• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    17°C 14.2°C / 19.0°C
    1 BF
    87%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 12.5°C / 14.6°C
    4 BF
    68%
  • Πάτρα
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 15.0°C / 17.9°C
    1 BF
    73%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    1 BF
    100%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 13.9°C
    3 BF
    88%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    14°C 11.5°C / 14.2°C
    1 BF
    89%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    11°C 10.1°C / 11.4°C
    4 BF
    94%
  • Αγρίνιο
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 14.6°C / 16.6°C
    2 BF
    84%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    16°C 15.8°C / 17.5°C
    3 BF
    77%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 8.9°C / 13.9°C
    1 BF
    94%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    20°C 17.1°C / 19.8°C
    2 BF
    75%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 14.6°C / 16.2°C
    3 BF
    74%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    18°C 17.9°C / 17.9°C
    1 BF
    76%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 11.5°C / 11.9°C
    0 BF
    100%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    15°C 11.5°C / 15.1°C
    1 BF
    100%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    20°C 10.8°C / 20.8°C
    2 BF
    69%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 14.4°C / 19.2°C
    2 BF
    83%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 12.3°C / 17.6°C
    2 BF
    89%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 12.2°C / 14.7°C
    2 BF
    78%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 11.8°C / 11.8°C
    2 BF
    90%

Του Άι Λιου καρύδι, του Σωτήρος το σταφύλι και της Παναγιάς το σύκο. Αταλάντη Μιχελογιαννάκη-Καραβελάκη, «Έθιμα της Κρήτης στον εορταστικό κύκλο του χρόνου», Ηράκλειο Κρήτης 2021

Μέσα στην απλότητα και στο καθημερινό βίωμα... κρύβεται το πολύ μεγάλο

  • A-
  • A+

Η συγγραφέας Αταλάντη Μιχελογιαννάκη- Καραβελάκη «ύφανε» ένα ξομπλιαστό υφαντό στον λογοτεχνικό της αργαλειό όπου παράλληλα με όλες τις γιορτές του χρόνου παρουσιάζει τα έθιμα, τις μικρές συνήθειες, τα διατροφικά καθιερωμένα και πολλά άλλα που αφορούν την τόσο ζωντανή καθημερινότητα αλλά και την ιδρυτική παράδοση της Κρήτης που φτάνει από τη Μινωική εποχή μέχρι σήμερα. Στα εφόδια της συγγραφέως συνυπάρχουν η επιστημονική γνώση, η έρευνα, η ευαισθησία, η φωτογραφική της τεκμηρίωση, η κοινωνικότητα, η αγάπη, η προσφορά... Έθιμα της Κρήτης στον εορταστικό κύκλο του χρόνου είναι ο τίτλος του βιβλίου. Έθιμα, έθος, ηθική για να θυμηθούμε τον Αριστοτέλη: Η δε ηθική εξ έθους περιγίνεται (Ηθικά Νικομάχεια, Β1).

Η παράδοση στην Κρήτη είναι συμφυής με την καθημερινότητα και έχει βαθιές ρίζες στις τέχνες, στα γράμματα, στο θέατρο, στη μουσική, αρχιτεκτονική, τεχνολογία, ναυπηγική, ναυτικό, εμπόριο, υφαντική, μελισσοκομία, γεωργία, αμπελουργία, οινοποιία, κτηνοτροφία, τυροκομική, μαγειρική... αλλά και στην αρχαιότητα, στην ελληνιστική και ελληνορωμαϊκή περίοδο, στα βυζαντινά χρόνια, στην κρητοβενετική εποχή, στην Κρητική Αναγέννηση, στην τουρκοκρατία...

Στον αργαλειό του φεγγαριού του κρητικού ήλιου και του αποσπερίτη μια σαϊτιά για το Χριστό και μια για όλα τ' άλλα εθίματα μεγάλα.

Ακολουθούν αυτούσια αποσπάσματα από το βιβλίο. Σημειώνεται η σελίδα, ενώ ενίοτε παραθέτω κάποια σχόλια.

• Στην ύπαιθρο της Κρήτης συχνά θρησκεία και παράδοση συμβαδίζουν, με αποτέλεσμα οι μέτοχοι μιας κοινότητας, να βιώνουν συνυφασμένα θρησκευτικά και πολιτιστικά αγαθά (Εισαγωγή, σ. 17).

• ...μέσα στην απλότητα και στο μικρό καθημερινό βίωμα... κρύβεται το πολύ μεγάλο (σ. 35).

• Μέσα από απλά συναξάρια, είναι κοινά αποδεκτό πως «πολέμησαν» τον αναλφαβητισμό και την άγνοια, κάνοντας πολλούς μετόχους της ελληνικής παιδείας (σ. 36).

Εορταστικός μηνιαίος κύκλος του χρόνου

Ιανουάριος (σ. 56)

  • Χιόνια του Γενάρη, χαρές του Αλωνάρη.
  • Γενάρη μήνα κλάδευε, φεγγάρι μην κοιτάζεις.
  • Κάτσε κότα το Γενάρη και παπί τον Αλωνάρη.
  • Ο Ιανουάριος αποτελεί μήνα ορόσημο για την έκβαση της νέας χρονιάς.

Το ρόδι, σύμβολο γονιμότητας, κάνει με την εικόνα του Χριστού, ποδαρικό στα σπιτικά, για να έρθουν ευλογία και πλούσια αγαθά το νέο έτος, ως είναι το ρόγδι σώγεμο. 

Παραδοσιακά εδέσματα: το ξομπλιαστό χριστόψωμο, σίγλινα, απάκι, ξεροτήγανα, δίπλες (τα «σπάργανα του Χριστού»).

Φεβρουάριος (σ. 86)

  • Παπαντή καλοβρεμμένη, η κοφίνα γεμισμένη.
  • Χιόνια του Φλεβαριού, χρυσάφι του καλοκαιριού.

- Ο Φεβρουάριος των 28 και των 29 ημερών.

Ορόσημα του Φεβρουαρίου, οι εορτές της Υπαπαντής και του Αγίου Τρύφωνος, οι οποίες σχετίστηκαν με την πορεία της βλάστησης.

Μάρτιος (σ. 96)

  • Τα λόγια σου είναι ψεύτικα σαν του Μαρτιού το χιόνι, / Απού το ρίχνει αποβραδίς και το πρωί το λιώνει.
  • Ο πρώτος μήνας της άνοιξης, είναι «δίγνωμος» αφού μια βρέχει μια λιάζει.

Τον Μάρτιο «ξυπνούν» και κινητοποιούνται οι αναγεννητικές και αναγεννησιακές δυνάμεις της φύσης, αλλά και του ανθρώπου.

  • Το δυνατό μήνυμα που προοιωνίζει την άνοιξη το δίνουν στην Κρήτη τα μαρτολούλουδα.
  • Απού χει κόρην ακριβή του Μάρτη ήλιος μην τη δει. / Μα κι ανέ τύχει και τη δει «μάρτη» στο χέρι να φορεί (σ. 97)
  • Όποιος το «μάρτη» έβαλε δεν τονέ πιάνει ο ήλιος (σ. 97)
  • Σήμερον είναι των Αγίων Σαράντα./ Σαράντα φάε, σαράντα πιε/ σαρανταδέντρι φύτεψε/ κανένα μη σου σφάλει (σ. 99)

Η εορτή των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων είναι στις 9 Μαρτίου.

Απρίλιος (σ. 104)

Συνήθως ο Απρίλιος φιλοξενεί το Πάσχα (όπως συχνά και ο Μάιος) με ότι συνεπάγεται θρησκευτικά και εθιμικά.

Ο Χριστιανισμός ονομάζει την εορτή αυτή Λαμπρή, μέσα στην ευφορία, την αναγέννηση και το λαμπρό φως της ανοιξιάτικης φύσης.

  • Μάρκο, Μάρκο, μάρκωσε τα/ Κι Άι Γιώργη τύφλωσε τα (σ.109)

Ο Απρίλιος είναι ο μήνας που τα φίδια ξυπνάνε από τη χειμερία νάρκη και γεμάτα ζωντάνια ρίχνονται στη διαιώνιση του είδους. Είναι πολύ επιθετικά, αν τα πειράξεις αυτή την εποχή, και γι` αυτό η επίκληση του Άι Γιώργη και Αγίου Μάρκου που γιορτάζουν τον Απρίλιο. 

Το συγκεκριμένο λαϊκό δίστιχο το ήξερα ως εξής: Άγιε Μάρκο, μάργωσε τα/ κι Άι Γιώργη στράβωσε τα.

Μάιος (σ. 110)

  • Μάης άβρεχος τρυγητός χαρούμενος.
  • Ο Μάης φτιάχνει τα σπαρτά κι ο Μάης τα χαλάει.
  • Όταν πρέπει δε βροντά και το Μάη δροσολογά. (1)

- Ο ερχομός (του Μάη), η Πρωτομαγιά, ανέκαθεν εορταζόταν με ιδιαίτερες εθιμικές εκδηλώσεις, ως εορτή της άνοιξης και της φύσης, ως εορτή γονιμότητας και καρποφορίας, πολύ πριν γίνει εργατική εορτή.

- Μαγιάτικο στεφάνι: Μαργαρίτες, στάχυα από σιτάρι για αφθονία, σκόρδο για το μάτι ή και κάποιο άλλο αγκαθωτό φυτό για τη γλωσσοφαγιά, χλωρά κλαδιά νεραντζιάς, πορτοκαλιάς και το κρεμάμε στην εξώπορτα ή στο μπαλκόνι.

(1) Όντε ίπρεπε δε χιόνιζε και το Μάη δροσολόγα, όπως το άκουγα μικρός.

Ιούνιος (σ. 116)

Ο μήνας που εορτάζεται η Ανάληψη του Κυρίου (σαράντα μέρες μετά το Πάσχα), εορτή ταυτισμένη με το πρώτο μπάνιο της χρονιάς -ο καιρός το επιτρέπει- και η ώρα το καλεί να υπάρχει εκείνη την ημέρα ως διατροφική επιλογή η ιχθυοφαγία. Ωστόσο, καθώς ήδη από τα τέλη Μαΐου στις αγροτικές ενασχολήσεις άρχιζε δειλά-δειλά ο θερισμός, λέγεται η παροιμία:

  • «Καλώς τονε το θεριστή, οπού μας εγλιτώνει/ και με τα στάρια τα πολλά, το σπίτι μας φορτώνει»

- Για το «πήδημα» της φωτιάς του Άι Γιάννη του Φανιστή:

  • Να πηδήσω τη φωτιά μη με πιάσει η αρρωστιά (σ. 120)
  • Αφήνω το κακόχρονο και μπαίνω στον καλόχρονο (σ.120)

- Το έθιμο του Κλήδονα:

  • Κλειδώσετε τον Κλήδονα, τ` Άί Γιαννιού τη χάρη./ κι όποιος εν` καλορίζικος, πρωί θα ξενεφάνει (θα φανερωθεί) (σ. 121)
  • Ανοίξετε τον Κλήδονα με τ` Άι Γιαννιού τη χάρη,/ να βγει το πρώτο ριζικό, ο πρώτος ριζικάρης (σ.122).

Ιούλιος (σ. 126)

- Ο βασικός μήνας του θερισμού, ο Αλωνάρης ή Δευτερόλης όπως τον ονομάζουμε στην Κρήτη.

  • Αλωνάρη με τ` αλώνια και με τα χρυσά πεπόνια.

- Η παράδοση θέλει να «μπαίνει» το λάδι στις ελιές την ημέρα της γιορτής του Άι Λια, του Προφήτη Ηλία.

  • Το σπερνό του Άι Λια μπαίνει το λάδι στην ελιά (σ. 134)
  • Του Άι Λια το βράδυ μπαίνει στην ελιά το λάδι (σ.134)
  • Της Αγιάς Μαρίνας σύκο και του Άι Λια σταφύλι,/ και τ` Άι Παντελεήμονος ξεκούτρουλο κοφίνι (σ. 134).

Αύγουστος (σ. 138)

Ο μήνας της εορτής της Κοίμησης της Θεοτόκου (ο Δεκαπενταύγουστος).

  • Κάθε πράμα στον καιρό του κι ο κολιός τον Αύγουστο.
  • Αύγουστος άβρεχος μούστος άμετρος.
  • Τα Αυγούστου και του Γεναριού τα δυο χρυσά φεγγάρια.
  • Τ` Άι Λιου καρύδι, του Σωτήρος σταφύλι και της Παναγιάς το σύκο (σ. 140)

Τα μεσάνυχτα της 31ης Αυγούστου, που αλλάζει ο χρόνος, ανοίγουν τα ουράνια για μόνο στιγμή. Αν προλάβεις να ζητήσεις κάτι, «θες πλούτη, θες υγεία, θες χωράφι», θα το `χεις.

Σεπτέμβριος (σ. 158)

Του Σταυρού σταύρωνε και σπέρνε.

- Ο μήνας της σποράς των χειμωνιάτικων δημητριακών ( σιτάρι, σίκαλη, κριθάρι κ.α.). Γι` αυτό ο Σεπτέμβριος ονομάζεται και Σποριάς. Λέγεται όμως και Τρυγητής.

  • Αν ίσως βρέξει ο Τρυγητής χαρά στον τυροκόμο.

- Κατά τον Σεπτέμβριο φεύγουν από την Κρήτη τα αποδημητικά πουλιά για τις θερμότερες περιοχές.

- Του Σταυρού οι ναυτικοί δένουν τα πλεούμενα τους μέχρι την άνοιξη.

  • Του Σταυρού δέσε, του Σταυρού λύσε.

- Και εννοούν ότι του Σταυρού, στις 14 Σεπτέμβρη, «δένουν» και της Σταυροπροσκυνήσεως, τη μεγάλη Σαρακοστή, που είναι Άνοιξη πια, μπορούν να ταξιδέψουν άφοβα, με καλό καιρό (σ. 164)

Την ημέρα του Σταυρού γίνεται αυστηρή νηστεία και οι εκκλησίες γεμίζουν από βασιλικούς που μοσχοβολούν. Είναι φυσικό ορόσημο στη ζωή των γεωργών και των ναυτικών η γιορτή της Ύψωσης του Σταυρού. Οι γεωργοί πηγαίνουν στην εκκλησία σπόρους, το λεγόμενο «πολυσπόρι», που αποτελείται από σιτάρι, κριθάρι, βρώμη, φασόλια, φακές, ρεβίθια, κουκιά, κ.α. για να πάρουν ευλογία και μετά σπέρνουν (σ. 169).

Οκτώβριος (σ. 170)

- Ο κατεξοχήν μήνας της σποράς. Ονομάζεται και Σποριάς, Σπαρτός ή Βροχάρης. Ο μήνας με την εορτή –ορόσημο- του Αγίου Δημητρίου.

  • Άι Δημητράκι μικρό καλοκαιράκι. 
  • Τα σταφύλια τρυγημένα και τα σκόρδα φυτεμένα.
  • Οκτώβρη και δεν έσπειρες καρπό πολύ δεν παίρνεις.
  • Οκτώβρη και δεν έσπειρες οκτώ σωρούς δεν έκανες (σ. 179)

Νοέμβριος (σ. 182)

- Ονομάζεται και Παχνιστής (εξαιτίας της συχνής πάχνης), Κρασομηνάς (επειδή τότε άνοιγαν τα βαρέλια με το καινούργιο κρασί), Μεθυστής (επειδή όσοι δοκιμάζουν τα νέα κρασιά μεθάνε) και Φιλιππιάτης (από τη γιορτή του Αγίου Φιλλίπου).

  • Η Πούλια βασιλεύοντας το μήνυμα της στέλνει.
  • Ούτε τσοπάνος στα βουνά ούτε ζευγάς στους κάμπους.
  • Ο Άι Μηνάς εμήνυσε, Πούλια μη ξημερώσει.
  • Τ` Αγιού Φιλίππου η αποκριά, φιλεί η Πηλιά τα όρη/ Κι εσύ καλέ-κακέ βοσκέ, κατέβα παρακάτω.

Δεκέμβριος (σ. 194)

- Ο Δεκέμβριος σηματοδοτεί την αρχή του χειμώνα.

  • Μέχρι τα Νικολοβάρβαρα κρυγιοί-ζεστοί `ναι οι τοίχοι.
  • Του Δεκέμβρη η μέρα καλημέρα-καλησπέρα./ Άι Λευτέρη, λευτέρωσε με και δως μου καλή λευτεριά (σ. 198)
  • Οδυσσέας Ελύτης: Πολλά δε θέλει ο άνθρωπος να ν` ήμερος να `ναι άκακος, λίγο φαί, λίγο κρασί Χριστούγεννα κι Ανάσταση.

Ακολουθούν τα κεφάλαια:

17. Εθιμικές συνήθειες και κινητές εορτές. Απόκριες- Σαρακοστή- Πάσχα-Ανάληψη- Πεντηκοστή. σ.215.

18. Γαστρονομικά έθιμα της Κρήτης. Παραδοσιακές συνταγές στο κρητικό γιορτινό τραπέζι. σ.277.

Η συγγραφέας σημειώνει στον επίλογο, σ.343: Στα έθιμα της Κρήτης «ο άνθρωπος» υπάρχει ως πρόσωπο σε κοινωνία προσώπων, μαζί με τους άλλους και οι άλλοι με εκείνον, σε πνεύμα ενότητας. (απόσπ.). 

Το βιβλίο τελειώνει με εκτεταμένη 5σέλιδη βιβλιογραφία. σ. 346-350.

* Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.
** Αφιερωμένο στα παιδιά μου Ειρήνη, Νικόλα, Χαραλάμπη που αγαπούν πολύ την Κρήτη.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μνήμη, μαρτύρια και μαρτυρία
Ένας οριστικός, ολοκληρωτικός αφανισμός. Ένα ολοκαύτωμα. Μια ακόμα γενοκτονία. Η πορεία της οικογένειας Μινέρμπο στα Χανιά, στην Αίγυπτο, στα Επτάνησα και στην Αθήνα.
Μνήμη, μαρτύρια και μαρτυρία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πολιτισμικές μεταφορές και έννοιες που ταξιδεύουν
Οι «πολιτισμικές μεταφορές» και οι «ιδέες που ταξιδεύουν» είναι βασικές έννοιες εργαλεία στη σύγχρονη πολιτισμική ιστορία. Θα είχε φιλολογική σημασία η ανακάλυψη των πηγών, αν οι διαδρομές της ανακάλυψης δεν...
Πολιτισμικές μεταφορές και έννοιες που ταξιδεύουν
ΑΠΟΨΕΙΣ
Κι όμως, η Ν.Δ. ...Κίνας
Αντιγράφω: «Οταν άρχισε ο πόλεμος της Αντίστασης τα πρόσωπα των ανθρώπων σ’ ολόκληρη τη χώρα φωτίστηκαν με ένα ελπιδοφόρο βλέμμα και ένα γενικό αίσθημα ανακούφισης εξαπλώθηκε παντού· τα συννεφιασμένα πρόσωπα...
Κι όμως, η Ν.Δ. ...Κίνας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ιστορική μελέτη πίσω από μια βιογραφία
Ενα νέο βιβλίο ήρθε, πολύ πρόσφατα, να εμπλουτίσει τη βιβλιογραφία σε σχέση αφενός με τη βιογραφία του γιατρού Πέτρου Σωκράτους Κόκκαλη και αφετέρου με τις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές πτυχές της...
Ιστορική μελέτη πίσω από μια βιογραφία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μια εμπεριστατωμένη μελέτη για τον λαϊκισμό
Η νέα σειρά βιβλίων 96plus από το Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο έχει στόχο να προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό βιβλία χρηστικά και έγκυρα, παρεμβάσεις σε ζητήματα αιχμής που είναι (χάρη και στο σχετικά μικρό...
Μια εμπεριστατωμένη μελέτη για τον λαϊκισμό
«Ο χορός και ο εμφύλιος»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Χορεύοντας με τις μνήμες του εμφυλίου
Ενα βιβλίο με υποδέχτηκε στο γραφείο μου σίγουρο πως η παρουσία του θα με συγκινήσει. «Ο χορός και ο εμφύλιος», του Γιώργου Σταματόπουλου.
Χορεύοντας με τις μνήμες του εμφυλίου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας