• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 15.8°C / 19.2°C
    0 BF
    77%
  • Θεσσαλονίκη
    Ασθενής ομίχλη
    11°C 10.6°C / 10.6°C
    2 BF
    93%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    17°C 17.0°C / 17.0°C
    4 BF
    71%
  • Ιωάννινα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    12°C 11.9°C / 11.9°C
    2 BF
    87%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 13.9°C
    0 BF
    94%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 10.0°C / 16.0°C
    1 BF
    73%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    12°C 12.4°C / 12.4°C
    2 BF
    54%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    17°C 16.6°C / 16.6°C
    1 BF
    85%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 20.8°C / 20.8°C
    3 BF
    60%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.9°C / 18.9°C
    5 BF
    77%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.1°C / 19.8°C
    4 BF
    77%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    18°C 17.6°C / 17.6°C
    4 BF
    73%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    18°C 16.9°C / 17.9°C
    3 BF
    68%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 10.5°C
    0 BF
    100%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    10°C 10.5°C / 10.5°C
    1 BF
    74%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    21°C 20.8°C / 21.8°C
    3 BF
    88%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 16.0°C / 19.4°C
    0 BF
    63%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    10°C 10.3°C / 10.3°C
    2 BF
    93%
  • Κατερίνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 10.2°C / 16.7°C
    0 BF
    65%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 12.8°C / 12.8°C
    1 BF
    82%

Το εξώφυλλο του βιβλίου του Τάσου Τρίκκα

«Από το όραμα στην πράξη»

  • A-
  • A+

Ο δίσημος χαρακτήρας σφράγισε τις πρώτες εκδηλώσεις του δημοτικισμού. Τα εθνικά ακούσματα της εποχής –το ζήτημα της Κρήτης, το Μακεδονικό– ήχησαν διαφορετικά με το ζωντανό, λαϊκότροπο γλωσσικό όργανο της δημοτικής. Το όργανο αυτό μπορούσε να εκφράζει με δυναμισμό και αμεσότητα προοδευτικές ιδέες αλλά και συντηρητικό πνεύμα αρχαιολατρίας και «εμμονής εις τα πάτρια». Αυτό ήταν το ένα πρόσημο του δημοτικισμού

«Ο δημοτικισμός παρουσιάζεται σαν ένα κίνημα συγκροτημένο και επιστημονικό, που ανοίγεται σε ταχτικές καθημερινές μάχες με το επίμονο αρχαιότροπο πνεύμα και την αρρώστια της προγονολατρείας, που κρατούσε την ελληνική σκέψη σκλαβωμένη στ’ αρχαία φαντάσματα», γράφει ο Μάρκος Αυγέρης («Ζητήματα της λογοτεχνίας μας», ΠΛΕ 164, σ. 22). Με τους ίδιους στόχους εμφανίζεται το σοσιαλιστικό κίνημα, που οι απαρχές του τοποθετούνται την ίδια εποχή.

Το «Ταξείδι» του Γιάννη Ψυχάρη, εμβληματικό έργο του δημοτικισμού, εκδόθηκε το 1888. Τρία χρόνια πριν, το 1885, εκδόθηκε το πρώτο τεύχος του περιοδικού-ορόσημο «Αρδην» από τον Πλάτωνα Δρακούλη, κεντρική φυσιογνωμία ανάμεσα στους «προδρόμους» του ελληνικού σοσιαλισμού.

Στη διασταύρωση του δημοτικιστικού με το σοσιαλιστικό/κομμουνιστικό κίνημα αναφέρεται το ακόλουθο απόσπασμα από το βιβλίο του Τάσου Τρίκκα «Από το όραμα στην πράξη» (εκδόσεις Θεμέλιο), το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες ημέρες.

Το κίνημα του δημοτικισμού

Στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού εμφανίζεται το κίνημα του δημοτικισμού, το οποίο στην πορεία του θα διασταυρωθεί με το κομμουνιστικό και αριστερό κίνημα. Κοινό στοιχείο τους, η τάση του εκσυγχρονισμού που διαπερνούσε την ελληνική κοινωνία την εποχή εκείνη. Χαρακτηριστικά της τάσης ήταν η απομάκρυνση από τα κυρίαρχα τότε αρχαϊκά, προγονόπληκτα πρότυπα ζωής, το ερευνητικό πνεύμα και ο προσανατολισμός προς την επιστήμη και η χειραφέτηση από την κηδεμονία της Εκκλησίας.

Η δημοτική γλώσσα γίνεται το όχημα που μεταφέρει στο σύνολο της κοινωνίας και ιδιαίτερα στα λαϊκά στρώματα την αλλαγή που κομίζει ο εκσυγχρονισμός, ο οποίος εγγράφεται στην ιδεολογία του πιο προχωρημένου τμήματος της επιχειρηματικής αστικής τάξης. Πολιτικά, το τμήμα αυτό αισθάνεται εγγύτερα προς το βενιζελισμό.

Είναι η εποχή που στο νεοελληνικό κράτος καθώς και στον Ελληνισμό της διασποράς επίκεντρο του δημόσιου βίου είναι τα εθνικά προβλήματα – η επονείδιστη ήττα του πολέμου του 1897, το ζήτημα της Κρήτης, το Μακεδονικό. Θα ακολουθήσουν στη δεύτερη δεκαετία του αιώνα οι βαλκανικοί πόλεμοι. Δημοτικισμός και εθνικισμός συγκλίνουν. Αλλωστε η Μεγάλη Ιδέα είναι ιδεολόγημα της σύνολης αστικής τάξης.

Δίσημο χαρακτήρα εμφανίζει ο δημοτικισμός από τα πρώτα του βήματα. Ο χαρακτήρας αυτός –παρακολούθημα της ύπαρξης δύο αντίθετων τάσεων στους κόλπους της αστικής ιδεολογίας του έθνους– θα επιτρέψει στο δημοτικισμό «να χρησιμέψει ως όργανο σε ριζικά αντίθετες ιδεολογίες» (Ρένα Πατρικίου). Ως εκδοχές της αστικής ιδεολογίας του έθνους, οι δύο τάσεις δεν είναι ακριβώς αντιθετικές, αλλά μάλλον αποκλίνουσες σε περιορισμένο βαθμό.

Και οι δύο τάσεις υπηρετούν το στόχο της ενίσχυσης της εθνικής συνοχής, της υπέρβασης των συντεχνιακών διαιρέσεων και της ολοκλήρωσης του έθνους ως οργανικής ενότητας. Η πρώτη τάση χαρακτηρίζεται από το πνεύμα της αδελφοσύνης, της ισότητας και της ισοπολιτείας. Οι λαϊκές παραδόσεις, το δημοτικό τραγούδι, το λαϊκό έπος («Ερωτόκριτος») αλλά και η αρχαιολατρία προσελκύουν τα ενδιαφέροντα της πρώτης τάσης, για την οποία αποτελούν κρίκους εθνικής συνοχής εκκοσμικευμένους, γειωμένους στην ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα.

Η δεύτερη τάση, επίσης, προσελκύεται από την ίδια ή παρεμφερή θεματολογία. Αλλά ενώ το περιεχόμενό της είναι για την πρώτη τάση έκφραση ενός εθνικού αυτοπροσδιορισμού, ένα μέσο ταυτοποίησης, για τη δεύτερη αποτελεί γραμμή οριοθέτησης απέναντι στα άλλα έθνη, στοιχειοθέτηση των διαφορών με αυτά, ανάδειξη της υπεροχής απέναντι στους «άλλους». Σε αυτό το ζεύγος των εκδοχών της αστικής ιδεολογίας εγγράφεται και η δισημία του δημοτικισμού.

Η συγκυρία συνδέει τη δεύτερη τάση με την επίδραση που ασκεί στην ελληνική λογοτεχνία ο γερμανικός ρομαντισμός της εποχής, που αναζητεί στο λαό και τις παραδόσεις του τη φυλετική ρώμη, την υπερέχουσα ιδιαιτερότητα που επιβεβαιώνει την εθνική υπόσταση, την προικισμένη με στοιχεία μεταφυσικής «ψυχή του έθνους» (Volksgeit). Η απόσταση από τον εθνικισμό και το ρατσισμό είναι ελάχιστη έως ανύπαρκτη.

Η επιδίωξη να κυριαρχήσει η ζωντανή «γλώσσα του λαού» απέναντι στην αραχνιασμένη καθαρεύουσα (ο γλωσσικός διχασμός ανατρέχει πολλές δεκαετίες πίσω) καλύπτει σε σημαντικό βαθμό τον κοινωνικό-ταξικό χαρακτήρα του «γλωσσικού ζητήματος», ο οποίος αποκαλύπτεται όταν επέρχεται η στενή σύνδεσή του με το εκπαιδευτικό πρόβλημα.

Ο δίσημος χαρακτήρας σφράγισε τις πρώτες εκδηλώσεις του δημοτικισμού. Τα εθνικά ακούσματα της εποχής –το ζήτημα της Κρήτης, το Μακεδονικό– ήχησαν διαφορετικά με το ζωντανό, λαϊκότροπο γλωσσικό όργανο της δημοτικής. Το όργανο αυτό μπορούσε να εκφράζει με δυναμισμό και αμεσότητα προοδευτικές ιδέες αλλά και συντηρητικό πνεύμα αρχαιολατρίας και «εμμονής εις τα πάτρια». Αυτό ήταν το ένα πρόσημο του δημοτικισμού.

«Οι σημαιοφόροι του δημοτικισμού που ανήκουν στα πιο φωτισμένα αστικά στρώματα», γράφει ο Γιάννης Ιμβριώτης, «κατάλαβαν πολύ σωστά ότι έπρεπε να στραφούν όχι μόνο στη γλώσσα αλλά και στο φορέα της, στον ίδιο το λαό. Γιατί γλώσσα δεν θα πει μόνο λεξιλόγιο, γραμματική και συντακτικό, παρά είναι ένα κοινωνικό φανέρωμα που εκφράζει τη ζωή ενός λαού που στοχάζεται και πράττει, που έχει πνευματικές και υλικές ανάγκες.

Αυτός όμως ο δημοτικισμός [των φωτισμένων αστικών στρωμάτων] δεν κατόρθωσε να πιάσει τη σάρκα αλλά να συλλάβει μόνο σχήματα. […] Μόνο ένα άλλο ιδεολογικό κίνημα, το εργατικό που έχει προβάλει κάμποσες δεκαετίες τώρα στο προσκήνιο της νεοελληνικής ιστορίας, αγωνίζεται όχι μόνο για τη γλώσσα αλλά και για τον ίδιο τον φορέα της.

Αυτό το κίνημα έχει παρουσιάσει έναν ουσιαστικό δημοτικισμό, έχει στραφεί στον πραγματικό λαό, στις πραγματικές ανάγκες του, στα πραγματικά γόνιμα ιδανικά του, στον αληθινό εθνισμό και ανθρωπισμό. […]. Αυτή είναι η παμμέγιστη διαφορά από το δημοτικισμό εκείνο που έχει προβάλει η αστική τάξη» (Γιάννης Ιμβριώτης, «Η κοινωνική σημασία της ιδεολογίας του δημοτικισμού», Σύγχρονη Εποχή, σ. 37).

Ο δημοτικισμός συναντήθηκε από νωρίς με τις ιδέες του σοσιαλισμού. Ενας από τους πιο σημαντικούς «προδρόμους» του, ο Γ. Σκληρός, συγγραφέας του βιβλίου-ορόσημο «Το κοινωνικόν μας ζήτημα», ασχολήθηκε ιδιαίτερα με το κίνημα του δημοτικισμού. Γράφει σχετικά η αλησμόνητη Ρένα Πατρικίου:

«Η παρέμβαση του Σκληρού στον διαμορφωμένο εθνικό προβληματισμό των δημοτικιστών θα συνίσταται κυρίως στην τοποθέτηση του δημοτικιστικού κινήματος μέσα στα πλαίσια των κοινωνικών κι όχι των εθνικών αγώνων. […] Η ανάλυση, που οδηγεί και σ’ αυτή την τοποθέτηση, γίνεται σε δύο επίπεδα: Το ένα αφορά το χαρακτήρα του ίδιου του κινήματος, το δεύτερο, την ιδιαιτερότητα των δημοτικιστών ως προοδευτικών στοιχείων της ελληνικής κοινωνίας. […] Η άρρηκτη σχέση ανάμεσα στα συμφέροντα μιας συγκεκριμένης κοινωνικής τάξης και της μορφής της γλώσσας που χρησιμοποιεί είναι, για τον Σκληρό, το κλειδί του προβλήματος.

Το δημοτικιστικό κίνημα, για να μπορέσει επομένως να επιτύχει τους στόχους του, πρέπει να αποκτήσει μια συγκεκριμένη κοινωνική βάση. […] Η “ταξικοποίηση” και η “πολιτικοποίηση” του γλωσσικού ζητήματος από τον Σκληρό είναι πλήρεις» (Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου, Εισαγωγή, στο «Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα», Ερμής, σ. η-ια.)

Η δημοτική εγγράφεται στο πλαίσιο των αγώνων του αστικού φιλελευθερισμού, τους οποίους διεξάγει η μερίδα του που πρόσκειται στον Ελ. Βενιζέλο. Είναι η γλώσσα που μιλιέται, που πρέπει να μπει και στα σχολεία, ακόμη και στο δημόσιο βίο. Μετά την ήττα του Βενιζέλου, πολλοί δημοτικιστές λογοτέχνες και διανοούμενοι που είχαν συνταχθεί με το Κόμμα Φιλελευθέρων εγκαταλείπουν το αστικό στρατόπεδο και προσχωρούν στο κομμουνιστικό κίνημα· εμβληματική μορφή, ο Δημήτρης Γληνός. Η ιστορική υστέρηση είναι μεγάλη. Είχαν όλες –ή τις περισσότερες– προϋποθέσεις να αποτελέσουν τους οργανικούς διανοούμενους του ελληνικού εργατικού κινήματος, τους οποίους αυτό δεν απόκτησε.

Οι συνέπειες είναι γνωστές. Βενιζελικοί και κομμουνιστές δάσκαλοι, που δεν έκρυβαν τις γλωσσικές τους προτιμήσεις, κυνηγήθηκαν με κάθε τρόπο από τον εκπαιδευτικό «Ιδεολογικό Μηχανισμό του Κράτους»: ο «εθνικός ποιητής» Κωστής Παλαμάς τιμωρήθηκε με επίπληξη και πρόστιμο, ο κομμουνιστής λογοτέχνης Κ. Παρορίτης, με απόλυση από τη δημόσια εκπαίδευση. Η δημοτική απόκτησε συμβολικό χαρακτήρα. Σηματοδοτούσε, συλλήβδην, τους «απάτριδες», τους «μητραλοίας» – σε κομψότερη διατύπωση τους «συνωμοτούντας διά δολίων μέσων διά την ανατροπήν του κοινωνικού καθεστώτος». Την «ταξικοποίηση» και «πολιτικοποίηση» του δημοτικιστικού κινήματος, που ζητούσε ο Γ. Σκληρός, πραγματοποίησε, με τον πιο ωμό τρόπο, ο αντίπαλος.

Με την ήττα του Βενιζέλου θα σημειωθούν ανακατατάξεις στο χώρο των εκπαιδευτικών, οπαδών του δημοτικισμού. Ορισμένοι θα προσεγγίσουν το ΣΕΚΕ. Ο «Εκπαιδευτικός Ομιλος», κοινή στέγη μέρους των βενιζελικών εκπαιδευτικών, των κομμουνιστών εκπαιδευτικών και πολλών «συμπαθούντων», θα διασπαστεί το 1927. Θα ακολουθήσει, το 1929, δεύτερη διάσπαση, η οποία θα σημάνει το τέλος του. Οι «συντηρητικοί» θα αποχωρήσουν. Οσοι παραμείνουν θα ανασυγκροτήσουν τον «Ομιλο» στη βάση της σύζευξης δημοτικισμού και σοσιαλισμού.

Στην πρώτη διακήρυξη του ανασυγκροτημένου «Ομίλου» ορίζονται τα στοιχεία του «συντηρητισμού» και, «εξ αντιδιαστολής», προβάλλεται ένας νέος «σοσιαλιστικός δημοτικισμός», που στοχεύει στη «λαϊκή Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση». Η διακήρυξη στοιχίζει τις παρατάξεις με βάση τα ακόλουθα ζητήματα: Συντηρητικοί είναι όσοι αποδέχονται τον ταξικό χαρακτήρα του συστήματος, τη διδασκαλία των θρησκευτικών, την «εθνική αγωγή» και υποστηρίζουν την άρνηση στους εκπαιδευτικούς του δικαιώματος ελεύθερης σκέψης και γνώμης.

Στην αντίπερα όχθη υποστηρίζεται η «δυναμική επιβολή» των όρων που προϋποθέτει η λαϊκή εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Σε αυτούς την πρώτη θέση κατέχει η κατάλυση της εξουσίας της αστικής τάξης. «Η πνευματική εκμετάλλευση είναι παρακολούθημα και μέσο της υλικής εκμετάλλευσης. Το ιδανικό της σωστής παιδείας μόνο σε μια σοσιαλιστικά οργανωμένη κοινωνία μπορεί να πραγματοποιηθεί», αναφέρει η διακήρυξη.

Η πολιτικοποίηση του γλωσσικού ζητήματος έλαβε ακραίες μορφές στον πνευματικό χώρο, ορισμένες από τις οποίες άγγιζαν τα όρια της φαιδρότητας. Γράφει η Ρένα Πατρικίου: «Κατά τη δεύτερη περίοδο της βενιζελικής διακυβέρνησης (1928-1932), αρχίζει να εμφανίζεται το έσχατο ιδεολογικό φορτίο που επιβαρύνει τη δημοτική.

Πρόκειται για το γλωσσικό ιδίωμα που καλλιεργείται από τους φορείς οι οποίοι εκπροσωπούν τις παραπάνω δυνάμεις [της εργατικής τάξης] στο οργανωμένο πολιτικό επίπεδο, και ειδικότερα από το ΚΚΕ. Οι δυνάμεις αυτές υιοθετούν το ανατρεπτικό σύμβολο, αλλά φροντίζοντας να το τροποποιήσουν.

Η συγκεκριμένη δημοτική πρέπει να ηχεί διαφορετικά, ώστε να μη συγχέεται με τη “βενιζελική” δημοτική των φιλελεύθερων αστών. Η νέα αυτή μορφή γλώσσας αποτελεί ένα επιδεικτικό σημείο συσπείρωσης και αναγνώρισης, με το οποίο οι δυνάμεις αυτές μπορούν εφεξής να βρίσκονται σε ίσες αποστάσεις απέναντι στους καθαρολόγους και στους δημοτικιστές των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων».

Είναι περιττό να επισημάνουμε τις συνέπειες: τον πρώτο «εκβαρβαρισμό» της δημοτικής. Τον δεύτερο –χειρότερο ίσως– τον πραγματοποίησε το ΠΑΣΟΚ.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Θεωρώ κληρονομιά όλη τη σοφία της ανθρωπότητας»
Μια ζωή γεμάτη τέχνη, ιδέες και ακτιβισμό. Αφιέρωμα στην 50χρονη πολυεπίπεδη δράση του Περικλή Κοροβέση οργανώνεται σήμερα στο «Τριανόν» με αφορμή το νέο του βιβλίο «Η αδράνεια ροκανίζει το μέλλον», με κείμενά...
«Θεωρώ κληρονομιά όλη τη σοφία της ανθρωπότητας»
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
«Game Over»
Στο νέο του βιβλίο ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου παρουσιάζει μέσα από τις προσωπικές του εμπειρίες ως υπουργού Οικονομικών μια σειρά από γεγονότα που συγκλόνισαν την Ελλάδα, με αρχή το διάγγελμα του Γ. Παπανδρέου...
«Game Over»
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Το Πολιτικό Ημερολόγιο του Ευκλείδη
Τις επόμενες ημέρες αναμένεται να κυκλοφορήσει το νέο βιβλίο του Ευκλείδη Τσακαλώτου «Πολιτικό Ημερολόγιο και άλλα κείμενα» (Εκδόσεις Πόλις) με πρόλογο της συγγραφέως Μάρως Δούκα. Σήμερα η «Εφημερίδα των...
Το Πολιτικό Ημερολόγιο του Ευκλείδη
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Η κοινωνιολογία του φασισµού
Το βιβλίο «Ο φασιστικός ιός» του Καρλ Πολάνυι θα κυκλοφορήσει στα βιβλιοπωλεία τη Δευτέρα 12 Απριλίου από τις Εκδόσεις Τόπος.
Η κοινωνιολογία του φασισµού
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
100 χρόνια Διεθνείς Σχέσεις
Το συλλογικό έργο «Ενας αιώνας Διεθνών Σχέσεων 1919-2019» αποτελεί ορόσημο στην ελληνική επιστημονική βιβλιογραφία καθώς επιτυγχάνει ένα ιδιαίτερα δύσκολο εγχείρημα.
100 χρόνια Διεθνείς Σχέσεις

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας