Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ιδιοκτησία και πανδημία
EUROKINISSI/ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΥ/ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΠΑΜΗΤΣΟΣ

Ιδιοκτησία και πανδημία

  • A-
  • A+

"Έχει γίνει μεγάλο θέμα για τις επιτάξεις. Το εξηγώ: αν είχαμε επιτάξει ΜΕΘ ιδιωτικού τομέα την άνοιξη όπως ζητούσε η αντιπολίτευση, θα είχαμε δαπανήσει χρήματα χωρίς λόγο, αφού τελικά δεν τις χρειαστήκαμε. Αυτό σημαίνει επίταξη: πληρώνω και έχω στη διάθεσή μου εκείνη τη στιγμή" (από το επίσημο προφίλ twitter του Κυριάκου Μητσοτάκη περίπου δυο εβδομάδες πριν).

Στο παραπάνω tweet του Πρωθυπουργού θα μπορούσε να ασκηθεί διττή κριτική: αφενός, από θετικιστική σκοπιά, καθώς η εκ μέρους του νοηματοδότηση της επίταξης δεν συνάδει με τη συνταγματική κατοχύρωση της έννοιας, και, αφετέρου, από τη σκοπιά μιας μεθοδολογικής και δικαιοπολιτικής ανάγνωσης του Συντάγματος ως θεσμικού πλαισίου για την άνθιση της ίσης πολιτικής ελευθερίας όλων.

Σύμφωνα με το άρθ. 17 παρ. 1 Συντ., «η ιδιοκτησία τελεί υπό την προστασία του Kράτους, τα δικαιώματα όμως που απορρέουν από αυτή δεν μπορούν να ασκούνται σε βάρος του γενικού συμφέροντος». Συνεπώς, το ελληνικό Σύνταγμα θέτει το ατομικό δικαίωμα στην ιδιοκτησία υπό τον περιορισμό να μην ασκείται με τρόπο που αντίκειται σε σκοπό δημοσίου συμφέροντος και δη επιτακτικού δημοσίου συμφέροντος, όπως είναι κατεξοχήν η δημόσια υγεία σε περίοδο έξαρσης της πανδημίας.

Η θεραπεία άμεσης κοινωνικής ανάγκης που δύναται να θέσει υπό διακινδύνευση τη δημόσια υγεία (πολλώ δε μάλλον, όταν ο κίνδυνος για τη δημόσια υγεία είναι παρών, άμεσος και αναπότρεπτος με άλλα μέσα), μάλιστα, αναφέρεται ρητά στο άρθ. 18 παρ. 3 Συντ. ως δικαιολογητικός λόγος για την επίταξη κινητού ή ακίνητου πράγματος.

Ακόμα και η –περισσότερο οικονομικά φιλελεύθερη- ρύθμιση του άρθ. 1 Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ που κατοχυρώνει το δικαίωμα στην περιουσία, επιτρέπει στα κράτη-μέλη κατά την ευρεία διακριτική ευχέρεια των αρμόδιων οργάνων τους να «θέτουν σε ισχύ νόμους αναγκαίους προς ρύθμιση της χρήσης αγαθών σύμφωνα με το δημόσιο συμφέρον».

Συνεπώς, τόσο το ελληνικό Σύνταγμα που αναγνωρίζει στο Κράτος προγραμματικό και συντονιστικό ρόλο στην ελεύθερη οικονομική πρωτοβουλία χάριν της εδραίωσης της κοινωνικής ειρήνης και της προστασίας του γενικού συμφέροντος (άρθ. 106 παρ. 1), όσο και οι περισσότερο ατομοκεντρικές Συμβάσεις για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων θέτουν το δικαίωμα στην ιδιοκτησία εξαρχής υπό ένα λειτουργικό προσανατολισμό: να μην ασκείται προς βλάβη σκοπού δημοσίου συμφέροντος ή σε βάρος της ελευθερίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η οποία έχει ως συστατικό της στοιχείο, βέβαια, και το δικαίωμα στη ζωή ή (ο μη γένοιτο) σε έναν αξιοπρεπή θάνατο.

Παράλληλα, σύμφωνα με το άρθ. 25 παρ. 4 Συντ., το Κράτος αξιώνει από τους πολίτες, σε μια συμπεριληπτική συστράτευση για την αντιμετώπιση μιας υγειονομικής κατάστασης ανάγκης, την εκπλήρωση του χρέους κοινωνικής αλληλεγγύης, άρα η ιδιοκτησία δύναται να περιοριστεί ή και να επιταχθεί προσωρινά όταν η χρήση της συντελείται με αντικοινωνικό τρόπο.

Η επίταξη έχει προσωρινό χαρακτήρα για όσο χρονικό διάστημα συντρέχει ο σκοπός δημόσιας υγείας, ενώ η αποζημίωση στους ιδιοκτήτες των ιδιωτικών κλινικών είναι μελλοντική και εύλογη προσδιοριζόμενη με τα κριτήρια που θέτει η διάταξη του νομοθέτη και της κανονιστικώς δρώσας διοίκησης. Στην προκειμένη περίπτωση της επίταξης των δύο ιδιωτικών κλινικών της Θεσσαλονίκης, η καταβαλλόμενη αμοιβή θα καθοριστεί με βάση κοινή Υπουργική Απόφαση των Υπουργών Υγείας και Οικονομικών με κριτήρια τα πραγματικά περιστατικά (αριθμός και βαρύτητα κρουσμάτων), τη διάρκεια της πανδημίας και τις έκτακτες ανάγκες (βλ. Απόφαση Υπουργού Υγείας Δ4/Γ.Π. οικ. 74407/Φ.Ε.Κ. 5148/19-11-2020).

Έτσι, ο θεσμός της επίταξης διαφέρει από το θεσμό της αναγκαστικής απαλλοτρίωσης (άρθ. 17 παρ. 2 Συντ.) σε τέσσερα σημεία: α) η επίταξη έχει προσωρινό και όχι μόνιμο χαρακτήρα, β) δύναται να ενεργοποιηθεί για επιτακτικούς λόγους δημοσίου συμφέροντος (όπως ο πόλεμος, η επιστράτευση και η κοινωνική ανάγκη που δύναται να δημιουργήσει κίνδυνο για τη δημόσια υγεία) και όχι απλώς για την εξυπηρέτηση σκοπού δημόσιας ωφέλειας, γ) διατάσσεται με καταβολή περιορισμένης («νόμιμης» - «εύλογης») και όχι πλήρους αποζημίωσης, δ) η αποζημίωση καταβάλλεται εκ των υστέρων κι όχι εκ των προτέρων όπως ορίζει το Σύνταγμα ως προϋπόθεση εγκυρότητας της αναγκαστικής απαλλοτρίωσης.

Εν μέσω σφοδρής έξαρσης της πανδημίας και για λόγους ίσης μεταχείρισης των ιδιωτικών κλινικών απέναντι στην υγειονομική κρίση, κατά την ταπεινή μου γνώμη, η επίταξη θα πρέπει να γίνει για το σύνολο των ιδιωτικών κλινικών της χώρας, από τη στιγμή που ο κίνδυνος για τη δημόσια υγεία δεν είναι πλέον απλώς επικείμενος αλλά παρών και αναπότρεπτος με πιο ήπια μέσα.

Το γεγονός ότι οι ιδιοκτήτες ιδιωτικών κλινικών ακόμα και σε ένα ζήτημα ζωής και θανάτου, δηλαδή στο παρά πέντε του να γίνει η Ελλάδα Μπέργκαμο (με το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό να βρίσκεται ενώπιον του τραγικού ηθικού διλήμματος να επιλέξει ποιος θα σωθεί και ποιος θα αφεθεί να πεθάνει), εμμένουν στο νόμο της προσφοράς και της ζήτησης δείχνει ότι στο νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό της ύστερης νεωτερικότητας, ο πατέρας της πολιτικής οικονομίας της ελεύθερης αγοράς Adam Smith διαβάζεται αλά καρτ. Για τον κορυφαίο εκπρόσωπο του σκωτσέζικου Διαφωτισμού, η αρχή του laissez-faire, ήτοι η ελεύθερη και απρόσκοπτη λειτουργία της αγοράς, έχει ως υπόβαθρό της τα ηθικά συναισθήματα των δρώντων. Το ευγενές εμπόριο της συμπάθειας, λοιπόν, σε καμιά των περιπτώσεων δεν υλοποιείται μέσα από την άσκηση της οικονομικής δραστηριότητας με μοναδικό κίνητρο το κέρδος των ιδιοκτητών των μέσων παραγωγής, χωρίς καμιά μέριμνα για την περαιτέρω κατάρτιση του εργαζόμενου προσωπικού και για την αποτελεσματική παροχή υγειονομικών υπηρεσιών στους «πελάτες», δηλαδή σε ανθρώπους που βρίσκονται ενώπιον σοβαρού κινδύνου για τη ζωή τους.

Η περιβόητη εταιρική κοινωνική ευθύνη, εξάλλου, αποκαλύπτεται περίτρανα ότι εξαντλείται σε εθελοντικές, φιλανθρωπικές δραστηριότητες για την επίδειξη έξωθεν καλής μαρτυρίας σε καιρούς «κανονικότητας» και απρόσκοπτης κερδοφορίας, την ίδια στιγμή που αποσυνδέει την άσκηση του επιχειρείν από μια δεσμευτική αρχή δικαίου, την εκπλήρωση του χρέους κοινωνικής αλληλεγγύης απέναντι στα μέλη του κοινωνικού συνόλου που ευρίσκονται σε κατάσταση ανάγκης, την οποία δεν δύνανται να ικανοποιήσουν με τα δικά τους μέσα.

Με τη δημόσια τοποθέτηση του Πρωθυπουργού («αν χρειαστεί») και, εν συνεχεία, με την υλοποίηση δυο μόνο επιτάξεων με απόφαση του Υπουργού Υγείας καθίσταται σαφές ότι η πολιτικά υπεύθυνη Κυβέρνηση της χώρας αντιμετωπίζει τις επιτάξεις ως κατασταλτικό και όχι ως προληπτικό μέτρο (όπως προβλέπει το Σύνταγμα ως θεσμική δυνατότητα) για την προστασία της δημόσιας υγείας. Όπως προαναφέρθηκε, κατά τη διατύπωση της συνταγματικής ρύθμισης, η επίταξη πράγματος επιτρέπεται να συντελεστεί για την αντιμετώπιση άμεσης κοινωνικής ανάγκης που δύναται να δημιουργήσει κίνδυνο για τη δημόσια υγεία, χωρίς να είναι απαραίτητο να έχουν ήδη οδηγηθεί τα πράγματα σε οριακές καταστάσεις για τη διαχείριση της υγειονομικής κατάστασης ανάγκης.

Από την αρχή της υγειονομικής κρίσης, είναι φανερό ότι η –τεχνοκρατικά και πολιτικά ενισχυμένη- εκτελεστική εξουσία έχει εκδηλώσει προθυμία για πολύ πιο δραστικούς περιορισμούς σε άλλα συνταγματικά δικαιώματα (ελευθερία κίνησης, ελευθερία του συνέρχεσθαι κ.λπ.) χωρίς να δείχνει ανάλογη διάθεση για τους απαιτούμενους περιορισμούς στην ιδιοκτησία των ιδιοκτητών ιδιωτικών κλινικών. Ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης μπορεί να αποτελεί την βασική προκείμενη του καπιταλιστικού κοινωνικοοικονομικού συστήματος, ωστόσο σε κανονιστικό και δικαιοπολιτικό επίπεδο δεν ανυψώνεται κατά το γράμμα και το πνεύμα του συνταγματικού κειμένου σε νομικά δεσμευτικό γνώμονα του πράττειν ατόμων, συλλογικοτήτων και αρμόδιων αρχών. Επομένως, το «πληρώνω και το έχω στη διάθεσή μου», δηλαδή η αποτύπωση της εμπορευματικής λογικής της ελεύθερης αγοράς, δεν επιβεβαιώνεται από τη συνταγματική ρύθμιση των επιτάξεων της ιδιοκτησίας χάριν της αντιμετώπισης επείγουσας κοινωνικής ανάγκης.

Η ερμηνευτική προαντίληψη υπέρ της ιδιοκτησίας οδηγεί, επιπλέον, σε έναν μεθοδολογικό προβληματισμό ως προς τη σχέση δικαιωμάτων-αξιών στο συνταγματικό κείμενο. Οι διατάξεις που ενσωματώνονται στον καταστατικό χάρτη της ελληνικής Πολιτείας έχουν καταρχήν τυπική ισοδυναμία και βαρύνουν περισσότερο ή λιγότερο κατά την περιπτωσιολογική εξειδίκευσή τους σε μια συγκεκριμένη σύνθεση πραγματικών περιστατικών. Η μέχρι τώρα διαχείριση της πανδημίας (τόσο της πρώτης όσο και της δεύτερης φάσης) αναδεικνύει μια μεθοδολογική προτίμηση υπέρ ενός δικαιώματος, το οποίο εξαρχής τίθεται (με δικαιοκρατικές εγγυήσεις φυσικά) από τον συντακτικό νομοθέτη υπό λειτουργικό προσανατολισμό, την ίδια ώρα που περιορίζονται σε δραστικό βαθμό δικαιώματα, τα οποία δύνανται να περιοριστούν μόνο ενόψει της αντινομικής σχέσης τους με άλλα δικαιώματα και σκοπούς δημοσίου συμφέροντος.

Το μοναδικό κείμενο μελετών ως πρόταση αναθεώρησης του Συντάγματος που έχει εισηγηθεί (χωρίς, πάντως, να λάβει τη μορφή αναθεωρητικής πρότασης με τη θεσμικά προβλεπόμενη διαδικασία του άρθ. 110 Συντ. από κανένα κοινοβουλευτικά εκπροσωπούμενο κόμμα) τη συνταγματοποίηση της ελεύθερης αγοράς, δηλαδή του νόμου της προσφοράς και της ζήτησης ως κανονιστικού γνώμονα του πράττειν στον ιδιωτικό και δημόσιο βίο είναι το «Καινοτόμο Σύνταγμα για την Ελλάδα» (με συντάκτες τους κκ. Νίκο Αλιβιζάτο, Παναγή Βουρλούμη, Γιώργο Γεραπετρίτη, Γιάννη Κτιστάκι, Στέφανο Μάνο και Φίλιππο Σπύρόπουλο). Στο συγκεκριμένο σχέδιο, η ιδιοκτησία δεν τελεί υπό την αίρεση κανενός λειτουργικού σκοπού, το Κράτος τίθεται στην υπηρεσία της διασφάλισης όρων ελεύθερου και ανόθευτου ανταγωνισμού της ιδιωτικής επιχειρηματικής πρωτοβουλίας και το κοινωνικό κράτος δικαίου υποβαθμίζεται σε απλώς κατευθυντήρια αρχή και δεν παρίσταται πια ως δεσμευτικός κανόνας που γεννά κανονιστικά απαιτητές υποχρεώσεις απέναντι στα αρμόδια όργανα της Πολιτείας.

Εν κατακλείδι, η ιδιοκτησία, σε μια ρεπουμπλικανική, εξισωτικά φιλελεύθερη εκδοχή της που φαίνεται να προκύπτει από τη συστηματική και τελολογική ερμηνεία των συνταγματικών διατάξεων, δεν πρέπει να εκληφθεί ως αυτοσκοπός, ως η αναπαλλοτρίωτη πεμπτουσία της ατομικής ελευθερίας, όπως προβάλλει ένας νεοφιλελεύθερος, περιουσιοκεντρικός δικαιωματισμός τύπου Nozick. Αντιθέτως, με την καντιανή και, συνάμα, λοκιανή υφή της, αποτελεί το υλικό μέσο για τη βιοτική αυτοτέλεια του προσώπου, υπό τον όρο ότι απομένει –ποσοτικά και ποιοτικά- επαρκής παρακαταθήκη για τη βιοτική αυτοτέλεια των άλλων προσώπων, άρα κατά μείζονα λόγο για τη βέλτιστη δυνατή προσπάθεια -σε ατομικό, συλλογικό και πολιτειακό επίπεδο- προς διασφάλιση της ζωής και της σωματικής ακεραιότητας των ευάλωτων συνανθρώπων μας.

*Διδάκτορα Φιλοσοφίας του Δικαίου Νομικής Σχολής ΑΠΘ

ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα «τζάμπα λεφτά» κι η «ασιατική νόσος» του πολιτικού επιχειρήματος
Ο πρωθυπουργός αρνήθηκε να δώσει «τζάμπα λεφτά» από το πλεόνασμα για να δημιουργηθούν υποδομές και να στηριχτεί η κοινωνία.
Τα «τζάμπα λεφτά» κι η «ασιατική νόσος» του πολιτικού επιχειρήματος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι δισεκατομμυριούχοι κι εμείς
Εχουν όλοι απώλειες ή υπάρχουν κατηγορίες ανθρώπων που τρίβουν τα χέρια τους γιατί η οικονομική κρίση, που ξεκίνησε πριν από την πανδημία αλλά επιταχύνθηκε μετά, αυτούς τους ευνόησε;
Οι δισεκατομμυριούχοι κι εμείς
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ας «φωτιστούμε» από τα Φώτα
Στον δυτικό, αλλά και ευρύτερα στον χριστιανικό κόσμο, ένας τέτοιος θεσμός-πυλώνας των κοινωνιών είναι αυτός της Εκκλησίας, που συνδέεται με την αλληλεγγύη, την αλληλοβοήθεια και την αγάπη.
Ας «φωτιστούμε» από τα Φώτα
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Ενός λεπτού σιγή για τους απεγνωσμένους»*
Φέτος δεν παίρνω μέρος στη γιορτή. Ο δικός μου Άη Βασίλης πέθανε το 2020 κι ο χρόνος δεν έχει πια δώρα για μένα. Αυτό το παράδοξα όμορφο βράδυ του νέου χρόνου θέλω μόνο να κρατήσω, σαν τον ποιητή, ενός λεπτού...
«Ενός λεπτού σιγή για τους απεγνωσμένους»*
ΑΠΟΨΕΙΣ
Κυβέρνηση σαλτιμπάγκων που με πρόσχημα την πανδημία καταργεί κάθε έννοια δικαίου
Η αντεργατική πολιτική και η επίθεση στα εργασιακά δικαιώματα συνεχίζονται με τις διατάξεις που έφερε επειγόντως η κυβέρνηση στην Ολομέλεια της  Βουλής την περασμένη Παρασκευή,  με το νομοσχέδιο του Υπουργείου...
Κυβέρνηση σαλτιμπάγκων που με πρόσχημα την πανδημία καταργεί κάθε έννοια δικαίου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οταν ο αυταρχισμός γίνεται κανόνας
Αύριο, όμως, όταν διαπιστώσουν ότι το ατομικό τους συμφέρον συγκρούεται με τις επιθυμίες του «ηγέτη», μπορεί ισχυρότεροι, πιο ενωμένοι και πιο αποφασισμένοι να διεκδικήσουν τη ζωή που κάποιοι προσπάθησαν να...
Οταν ο αυταρχισμός γίνεται κανόνας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας