• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 13.3°C / 16.0°C
    4 BF
    55%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 10.0°C / 14.4°C
    2 BF
    81%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    13°C 6.7°C / 18.0°C
    3 BF
    55%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.7°C / 11.7°C
    2 BF
    79%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    10°C 9.7°C / 9.7°C
    4 BF
    67%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.1°C / 13.3°C
    1 BF
    78%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    6°C 6.0°C / 6.0°C
    1 BF
    93%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    13°C 7.8°C / 18.0°C
    3 BF
    55%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 15.6°C / 17.0°C
    4 BF
    77%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    15°C 15.0°C / 15.0°C
    4 BF
    55%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    16°C 15.6°C / 16.0°C
    5 BF
    67%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    11°C 11.1°C / 11.1°C
    0 BF
    84%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    17°C 17.2°C / 17.2°C
    3 BF
    43%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 8.0°C / 12.2°C
    0 BF
    87%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    10°C 9.0°C / 10.6°C
    2 BF
    81%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.9°C / 20.0°C
    3 BF
    64%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    10°C 10.0°C / 11.1°C
    1 BF
    76%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.8°C / 12.8°C
    2 BF
    59%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.8°C / 13.3°C
    1 BF
    90%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    6°C 6.0°C / 6.0°C
    1 BF
    93%
Μα τον αφέντη ήλιο που αλέθει από πάνω μας

Νίκος Καζαντζάκης

Μα τον αφέντη ήλιο που αλέθει από πάνω μας

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Ήθη, έθιμα, δοξασίες, φράσεις, παροιμίες, γνωμικά, ρητά, ρήσεις, επιγράμματα, αφορισμοί, ευχές, μαντινάδες, στο κορυφαίο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη « Ο καπετάν Μιχάλης». Καταγραφή αυτούσιων αποσπασμάτων, σχολιασμός και αναφορά της σελίδας. (1)

Εμείς εδώ έχουμε την Κρήτη και δεν την προφταίνουμε.

Κρήτη είσαι και κρίνεσαι.
 

Καταγράφονται:

-Εκφράσεις αρχών και αληθειών αποφθεγματικού ή αξιωματικού περιεχομένου.

-Σύντομα λαϊκές φράσεις που σχολιάζουν περιπαικτικά, σκωπτικά, διδακτικά ή αλληγορικά μιαν αλήθεια.

-Ρήσεις του συγγραφέα ή της παράδοσης, που αναφέρονται για να παραδειγματίσουν, να σχολιάσουν αλλά και να διδάξουν.

-Φράσεις όπου διατυπώνονται κρίσεις ως αξιώματα, με δεδομένο, αυταπόδειχτο, καθολικό και αδιαμφισβήτητο κύρος.

-Μαντινάδες με ερωτικό, παιγνιώδες, λυπητερό ή χαρούμενο περιεχόμενο. Οι μαντινάδες είναι αυτοσχέδια, ομοιοκατάληκτα δίστιχα που τραγουδιούνται με λύρα και λαούτο στην Κρήτη και σε νησιά και τόπους που έχουν μουσικές συγγένειες με την Κρήτη. (Η λέξη μαντινάδα προέρχεται από τη βενετσιάνικη λέξη mandinada= πρωινό, ερωτικό τραγούδι).

(1). Έκδοση Ελένης Ν.Καζαντζάκη, Αθήνα. Επανεκτύπωση Λευκωσία 1981, επιμέλεια Πάτροκλου Σταύρου. ΙΑ΄επανεκτύπωση, Περιστέρι, Αθήνα.
 

-Καλός καλός ο χοίρος μας μα βγήκε χαλαζάρης. σ.15.

1.Η λέξη Χαλαζάρης προέρχεται από το Καλαζάρ, ασθένεια των κατοικίδιων,  που παλιά ήταν θανατηφόρα για τα ζώα. Η παροιμία λέγεται μεταφορικά όταν κάποιος που μας φαινόταν σωστός άνθρωπος, διέψευσε εν τέλει τις ελπίδες μας.

-διάλεξε την κακομοίρη να φραθούν τα μεριά σου. σ.19.

Η επιλογή είναι υποθετική: να αποκτήσεις το πανέμορφο καθαρόαιμο άτι του Νουρήμπεη ή την 20σάχρονη, όμορφη, με φωνή θεϊκή, Εμινέ Χανούμη, την Κερκέζα, που κι αυτή ζούσε με τον Νουρήμπεη.

-Ε συριανό λουκουμάκι μου, είπε, μπελάς είναι, μαθές η ζωή, μόνο ο θάνατος είναι χουζούρι. σ.19.

Οι καστρινοί πειράζουν τον κουρέα, κυρ Παρασκευά, τον Συριανό, που είχε το μπαρμπέρικο του στην αγορά του Ηρακλείου.

-Καβαλίνα πατάτε, καβαλίνα μολογάτε! σ.23.

Φράση των ναυτικών για τους στεριανούς.

-Μα που ν` αφήσει τις αδερφάδες του. Έπρεπε, τέτοιος ο νόμος, αυτές πρώτα να παντρευτούν…σ.25.

Σύμφωνα με τα πατροπαράδοτα και άγραφτα, ο αδελφός που είχε ανύπαντρη ή ανύπαντρες αδελφές, έπρεπε να παντρευτεί μετά απ` αυτές.

-τα μάτια σας γαρίδα…σ.25.

-Να πιούμε μια ρακή, καπετάν Μιχάλη; αποδυνάστηκε τέλος. Είναι από κίτρο, την παράγγειλα για το χατίρι σου. σ.28.

Η ρακή από κίτρα (κιτρόρακη) είναι μυρωδάτη και γλυκόπιοτη.

-μην έχεις ύστερα παράπονο, είχα χρέος να σου το πω, είχες και του λόγου σου χρέος να μ` ακούσεις. Κάμε ότι σε φωτίσει ο Θεός. σ.28.

-Το αίμα του κυρού μου βοά. σ.29.

Ο πατέρας είχε δολοφονηθεί και ο γιος του πρέπει να πάρει εκδίκηση (βεντέτα) για να βρει ο πεθαμένος ησυχία.

-έτσι να χυθεί το αίμα μου, καπετάν Μιχάλη, αν θέλω το κακό σου. Είπε κι έχυσε δυο στάλες κιτρόρακη στη γης. σ.30.

Χοές, όπως στην αρχαιότητα. Να θυμηθούμε τις Χοηφόρες του Αισχύλου.

-Δεν έχει το βλοημένο μήτε στον ύπνο του ησυχία. Σ.46.

-Οι Χανιώτες για τ` άρματα, οι Ρεθεμνιώτες για τα γράμματα κι οι Καστρινοί για το ποτήρι.σ.67.

Διαδεδομένο απόφθεγμα σ` όλη την Κρήτη, που δείχνει τις διαφορές από νομό σε νομό, αλλά και από πόλη σε πόλη και από χωριό σε χωριό της Κρήτης.

-Φωτιά στα τόπια! Μωρέ έχεις δίκιο, Μανούσακα, όρτσε διάλε την πίστη του κι όπου το βγάλει η βράση! σ.83.

Προτροπή, από τον ένα κρητικό στον άλλο για νέο ξεκίνημα, νέους αγώνες, νέους ξεσηκωμούς και επαναστάσεις. Πολλές φορές ο άλλος απαντούσε μ` ένα στίχο ώστε να σχηματισθεί μαντινάδα: Όρτσε διάλε την πίστη του κι όπου το βγάλει η βράση, ή που θα σάσει μια δουλειά ή που θα σωχαλάσει.

-Αφεντικό, ξέχασες να ρουφήξεις το αυγό σου, τώρα το `καμε η όρνιθα. σ.110.

Ειρωνικό σχόλιο, «ρούφα το αυγό σου».

-Που `ναι μια φωτιά, να πέσω μέσα να δροσερέψω; σ.119.

Ρήση κυρίως των ερωτοχτυπημένων, που «καιγονται» τόσο από έρωτα, που ακόμα και η φωτιά είναι πιο δροσερή.

-Καιρός λαγός, καιρός λαγουδίνα. σ.133.

Όπως:

-Καιρός πανιά, καιρός κουπιά. ο καιρός δεν είναι πάντα ευνοϊκός για πανί και τότε χρειάζεται να κάνεις κουπί.

-Καιρός φέρνει τα λάχανα, καιρός τα παραπούλια.

-Έχει ο καιρός γυρίσματα.

-Κάθε πράμα στον καιρό του κι ο κολιός τον Αύγουστο.

-Τριών λογιών είναι οι ανθρώποι: Αυτοί που τρων τ` αυγά χωρίς το τσόφλι, αυτοί που τα τρων σύφλουδα, κι αυτοί που, αφού τα φαν σύφλουδα, τρώνε και το τσουκάλι όπου τα `χανε μέσα. Τους στερνούς αυτούς ανθρώπους τους λένε Κρητικούς…σ.138.

- Το λες με μισό χείλι… Άιντε γέλασε το λοιπόν, σύρε μια φωνή να ξεσκάσεις! Οι αρραβωνιασμένες, όταν υφαίνουν τις στερνές μπόλιες, τραγουδούν και το σπίτι κουνιέται. Αλάκερη η γειτονιά κουνιέται, σα να κάνει σεισμό. σ.149.

-Οι άντρες το πίνουν το κρασί, είπε πειραχτικά, μα δε μεθούν. Πάρε αξαμάρι από μένα. Οι άντρες κυνηγούν τις γυναίκες, μα δε γίνουνται ρεζίλι. Πάρε αξαμάρι από μένα. σ.152.

Προτροπή του καπετάν Πολυξίγκη στον ανεπρόκοπο, μεθύστακα, ανιψιό του Διαμαντή, να πάρει αξαμάρι ( μέτρο,παράδειγμα) απ` αυτόν.

-Ποιος σφάζει, μωρέ, την όρνιθα που κάνει τα χρυσά τ` αυγά; σ.164.

Απόφθεγμα για τα υπερπολύτιμα πράγματα.

-Θηλυκοχρονιά είναι η εφετινή. σ.164.

Χρονιά με πολύ πλούσια σοδειά.

-Το γινάτι βγάζει μάτι. σ.165.

-Το Κοράνι λέει ότι έχει στο νου του, αυτός που το αναγνώθει. σ.165.

Αναφέρεται στις διαφορετικές ερμηνείες που δίνει ο καθ` ένας, που διαβάζει και εξηγεί, ένα εδάφιο του Κορανιού.

- Θα πλέψει το μουσκάρι στο αίμα. σ.166.

Θεώρημα που αποδεικνυόταν μετά από κάθε ξεσηκωμό των Κρητικών εναντίον της Τουρκιάς. Πλημμύρα αίματος.

- Ο δρόμος της καμήλας. σ.166.

Ο σωστός, ο ίσιος δρόμος.

-Δεν πατώ τη βούλα μου. σ.166.

Δεν υπογράφω.

-Ρωμιοί είναι αυτοί, ανάθεμα τους! αν δε μας τύχαιναν στη στράτα μας, θα `χε φάει τώρα η Τουρκιά τον κόσμο! σ.167.

Λόγια των αγανακτισμένων Τούρκων για τους συνεχείς ξεσηκωμούς και επαναστάσεις των Κρητικών.

- Σκάφτει, σκάφτει, και ζητάει, τη χρυσή γουρούνα με τα εννιά γουρουνόπουλα, σ.167.

Δοξασία που υπήρχε, και υπάρχει, σ` όλη την Ελλάδα.

- Σκύλος είναι, πέταξε του ένα κόκκαλο να το αγλείφει, να μη γαβγίζει, σ.171.

-Εβδομήντα εφτά λογιώ είναι η κουζουλάδα, σ.174.

-« Κρύο, κρύο με το χιόνι- κι ο που το πιεί παγώνει!» σ.174.

Το γλυκό σερμπέτι από χαρουπόμελο με προσθήκη μπόλικου χιονιού.

-Χωριό που φαίνεται, χωρολάτη δε θέλει. σ.179.

Χωρολάτης= χώρος + ηλάτης< ελαύνω. Η ίδια φράση με την τούρκικη λέξη κολαούζος (οδηγός) στη θέση του χωρολάτη: Χωριό που φαίνεται, κολαούζο δε θέλει.

-Πότε με το μέλι, πότε με το ξίδι, πιάνετε όλες τις μύγες. σ.181.

Αναφορά στις επιτηδειότητες των Κρητικών.

-Δανεικά `ναι τα κούρταλα στο γάμο. σ.181.

Κούρταλα και κουρταλάκια = χειροκροτήματα και μεταφορικά, δώρα γάμου. Θα δώσεις, θα πάρεις.

-Δυο λογιών είναι οι άντρες: γέροι και νέοι, άσπρα γένια, μαύρα γένια. σ.183.

-Χτυπάει η πέτρα το αυγό; Πάει στο διάολο το αυγό. Χτυπάει το αυγό την πέτρα; Πάει στο διάολο πάλι το αυγό. σ.191.

Αναφορά στην ασύγκριτα μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύ των Τούρκων έναντι των Κρητικών.

- Τα μάθατε, μωρέ παιδιά, τα θλιβερά μαντάτα; σ.191.

Δάνειο, από τον Ερωτόκριτο, του Βιντσέντζου Κορνάρου.

Ήκουσες Αρετούσα μου τα θλιβερά μαντάτα,
που ο κύρης σου μ’ εξόρισε σ’ τση ξενιτιάς τη στράτα;
και πώς να σ’ αποχωριστώ, και πώς να σου μακρύνω,
και πώς να ζήσω δίχως σου στον ξορισμόν εκείνο;

-Εφτά γλώσσες έχει. σ.198.

Αναφορά στον Ιδομενέα, με τις σπουδαίες γνώσεις, σπουδές και πολλές ξένες γλώσσες. Εφτά γλώσσες έχει, λέγανε ειρωνικά οι γειτόνισσες του, στο Μεγάλο Κάστρο.

-Μούζικα χωρίς λύρα γίνεται; σ.205.

Τραγούδι με συνοδεία λύρας, όπως και σήμερα.

-Ας τα στο διάολο, μην τα ξεσκαλίζεις! σ.205.

…γιατί όσο τα σκαλίζεις τόσο βρωμάνε.

-Εδώ σε θέλω, κάβουρα. σ.205.

-Χίλια καλώς ορίσατε, (χίλια και δυο χιλιάδες), ο κάμπος με τα λούλουδα και με τις πρασινάδες. σ.207.

Γνωστή μαντινάδα που λέγεται στα καλωσορίσματα.

- Καλύτερα τα` αμίλητα παρά τα μιλημένα. σ.214.

…είναι και ο πρώτος στίχος από μαντινάδα: Καλύτερα τα` αμίλητα παρά τα μιλημένα / τ` αμίλητα `ναι σοβαρά και χιλιοτιμημένα. Λέγεται και το παρόμοιο: Τα λίγα λόγια ζάχαρη και τα καθόλου μέλι.

-«Γιατρός καλός, γιατρικά καλά, ζωή πολλή!» σ. 218.

Διαλαλούσαν οι πρακτικοί πλανόδιοι γιατροί που πουλούσαν και διάφορα ιαματικά, θεραπευτικά βοτάνια, αλοιφές και παραδοσιακά σκευάσματα.

-Είσαι σμιχτοφρύδα, μωρή Πελαγιά, θα τον ματιάσεις, άδικο να του λάχει! σ.219.

Φόβος για το κακό μάτι από κακούς και μοχθηρούς ανθρώπους που θέλανε να προξενήσουν κακό σ` όλους όσους ζήλευαν. Τα άτομα αυτά τα λέγανε και λιακόνια, σαύρες, που σε πολλές περιοχές της Κρήτης πίστευαν πως πρόκειται για δηλητηριώδες και επικίνδυνο ερπετό.

-Ώσπου να πεις κύμινο, σ.233.

-Όλα τα ξαλησμόνησες, μα μιας αυγής θυμήσου

Όντας σε φίλουν κι έλεγες, νύχτα `ναι και κοιμήσου. σ.236.

-Μην κλαις άγια Δέσποινα, μην κλαις, πάλι με χρόνια με καιρούς, πάλι δική μας θα `ναι. σ.243.

Ακριβώς όπως στο παραδοσιακό τραγούδι: Η Δέσποινα ταράχτηκε και δάκρυσαν οι εικόνες.
Σώπασε κυρά Δέσποινα και μην πολυδακρύζεις
πάλι με χρόνους με καιρούς, πάλι δικά μας θάναι!...

-Δεν είχε βάλει τίποτα στο δόντι. σ. 261.

-Θέρος, τρύγος, πόλεμος. σ.275.

-Σήκωσε αψηλά το λαιμό και πιες, διαβάτη, σηκώνουν το λαιμό κι ευχαριστούν τον Θεό κι οι όρνιθες, όταν πίνουν. σ.276.

Σκαλισμένη επιγραφή σε τούρκικη κρήνη στο Μεγάλο Κάστρο.

-Να πάρει πίσω το αίμα, σ.277.

-Βράζει το αίμα τους, σ 288.

-Έτσι ήταν γραμμένο, σ.331.

-Μύτη μην ξεματώσει, σ331.

-Βασιλικιά γιορτή η Κοίμηση της Παναγιάς, σ.338.

-Με τα γεράματα ήρθαν και τα σκουντάματα, σ.339.

-Για σκότωσε το βασιλιά για μην τον φοβερίζεις! σ.342.

-Τα χρόνια που ζω και ζώνουμαι, σ.345.

-Πέσε πίτα να σε φάω. σ.345.

-Μα τον αφέντην ήλιο που αλέθει από πάνω μας. σ.345

Η συνέχεια, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας στην Κρήτη, ήταν: Μια μέρα θα δούμε τη λευτεριά.

-Τους έφεραν κρασί, έσταξαν στη γης, πήραν κι έδωκαν όρκους.σ.345.

Το έθιμο που έρχεται από τα αρχαία χρόνια, βλ. «Χοηφόροι» του Αισχύλου.

-Πήρε τέλος η συντυχιά. σ.345.

Συντυχιά: τυχαία συνάντηση, συγκυρία.

- Ο άγριος ήλιος είχε μια στάλα μερώσει και χάδευε τρυφερά την Κρήτη του, σ 346.

- Όμορφος είναι ο ψεύτης κόσμος, όμορφη είναι η Κρήτη, μεγάλος ο Θεός. σ.359.

-Τούρκοι και χριστιανοί γίνηκαν μαλλιά κουβάρια, σ.367.

-Κουρνάριζε ο ιδρώτας από πάνω του,σ.380.

- το πρόσωπο του ήταν κατασκότεινο,σ.380.

-ξυπνούσε με τον κόκορα, κοιμόταν με τις όρνιθες, σ.383.

Ξυπνούσε πολύ πρωί, κοιμόταν πολύ νωρίς.

-Κρήτη είσαι και κρίνεσαι, σ. 386.

-Δεν υπάρχει δικαιοσύνη στον κόσμο, δεν υπάρχει έλεος, δεν υπάρχει Θεός; σ. 387.

Αφορισμός των κρητικών για τα βάσανα της Κρήτης που την ξέχασε κι ο ίδιος ο Θεός.

- Εμείς εδώ έχουμε την Κρήτη και δεν την προφταίνουμε! σ.390.

Αναφορά στις ατέλειωτες έγνοιες στα χρόνια του καπετάν Μιχάλη. Έγνοιες που προέκυπταν κυρίως από τους συνεχείς ξεσηκωμούς των Κρητικών εναντίον της Τουρκιάς.

-Ο μεγαλύτερος οχτρός, δεν είναι ο Τούρκος, είναι ο φόβος, ξορκισμένος να `ναι… Όταν ήμουν άμαθος νέος και πρωτομπήκα στον πόλεμο, τι να σου το κρύβω; Πέντε κι ένα με πήγαινε, μα σιγά σιγά κατάλαβα, πως, όταν φοβάσαι ένα πράμα, θες λιοντάρι είναι αυτό, θες άνθρωπος, θες φάντασμα, να πέφτεις απάνω του με τα μούτρα, και θα δεις, φεύγει ευτύς από πάνω σου ο φόβος. Φεύγει από σένα και πάει στον άλλο. Φόβος κυριεύει το θεριό, τον άνθρωπο, το φάντασμα, και όπου φύγει φύγει! Αυτό `ναι όλο το μυστικό! σ.393.

-χαλικισμός ακούστηκε από το μονοπάτι του βουνού και μια δεκαριά άντρες, καβάλα σε μουλάρια, φάνηκαν να κατεβαίνουν το βουνοπλάι βιαστικοί. Ο παππούς σηκώθηκε, έβαλε κεραμίδι την απαλάμη του.. σ.393.

- βγάνεις από το στόμα σου τη μπουκιά και μας τη δίνεις…σ.394.

-έτρωγαν σα θεριά, έπιναν σα βουβάλια, σ.394.

-Έτσουζε το κρύο..σ. 395.

-Μίλα σιγά, έχει και ο ύπνος αυτιά. σ.396.

Όταν εξομολογείσαι ένα «εφτασφράγιστο» μυστικό. Στην εποχή μας (2020) συνηθίζεται η ρήση: « έχουν και οι τοίχοι αυτιά». Παρόμοιο: Η νύχτα έχει αυτιά και η μέρα μάτια.

-Λάμψε ήλιε για να λάμψω. σ.396.

Ο Καζαντζάκης αναφέρεται με αυτήν την παροιμιώδη φράση στην ομορφιά της Κερκέζας που αγάπησαν, μοιραία, οι τρεις πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος: Ο καπετάν Μιχάλης, ο καπετάν Πολυξίγκης και ο Νουρήμπεης.

-Πάντα με το καλό να σμίγουμε! σ.403.

Η ευχή αυτή υπάρχει και σήμερα στην Κρήτη, στα καλωσορίσματα, στους αποχαιρετισμούς,..

-Τι νοστίμια έχει το κρέας, αν δεν είναι κλεψίμιο; σ.403.

Είναι παγκρήτια αποδεκτός αυτός ο αφορισμός.

-Ένας σπόρος είναι η λευτεριά, μα δεν ποτίζεται αυτός με νερό για να πιάσει, παρά με αίμα. σ.405.

-πολλά τυλίγει με μπαμπάκι την αγκάθα, σ. 407.

Παρόμοιος αφορισμός: Αυτός σφάζει με το μπαμπάκι.

-Βδέλλες είναι τα γράμματα, είκοσι τέσσερις βδέλλες είναι και πιπιλίζουν το αίμα του ανθρώπου. σ.409.

-Έδωκε ο θεός και λάλησε ο μαύρος πετεινός, σε λίγο κι ο άσπρος, σ.412.

-Πυρ πυριού κι άνεμος των ανέμων. σ.413.

Φωτιά εναντίον της φωτιάς και αέρας απέναντι στον αέρα.

-Τα μεγάλα ελέη του Θεού- ψωμί, ελιές, κρεμμύδια, κρασί. σ.429.

-Ριμαδόρος πάει να πει: καλομαντατάς. σ.437.

Αφού δεν είχε νέα ευχάριστα να πει, καλύτερα να μη μας πει κανένα. Διονύσης Σαββόπουλος.

-Απόψε θα ρίξει τα κουκιά και θα σου βγάλει τη μοίρα…σ.441.

Ένας τρόπος μαντείας με κουκιά. Όπως λένε: Θα ρίξω τα χαρτιά…

-ανάλαφρη μυρωδιά από θυμάρι κατέβαινε από τα βουνά, σ.443.

Αν ζητούσαμε τη μυρουδιά της ανάσας της Κρήτης, με σιγουριά θα απαντούσα, όπως οι παππούδες μου, Γιαγκάκης και Κωσταντής: Η άγια μυρουδιά του θύμου (θυμαριού).

-έμπαινε από το ανοιχτό παράθυρο η αναπνοή της νύχτας, φορτωμένη βασιλικό και μαντζουράνα. σ. 469.

-Με τη θεια μου τη Θοδώρα, επηγαίναμε στη χώρα

Κι έλεγε μου κι έλεγα της, κι άγγιζε μου κι άγγιζα της.

Είδε ο Θιος και πέφτει η θειά μου, ωχ, τα` ανάσκελα μπροστά μου.

-Άχου θειά μου, τέτοια κάλη! Άχου, θειά μου, να `σουν άλλη!

Κάμε γιε μου τη δουλειά σου, κι ύστερα `μαι πάλι θειά σου! σ.480.

Τραγουδάκι ερωτικό, περιπαιχτικό, αστείο, που λεγόταν τραγουδιστά κυρίως στις Απόκριες.

-Η φτώχεια θέλει καλοπέραση, κι ο πόνος θέλει γλέντι, αλλιώς θα μας φάει. σ.480.

-Μάλλιασε η γλώσσα μου. σ.480.

-Στους κορδαλλούς τα σκόρπισα τα μπαρουτόσκαγα μου,

Τώρα θορώ σε, πέρδικα, και καίγεται η καρδιά μου! σ.488.

Μαντινάδα για την ανεμελιά των νιάτων.

-Σαν τ` αστάχυα την ώρα του θερισμού είναι τα κεφάλια σας, καπετάνιοι, γεμάτα σπόρο. σ.490.

-Ζούμε στα κουτουρού, πεθαίνουμε στα κουτουρού, χωρίς τιμόνι με κάργα τα πανιά. Φυσάει αέρας, όπου φυσάει πάμε. σ. 496.

-Εδώ στον κόσμον ετούτον, κατάλαβα, υπάρχουν μπακιρένια τσουκάλια και πήλινα και σκουντρούνε. Να `σαι από μπακίρι να μη σπάσεις! σ.497.

-Φάτε μάτια ψάρι και κοιλιά περίδρομο! σ.498.

-Το μυαλό σου κουκιά έφαε, κουκιά μολογάει. σ.498.

-Κουβάλησαν κι οι εγγονοί κάμποσα σταμνιά κρασί, κίνησε σα χαροκόπι η μακαρία. σ.505.

Μακαρία: Τραπέζωμα που γίνεται στο σπίτι του νεκρού από τους συγγενείς μετά την κηδεία· Λέγεται και παρηγοριά. Το τραπέζι της μακαρίας γίνεται και σε χώρους εστίασης.

-Το κρασί δεν είναι βουβό. σ. 505.

Το κρασί «λύνει, απελευθερώνει» τη γλώσσα. Ένα από τα πολλά ονόματα του θεού του κρασιού Διόνυσου ήταν Λυαίος, αυτός που «λύνει» τη γλώσσα και τα διάφορα δεσμά των ανθρώπων, ο απελευθερωτής.

-Ότι έβαλε ο νους του, ο κόσμος να χαλάσει θα το κάμει. σ. 505.

-Πότε θα κάμει ξαστεριά, πότε θα φλεβαρίσει, ωχού! πότε θα φλεβαρίσει, να πάρω το τουφέκι μου…σ.506.

Το γνωστό ριζίτικο, κλέφτικο τραγούδι:

Πότε θα κάμει ξαστεριά,
πότε θα φλεβαρίσει,
να πάρω το ντουφέκι μου,
την έμορφη πατρόνα,
να κατεβώ στον Ομαλό,
στη στράτα των Μουσούρων,

Να κάμω μάνες δίχως γιους,
γυναίκες δίχως άντρες,
να κάμω και μωρά παιδιά,
να κλαιν’ δίχως μανάδες,
Να κλαιν’ τη νύχτα για νερό,
και την αυγή για γάλα,
και τ’ αποδιαφωτίσματα
τη δόλια τους τη μάνα…

-Φάγαμε σκανταλόχορτο, μαλώσαμε. Φάγαμε μέλι, φιλιώσαμε. σ.518.

-Καλός ο σίτος και ο κρίθος εφέτο. σ. 520.

-Δυνατός παγωμένος αγέρας φύσηξε και σκόρπισε τα σύννεφα, συναστεριές φάνηκαν, και στάθηκε ο Χαρίδημος ν` αστρονομίσει. σ.529.

-Για το χατίρι των πολλών, δεν απομένει κρέας στο χασαπιό! σ. 530.

-Γρήγορα προτού φτάσει κορφουρανίς ο γήλιος. σ.535.

-Η Κρήτη δε θέλει νοικοκυραίους, θέλει κουζουλούς. Αυτοί, οι κουζουλοί αυτοί, την κάνουν αθάνατη. σ.535.

Ο Καπετάν Μιχάλης είναι το κορυφαίο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη και ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Το βιβλίο κυκλοφόρησε λίγα χρόνια πριν τον θάνατο του συγγραφέα και έχει μεταφραστεί σε 28 γλώσσες. Τα γεγονότα αναφέρονται στον ξεσηκωμό του 1889. Κεντρικός ήρωας είναι ο καπετάν Μιχάλης που μένει ασυμβίβαστος, επιθετικός, απρόσιτος, αγέλαστος, άγριος, ανυπόταχτος, στιφύς, μαυροντυμένος και αξύριστος μέχρι να ελευθερωθεί η Κρήτη( όπως δήλωνε ο ίδιος).

Όταν άρχισα τώρα στα γεράματα να γράφω τον Καπετάν Μιχάλη, ο κρυφός μου σκοπός ήταν τούτος: να σώσω, ντύνοντας το με λέξεις, τ' όραμα του κόσμου όπως το πρωταντίκρισαν και το δημιούργησαν τα παιδικά μου μάτια. Κι όταν λέω τ' όραμα του κόσμου, θέλω να πω το όραμα της Κρήτης. Δεν ξέρω τι γίνουνταν, την εποχή εκείνη, στ' άλλα παιδιά της λευτερωμένης Ελλάδας· μα τα παιδιά της Κρήτης ανάπνεαν έναν αέρα τραγικό στα ηρωικά και μαρτυρικά χρόνια του Καπετάν Μιχάλη, όταν οι Τούρκοι πατούσαν ακόμα τα χώματα μας και συνάμα άρχιζαν ν' ακούγονται να ζυγώνουν τα αιματωμένα φτερά της Ελευτερίας. Στην κρίσιμη αυτή μεταβατική στιγμή, τη γεμάτη πυρετό κι ελπίδες, τα παιδιά της Κρήτης γίνουνταν γρήγορα άντρες· οι ανύπνωτες έγνοιες των μεγάλων γύρα τους για την πατρίδα, για τη λευτεριά, για το Θεό που προστατεύει τους Χριστιανούς, για το Θεό που σηκώνει το σπαθί του να διώξει τους Τούρκους, κατασκέπαζαν τις συνηθισμένες χαρές και στεναχώριες του παιδιού. Νίκος Καζαντζάκης, η αρχή του προλόγου του «καπετάν Μιχάλη».

Ο τόπος δράσης είναι κυρίως το σημερινό Ηράκλειο που ο Καζαντζάκης το αναφέρει με τ` όνομα Μεγάλο Κάστρο. Το Ηράκλειο ακουγόταν και ως Χάνδακας, ως Χώρα, αλλά και ως Κάντια( Candia). Τα 5 αυτά ονόματα πολλές φορές ήταν σε ταυτόχρονη χρήση από τους Ηρακλειώτες, τους χωρικούς και τους αλλοδαπούς.

Κρητικές Επαναστάσεις( οι πιο σημαντικές) κατά την Τουρκοκρατία: 1770 επανάσταση του Δασκαλογιάννη, 1821-1830, 1841, 1866- 1869, 1878, 1889, 1897-1898, 1905 και η επανάσταση του Θερίσου όπου πρωταγωνίστησε ο Ελευθέριος Βενιζέλος το 1905.

* Αρχιτέκτων, Ιστορικός Αρχιτεκτονικής, Ιστορικός Τέχνης.

** Αφιερωμένο στον αδελφικό φίλο Αργύρη Γιούτσα με βαθιά ρίζα στην Κρήτη, πολίτη του κόσμου.


 

ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα «Ματωμένα χώματα» της Διδώς Σωτηρίου και η αρχαία Έφεσος
Στο μυθιστόρημα «Ματωμένα χώματα», της Διδώς Σωτηρίου, παρουσιάζεται ο βίος και η πολιτεία του Μανώλη Αξιώτη, δουλευτή της εύφορης μικρασιατικής γης, από το χωριό Κιρκιντζέ κοντά στην αρχαία Έφεσο.
Τα «Ματωμένα χώματα» της Διδώς Σωτηρίου και η αρχαία Έφεσος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ονειροντυμένες λέξεις: Οι ομορφοκαμωμένες, πρωτότιμες «κόρες» του Νίκου Καζαντζάκη
Οι λέξεις στο έργο του Καζαντζάκη είναι σεβαστές, αφέντρες, καπετάνισσες, κοσμοδέσποινες, πρωτότιμες, χρυσοβουλάτες, ευγενικές και γνωρίζουν την τέχνη του αυτοσχεδιασμού.
Ονειροντυμένες λέξεις: Οι ομορφοκαμωμένες, πρωτότιμες «κόρες» του Νίκου Καζαντζάκη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Συγγραφείς του ιβηροαμερικανικού τόξου σε καιρούς κορονοϊού
Σήμερα Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου, αφού κουβέντιασα όλα όσα είχα να πω με τα αγαπημένα μου βιβλία, άρχισα να φαντάζομαι το πώς θα αντιμετώπιζαν οι αγαπημένοι μου συγγραφείς την πανδημία.
Συγγραφείς του ιβηροαμερικανικού τόξου σε καιρούς κορονοϊού
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο Σάμης του Παραδείσου
Οι καρδιακοί φίλοι πλουτίζουν τις γνωριμίες μας και μας φέρνουν νέους φίλους. Με τον Δημήτρη Σεβαστάκη σχεδιάζαμε την έκδοση μιας ποιητικής συλλογής, στην οποία θα φιλοτεχνούσε το εξώφυλλο και την προμετωπίδα....
Ο Σάμης του Παραδείσου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η Κλάρα και ο Κυριάκος
Οταν η Ελλάδα (έστω η μισή Ελλάδα) στενάζει, όταν οι νέοι παραδέρνουν ανάμεσα στην ανεργία και τους μισθούς των περίπου 500 ευρώ, είναι τουλάχιστον άκομψο να μιλάς για τη Γερμανίδα γκουβερνάντα σου που σου...
Η Κλάρα και ο Κυριάκος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αναγνώσματα και λαϊκές βιβλιοθήκες
Στην Ελλάδα, τα λαϊκά πανηγύρια αποτελούσαν έναν προθάλαμο για φτηνά παιχνίδια, βιβλία, εικονίσματα και άλλα φτηνά είδη, μια που η πελατεία των πανηγυριών δεν είχε παρά μόνο περιορισμένες οικονομικές...
Αναγνώσματα και λαϊκές βιβλιοθήκες

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας