• Αθήνα
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 6.0°C / 9.5°C
    1 BF
    73%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    0°C -1.2°C / 1.9°C
    3 BF
    46%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    8°C 7.7°C / 10.7°C
    3 BF
    82%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    1°C 0.9°C / 3.1°C
    2 BF
    80%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    1°C 0.9°C / 0.9°C
    2 BF
    86%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    0°C -1.8°C / 1.2°C
    2 BF
    77%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    -5°C -4.6°C / -3.7°C
    4 BF
    54%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    6°C 4.6°C / 7.6°C
    0 BF
    93%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    11°C 9.9°C / 12.5°C
    3 BF
    79%
  • Μυτιλήνη
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    3°C 2.9°C / 2.9°C
    4 BF
    86%
  • Ερμούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 14.1°C
    4 BF
    70%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    6°C 5.8°C / 5.8°C
    5 BF
    94%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 11.0°C / 11.0°C
    5 BF
    65%
  • Λάρισα
    Χιονοπτώσεις
    1°C 0.5°C / 0.5°C
    1 BF
    96%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    4°C 0.5°C / 5.1°C
    2 BF
    90%
  • Ρόδος
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    12°C 8.8°C / 12.8°C
    2 BF
    79%
  • Χαλκίδα
    Αυξημένες νεφώσεις
    7°C 5.0°C / 9.8°C
    3 BF
    96%
  • Καβάλα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    2°C 1.5°C / 1.6°C
    1 BF
    89%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    0°C -1.1°C / 1.9°C
    2 BF
    56%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    -4°C -4.2°C / -4.2°C
    2 BF
    82%

Η διυποκειμενική φύση των ηθικών και πολιτικών αρετών

  • A-
  • A+

Corine Pelluchon, Ηθική της υπόληψης, μτφρ. Γιώργου Φαράκλα, εκδ. Πόλις, 2019

Η Corine Pelluchon είναι καθηγήτρια Φιλοσοφίας και Ηθικής στο Πανεπιστήμιο Paris-Est-Marne-la-Vallée, η οποία δραστηριοποιείται ενεργά στους αδιάκοπους αγώνες της κοινωνίας των πολιτών για την βιωσιμότητα της οικόσφαιρας και την προστασία των ζώων. Στο έργο της «Ηθική της υπόληψης», το οποίο κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 2019 στην ελληνική γλώσσα (σε εξαιρετικά ακριβόλογη, παρά την απαιτητικότητά της, μετάφραση του Γιώργου Φαράκλα) από τις εκδόσεις Πόλις, η συγγραφέας αποσκοπεί στη συγκρότηση και εξέλιξη μιας νέας ηθικής (ηθική της υπόληψης) ως ουτοπικά συγκινησιακής και πρακτικά εφαρμόσιμης στάσης για τη σύζευξη μεταξύ θεωρίας και πράξης. Η πρόδηλη διάσταση θεωρίας και πράξης, εξάλλου, έχει οδηγήσει σε απομάγευση της διαφωτιστικής κιβωτού και σε αποξένωση των πολιτών από τις διαχρονικές αξίες και τους επικαιρικούς στόχους της υπαρκτής φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Η ηθική της υπόληψης, την οποία εισηγείται η Pelluchon, αντιπαραβάλλεται τόσο προς τις δεοντοκρατικές όσο και προς τις συνεπειοκρατικές θεωρήσεις του ατόμου και της κοινωνίας, ήτοι από τις κατηγορικές προσταγές και τη μεγιστοποίηση της ωφελιμότητας αντίστοιχα. Συνδυάζει την αριστοτελική αρετολογία των «Ηθικών Νικομαχείων» (παίρνοντας αποστάσεις από τις φυσιοκρατικές πτυχές του έργου του Σταγειρίτη φιλόσοφου) με τη ρουσσωική αισθηματική-πολιτισμική αγωγή  του «Αιμίλιου» (αμφισβητώντας τον «καλοκάγαθο άγριο» του Rousseau, δηλαδή την εγγενώς καλοπροαίρετη αναπαράσταση της ανθρώπινης φύσης), υιοθετώντας παράλληλα μια απομεταφυσικοποιμένη χριστιανική αγάπη προς τον πλησίον, προκειμένου να απαντήσει ικανοποιητικά στις καινοφανείς προκλήσεις που απειλούν το σύνολο των όντων που συναπαρτίζουν τη βιόσφαιρα (άνθρωπος, ζώα, φυσικό περιβάλλον).

Η αξία (ακριβέστερα, η αξιοπρέπεια) των έμβιων όντων συνιστά τη θεμελιακή βάση της κοινωνικής συμβίωσης, ερμηνευόμενη με προδήλως διαφορετικό τρόπο από τις οικονομιστικές συνυποδηλώσεις της (η αξιοσύνη ως δικαιολογητική βάση για μεγαλύτερες απολαβές) αλλά και από ανθρωποκεντρικές ερμηνείες (ο άνθρωπος ως «βασιλιάς» του σύμπαντος). Σύμφωνα με τη συγγραφέα, η αξία είναι η ανθρωπογενής μέριμνα για την αρμονική συνύπαρξη του συνόλου των έμβιων όντων που διαβιούν στον πλανήτη.

Η Pelluchon εκκινεί από την έννοια του προσώπου, αντιλαμβανόμενη την εαυτότητα ως μια δυναμική υπαρκτική κατάσταση που ανατροφοδοτείται διαρκώς χάρη στην ιδιότητά μας ως όντων αναγνωρίσιμων από άλλα ισάξια όντα και, αντιστρόφως, από την ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε επί ίσοις όροις τα άλλα έμβια όντα. Η αυτοκριτική εμβάθυνση στον εαυτό αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για το άνοιγμα προς τον άλλο.

Η αναγνώριση της μοναδικότητας καθενός υπερβαίνει το αποκλειστικά διαπροσωπικό επίπεδο και αποτελεί πολύτιμο οδοδείκτη για την επίτευξη συναίνεσης προς διευθέτηση των πάσης φύσεως συγκρούσεων του κοινωνικού βίου. Μέσα από τη διυποκειμενική θεώρηση του (ευ) συζήν συγχωνεύονται αρμονικά η ατομικότητα, η ετερότητα και η πολλότητα σε μια σφαιρική κατόπτευση της ηθικής της υπόληψης.

Η ταπεινοφροσύνη και η ενσυναίσθηση αναγορεύονται σε προθεσμικές βάσεις της εν λόγω ηθικής, με τους οργανωμένους θεσμούς της εύτακτης πολιτικής κοινωνίας να λειτουργούν ως οι επικυρωτικοί και σταθεροποιητικοί μηχανισμοί των θετικών εξελίξεων που ήδη έχουν επισυμβεί στον (αυτο)κριτικά αναστοχαζόμενο εαυτό.   

Έχοντας, όπως προαναφέρθηκε, ως διακηρυγμένο στόχο της να γεφυρώσει το ολοένα διευρυνόμενο χάσμα ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη (δομικό πρόβλημα του ορθολογικού Διαφωτισμού και της φιλελεύθερης δημοκρατίας), η Γαλλίδα φιλόσοφος επιλέγει τη μεθοδολογική μετάβαση από τις αφηρημένες αρχές (a priori αιτήματα του πρακτικού Λόγου) στις βιωματικές παραστάσεις των εξατομικευμένων προσώπων, χωρίς να προσχωρεί σε έναν άκρατο υποκειμενισμό των προτιμήσεων και των συμφερόντων.

Με άλλα λόγια, υιοθετεί μια καθολικεύσιμη οπτική γωνία εκάστου προσώπου, όπως ο αμερόληπτος παρατηρητής στη θεωρία των ηθικών συναισθημάτων του Adam Smith, η οποία οικοδομείται με πρώτη ύλη όχι μόνο την ικανότητα του ανθρώπινου λογικού να (ανα)στοχάζεται, αλλά και με βάση τις ενορμήσεις, τις συγκινήσεις και την ευθραυστότητα των πραγματικών ανθρώπων.

Η ανανοηματοδότηση των διαφωτιστικών αξιών (ελευθερία, ισότητα, αδελφότητα) σε μια εποχή μηδενιστικής, ανορθολογικής απόρριψης των –ενίοτε ελιτίστικων- ορθολογικών βεβαιοτήτων του δεν περνάει για τη συγγραφέα μέσα από μια διαδικασία υπεραναβατικότητας, δηλαδή με την πρόσδεση στο άρμα μιας θετικιστικής ή μεταφυσικής ουσιοκρατίας με αναγωγή των συμβάντων στη Φύση ή το Θεό.

Αντιθέτως, απαιτεί μια κοπιώδη άσκηση υπερκαταβατικότητας, δηλαδή την αποδοχή των σημείων τρωτότητας του ένσαρκου εαυτού με στόχο την μετεξέλιξή του σε ένα ον που επικοινωνεί με γλωσσικά και αισθητηριακά σήματα, δηλαδή συμμερίζεται εμπειρίες με άλλα εξίσου τρωτά πλάσματα.

Μέσα από τη σχεσιακή ενδυνάμωση του εαυτού, το πρόσωπο μπορεί να επιτελέσει το ρόλο του αυτόνομου ηθικού δρώντος, του ελεύθερου και υπεύθυνου πολίτη, αναζωογονώντας όχι μόνο τις διαπροσωπικές του σχέσεις αλλά και την ίδια τη res publica. Το κοινό αγαθό ανευρίσκεται μέσα από μια συλλογικά οργανωμένη δημόσια διαβούλευση, λειτουργώντας ως άμυνα στην αφαίρεση του κόσμου από τα ζωτικά συστατικά του (διάλογος-αντίλογος, διαλεκτική σύνθεση).

Η εύρεση του κοινού αγαθού στο τέλος της διαβουλευτικής διαδρομής ορθώνει, παράλληλα, φραγμό απέναντι στον αφοριστικό σχετικισμό περί δήθεν ανυπαρξίας αντικειμενικά έγκυρων αρχών της κοινωνικής συμβίωσης.

Ο εμπλουτισμός της δημοκρατίας με γνήσια διαβουλευτικά χαρακτηριστικά την προστατεύει απέναντι στις ολοκληρωτικές παρεκτροπές του πλήθους. Ο ολοκληρωτισμός, εξάλλου, είναι ένα δημοκρατικοφανές φαινόμενο που κατ’ επίφαση ομνύει στην αδιαμεσολάβητη δύναμη των μαζών τη στιγμή που καταπνίγει την ατομικότητα καθενός δρώντος, μετατρέποντας τα αυτεξούσια πρόσωπα σε πειθήνια πιόνια στην υλοποίηση του προαποφασισμένου σχεδίου κάποιου ηγέτη, το οποίο εξυμνείται ως o ύπατος σκοπός του έθνους-κράτους.

Τηρουμένων των αναλογιών, ο οικονομισμός, δηλαδή η αναγόρευση της οικονομίας της αγοράς σε αυτοσκοπό που διέπει μονοδιάστατα την ατομική, πολιτική και κοινωνική ζωή και όχι ως μέσο για την επίτευξη του συλλογικά διαμορφωμένου κοινού καλού, μπορεί να θεωρηθεί μια μεταμοντέρνα εκδοχή ολοκληρωτισμού. Κατά την οικονομιστική θεώρηση των πραγμάτων, ο homo economicus ανυψώνεται σε αδιαφιλονίκητο ιδεότυπο συμπεριφοράς προς τον οποίο θα πρέπει να συμμορφώνονται τα ατελή άτομα ως εργαλειακοί ορθολογιστές-μεγιστοποιητές ωφέλειας.

Η Pelluchon αναζητά το νήμα που συνδέει την ηθική με την αισθητική, διαφωνώντας με τον αυστηρό διαχωρισμό μεταξύ τους που εισηγείτο ο Kant. Για τη συγγραφέα, η τέχνη του ορθού-αγαθού (ηθική) και του ωραίου-υψηλού (αισθητική) συναρθρώνονται στην πλήρη ανάπτυξη της προσωπικότητας εκάστου δρώντος και στη σφαιρική κατόπτευση του κόσμου που προσφέρει η αρχή της υπόληψης.

Επιπροσθέτως, η εργασία ως συνδετικός κρίκος μεταξύ ατομικής καταξίωσης και συλλογικής πράξης εκτός του οίκου αποτελεί το πιο απτό παράδειγμα για την ανάδειξη των σημείων επαφής μεταξύ του ιδιωτικού και του πολιτειακού πεδίου αναφοράς. Πάντως, αξίζει να σημειωθεί ότι μολονότι η εργασία νοείται ως δραστηριότητα που υπερβαίνει το ατομοκεντρικό πλαίσιο αναπαράστασης του εαυτού (με τα άτομα να συμ-μετέχουν σε ένα συλλογικό εγχείρημα) δεν εξετάζεται καθόλου η φύση του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας ούτε το ιδιοκτησιακό status των μέσων παραγωγής-πόρων επί των οποίων λαμβάνει χώρα η εργασία.

Στο έργο της Pelluchon θα μπορούσε να ασκηθεί κριτική σε τρία σημεία:

Πρώτον, εντοπίζεται η ακόλουθη μεθοδολογική αντίφαση. Από τη μια πλευρά, η συγγραφέας εκθέτει αναστοχαστικά την ειλικρινή και τεκμηριωμένη πρόθεσή της να οικοδομήσει μια αυτόνομη ηθική της υπόληψης, η οποία εκκινεί από την ενδεχομενικότητα της ανθρώπινης τρωτότητας και διεξάγεται με ανοικτές κεραίες σε ένα δημοκρατικά οργανωμένο δημόσιο forum. Από την άλλη πλευρά, όμως, η πραγμάτωση της ηθικής της υπόληψης απαιτεί ένα πολύ αυστηρό και ύποπτο για πατερναλισμό αρετολογικό πλαίσιο διεξαγωγής της διαβούλευσης (ταπεινοφροσύνη, γενναιοφροσύνη, σωφροσύνη κ.λπ.) για το σύνολο των διατομικών, πολιτικών και κοινωνικών ζητημάτων που έχουν τις ρίζες τους στο παρελθόν και απασχολούν τις παρούσες γενιές με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον.

Δεύτερον, η έμφαση στο νεογέννητο παιδί ως βασική μονάδα για την καλλιέργεια μιας διαγενεακής ηθικής της υπόληψης (μέριμνα προς το κατεξοχήν ευάλωτο ον στα πρώτα βήματα του βίου του) ενδέχεται να επιφέρει μια εκ του πονηρού νεοσυντηρητική ανάγνωση της σκέψης της Pelluchon, προσανατολισμένη προς τον πατριαρχικό υπερτονισμό του αναπαραγωγικού ρόλου της γυναίκας, ακόμα και προς την απαγόρευση των αμβλώσεων ως «ανυπέρβλητου εμποδίου» στην ηθική της υπόληψης.

Τρίτον, η εκ μέρους της Γαλλίδας φιλοσόφου εκτενής αναφορά στις κοινωνικοοικονομικές ανισότητες και την περιβαλλοντική υποβάθμιση που συντελείται στο πλαίσιο του απορρυθμισμένου, παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού παραμένει σε ένα ηθικολογικό επίπεδο κατακεραύνωσης του νεοφιλελεύθερου ανθρωπότυπου, χωρίς να εμπλουτίζεται η ανάλυσή της με το φίλτρο της ταξικά μεροληπτικής οπτικής γωνίας, δηλαδή με την κοινωνιολογική, πολιτική ή φιλοσοφική κριτική στις δομικές αιτίες της κυριάρχησης και της εκμετάλλευσης. 

Πάντως, στο έργο της προβαίνει σε περιεκτική διαφοροποίηση μεταξύ κυριαρχίας και εκμετάλλευσης, τονίζοντας ότι «η πρώτη μεσολαβείται αναγκαστικά από την ανάγκη να υποτιμήσει, αν όχι να ταπεινώσει τον άλλο⸳ ενώ η δεύτερη αποσκοπεί στο να επωφεληθεί από αυτόν. Στην πρώτη περίπτωση, δεν δεχόμαστε ότι οι άλλοι διαθέτουν αξιοπρέπεια, στην δεύτερη, αυτός δεν είναι ο πρωτεύων στόχος, παρ’ όλο που η αναζήτηση του κέρδους εξηγεί γιατί τους επιβάλλουμε άθλιες συνθήκες διαβίωσης που πλήττουν το αίσθημα αξιοπρέπειάς τους» (σ. 180).

Εν κατακλείδι, η Ηθική της υπόληψης κατορθώνει να αναδείξει με παραστατικό και συστηματικό τρόπο την «παρουσία του καθόλου στο καθέκαστον» (σ. 397), εμπεδώνοντας την προσωπική αρετή ως όρο του ενεργού για το πολιτικό, πέρα από μια τυπική-εκλογική, ψυχρά υπολογιστική διάστασή της συμμετοχής του πολίτη. Κλείνοντας με τα λόγια της ίδιας της Pelluchon, «το πολιτικό αναφέρεται στο δημόσιο πεδίο, έναν χώρο όπου οι άνθρωποι συγκεντρώνονται, προκειμένου ν’ αποφασίσουν σχετικά με το σύνολο των υποθέσεων που αφορούν κοινούς στόχους και συμφέροντά τους, με στόχο να οικοδομήσουν τον κόσμο όπου θέλουν να ζήσουν» (σ. 199).

*ΔΝ Φιλοσοφίας του Δικαίου Νομικής Σχολής ΑΠΘ

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δύο θάνατοι: του Σάμη και των βιβλίων
Ο εκδότης Σάμης Γιαβριηλίδης ήταν άτυχος. Μέχρι την τελευταία του στιγμή, πάλεψε για να αντιστρέψει την οικονομική κατάσταση. Αν ζούσε, ίσως και να τα κατάφερνε.
Δύο θάνατοι: του Σάμη και των βιβλίων
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αναγνώσματα και λαϊκές βιβλιοθήκες
Στην Ελλάδα, τα λαϊκά πανηγύρια αποτελούσαν έναν προθάλαμο για φτηνά παιχνίδια, βιβλία, εικονίσματα και άλλα φτηνά είδη, μια που η πελατεία των πανηγυριών δεν είχε παρά μόνο περιορισμένες οικονομικές...
Αναγνώσματα και λαϊκές βιβλιοθήκες
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα «Ματωμένα χώματα» της Διδώς Σωτηρίου και η αρχαία Έφεσος
Στο μυθιστόρημα «Ματωμένα χώματα», της Διδώς Σωτηρίου, παρουσιάζεται ο βίος και η πολιτεία του Μανώλη Αξιώτη, δουλευτή της εύφορης μικρασιατικής γης, από το χωριό Κιρκιντζέ κοντά στην αρχαία Έφεσο.
Τα «Ματωμένα χώματα» της Διδώς Σωτηρίου και η αρχαία Έφεσος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο συγγραφέας του πολιτισμού, Μήτσος Κασόλας
Ο τόπος του Μήτσου Κασόλα, της οικογένειας Κασόλα αλλά και των ηρώων του, Πρίγκιπα, Αγγελίνας και Γερακίνας: Κοίταζε ολόγυρα τον Κουμαριά, το όρος Παναιτωλικό, που ξεκινούσε από το Αγρίνιο και έφτανε...
Ο συγγραφέας του πολιτισμού, Μήτσος Κασόλας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Επιστημονικός σκεπτικισμός, πολιτική στράτευση και εγκληματολογία
Ο επιστημονικός σκεπτικισμός δεν ευχαριστεί την πολιτική και διοικητική ελίτ, η οποία και καθορίζει την απονομή του κύρους αλλά και την υλική επιβράβευση των ερευνητών-διανοουμένων.
Επιστημονικός σκεπτικισμός, πολιτική στράτευση και εγκληματολογία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας