. Αυτά πραγματεύεται το ντοκιμαντέρ του...
#ThisIsaCoup: Το χρονικό μίας ήττας
ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ
Οι τρεις δρόμοι των «53»
Από τις 17 Απριλίου που η «Κίνηση των 53+» έκανε το πρώτο της δημόσιο βήμα, πολλά έχουν αλλάξει στο εσωτερικό της συγκεκριμένης τάσης. Μια μερίδα στελεχών παρέμεινε στον ΣΥΡΙΖΑ, μια δεύτερη αποχώρησε μεν από...
Οι τρεις δρόμοι των «53»
ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ
Τα μεγάλα διλήμματα της Ζωής και του Γιάνη
Δύο από τις ισχυρότερες προσωπικότητες του ΣΥΡΙΖΑ, η πρόεδρος της Βουλής, Ζωή Κωνσταντοπούλου, και ο τέως υπουργός Οικονομικών, Γιάνης Βαρουφάκης, βρίσκονται σε τροχιά σύγκρουσης με την ηγεσία της κυβέρνησης....
Τα μεγάλα διλήμματα της Ζωής και του Γιάνη
ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ
Mπρος συνέδριο και πίσω... δημοψήφισμα
Αν ένα στοιχείο μπορεί να χαρακτηρίσει την κατάσταση στο κομματικό τοπίο του ΣΥΡΙΖΑ, αυτό είναι η ρευστότητα. Και μέσα σε αυτή τη συγκυρία, η Κεντρική Επιτροπή καλείται σήμερα στις 10 το πρωί στο «Σινέ...
Mπρος συνέδριο και πίσω... δημοψήφισμα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας