Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αρχές δικαίου, νομικισμός και κοινό περί δικαίου αίσθημα
EUROKINISSI/ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ

Αρχές δικαίου, νομικισμός και κοινό περί δικαίου αίσθημα

  • A-
  • A+

Η αγόρευση της Εισαγγελέα κας. Αριστοτελείας Δόγκα στη δίκη που αφορά στην υπόθεση του βιασμού και της δολοφονίας της Ελένης Τοπαλούδη αναζωπύρωσε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση σχετικά με το ρόλο των δικαστικών λειτουργών σε ένα φιλελεύθερο, δημοκρατικό και κοινωνικό κράτος δικαίου.

Παράλληλα, θέτει επί τάπητος την παραπληρωματική σχέση μεταξύ ορθολογισμού και συναισθήματος, μεταξύ διαδικασίας και ουσίας κατά την άσκηση του δικαιοδοτικού έργου. Η πλήρης διάρρηξη μεταξύ ορθολογισμού και συναισθήματος, μεταξύ διαδικασίας και ουσίας αποτελεί τον κοινό τόπο δύο εξίσου αδιέξοδων προσλήψεων του δικαιικού φαινομένου, του νομικισμού και του κοινού περί δικαίου αισθήματος.

Σύμφωνα με το άρθρο 332 Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, το οποίο βρίσκει εφαρμογή, κατά το γράμμα του νόμου, μόνο στους δικαστές, «αν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας στο ακροατήριο ο δικαστής δεν μεταχειρίζεται τα πρόσωπα που συμμετέχουν στην δίκη κατά τον απαθή και ψύχραιμο τρόπο που επιβάλλεται, διαπράττει βαρύ πειθαρχικό παράπτωμα».

Η συγκεκριμένη ρύθμιση στο πλαίσιο της ποινικής δίκης αποτελεί εξειδίκευση της ισότητας των όπλων μεταξύ των διαδίκων, η οποία συνιστά θεμελιώδες γνώρισμα της δίκαιης δίκης. Στους δικαστικούς λειτουργούς ανατίθεται, εξάλλου, ο διακριτός ρόλος του αμερόληπτου τρίτου ανάμεσα στα δύο μέρη που θέλουν (συχνά-πυκνά και με παρελκυστικά μέσα) το δίκιο με το μέρος τους (με τη μορφή δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, αθώωσης και ενοχής).

Συνεπώς, είναι κρίσιμο, για την αξιοπιστία μιας δικονομικής διαδικασίας, να τηρούνται κάποιες στοιχειώδεις εγγυήσεις αμεροληψίας, άρα απαιτείται ένα minimum αποχρωματισμού απέναντι στα πραγματικά περιστατικά της υπό κρίση υπόθεσης. Αυτό, εξάλλου, είναι το ασύγκριτο θεσμικό πλεονέκτημα-μάθημα πολιτικού φιλελευθερισμού από τη δίκη της Χρυσής Αυγής, ότι δηλαδή το δικονομικό σύστημα της Ελληνικής Δημοκρατίας δεν στέρησε καμία δικαιοκρατική εγγύηση από τους νεοναζί μαχαιροβγάλτες εχθρούς του δημοκρατικού πολιτεύματος και του κράτους δικαίου.

Το γεγονός ότι η εισαγγελέας στη δίκη Τοπαλούδη προέβη σε ορισμένες αχρείαστες λεκτικές υπερβολές, εξωτερικεύοντας την ψυχική ταύτισή της με την αδικοχαμένη Ελένη, δεν δικαιολογεί σε καμία περίπτωση την εντελώς ευέξαπτη και υπερβολική αντίδραση του Προέδρου του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, ο οποίος σε μια συναισθηματικά φορτισμένη αγόρευση με αποδέκτες (δικαίως ή αδίκως) τους συγκεκριμένους συνηγόρους υπεράσπισης, «ανακάλυψε» προσβολή του δικηγορικού κόσμου ως συλλειτουργού της δικαιοσύνης εν όλω.

 Η εκφορά ειδικά και εμπεριστατωμένα αιτιολογημένης δικανικής κρίσης (άρθ. 93 παρ. 3 Συντ.), με αξιοποίηση όλων των διαθέσιμων μεθόδων ερμηνείας για την ανάδειξη του ορθού περιεχομένου των συνταγματικών και νομοθετικών διατάξεων, δηλαδή η αποτύπωση του νομικού ορθολογισμού σε απόφαση επί ζητημάτων ζωής και θανάτου, αποτελεί κάτι πολύ περισσότερο από έναν ψυχρό, μηχανιστικό υπερ-υπολογιστή που προσθέτει δεδομένα (πραγματικά περιστατικά και νομικές διατάξεις) και εξάγει αποτελέσματα (έννομες συνέπειες).

Οι δικαστές και οι εισαγγελείς διέπονται τόσο από εργαλειακή ορθολογικότητα (συναγωγή ενός συμπεράσματος-διατακτικού από μια επιχειρηματολογία επί νομικών και πραγματικών ζητημάτων) όσο και από αξιακή ορθολογικότητα (αξιοποίηση των αρχών δικαιοσύνης μέσα από μια διεργασία της –προσωπικά και συλλογικά- αυτόνομης συνείδησης).

Με αυτό τον τρόπο, η απονομή δικαιοσύνης ανταποκρίνεται στα αξιακά διλήμματα που εγείρουν οι αντινομίες των νομικών κανόνων τόσο με λογική επιχειρηματολογία όσο και με ενσυναίσθηση απέναντι στον ανθρώπινο πόνο που προκαλεί η προσβολή ενός δικαιώματος (ενίοτε, και του ίδιου του κατηγορουμένου), πόσο μάλλον η αφαίρεση μιας ζωής.

Οι διαδικασίες στη νομική επιστήμη είναι απόδειξη του πόσο σοβαρά λαμβάνουμε υπόψη το ουσιαστικό περιεχόμενο των νομικών ρυθμίσεων και, κυρίως, τις θεμελιώδεις αρχές που κρύβονται πίσω από την πολυπλοκότητα (εν πολλοίς, αντιφατικών) κανόνων δικαίου. Παραδείγματος χάριν, η παραβίαση της ισότητας των όπλων σε μια δίκη θα δημιουργούσε την εύλογη εντύπωση ότι είναι υποκριτική η αρχή της τυπικής ισότητας ενώπιον του νόμου ή, έτι περαιτέρω, η πραγματική ισότητα ευκαιριών, αποτελεσμάτων, σχεδίων ζωής μεταξύ των προσώπων.

Ωστόσο, οι διαδικασίες ενίοτε αντιμετωπίζονται πολύ πιο «φωτογραφικά» ακόμα κι από την ίδια την ουσία, καθώς φωτίζονται ορισμένα σημεία της αγόρευσης της Εισαγγελέα κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να διαφανεί ότι υπερέβη τον θεσμικό της ρόλο και την πολιτειακή αποστολή της. Παρά το γεγονός ότι πράγματι υφίστανται άκρως προβληματικά σημεία στην αγόρευση (ιδίως εκείνα στα οποία μέμφεται, εν είδει συλλογικής ενοχής, τις οικογένειες των κατηγορουμένων), κατά το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος καταπιάστηκε με την ανάδειξη της αποδεικτικής επάρκειας του κατηγορητηρίου, δηλαδή ακολούθησε το γράμμα και το πνεύμα της δικονομικής διαδικασίας.

Από την άλλη, η πρόταξη της διαδικασίας έναντι της ουσίας ανατρέπει τη σχέση μέσου προς σκοπό στην επιστήμη του δικαίου. Το δίκαιο (μέσα από την εύρυθμη οργάνωση και την ορθή τήρηση των διαδικασιών του) λειτουργεί ως μέσο για την ουσιαστική ρύθμιση κοινωνικών σχέσεων και όχι ως αυτοσκοπός της σαφώς πιο δημιουργικής ανθρώπινης ζωής.

Εξάλλου, σε ένα Μικτό Ορκωτό Δικαστήριο (δηλαδή σε ένα δικαστήριο αποτελούμενο από απλούς πολίτες-ενόρκους κατά πλειοψηφία), η απλούστευση της παρουσίασης των πραγματικών και νομικών ζητημάτων (μια αναγκαία κάμψη της αυστηρής τυποποίησης του λόγου και της πράξης των δικονομικών διαδικασιών) είναι ο μόνος τρόπος γείωσης αφηρημένων νομικών εννοιών στην αντιληπτή πραγματικότητα ανθρώπων της διπλανής πόρτας.

Το γεγονός ότι πρέπει να τηρήσουμε σαφείς αποστάσεις από έναν στείρο νομικισμό, ο οποίος εκλαμβάνει τη ρύθμιση των διαπροσωπικών σχέσεων, της κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής ζωής, ακόμα και την οδύνη ως οριακή κατάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης ως ζήτημα επίλυσης μαθηματικών εξισώσεων στη βάση άψυχων τύπων-αξιωματικών κανόνων, δεν σημαίνει ότι πρέπει να προσχωρήσουμε στο μέτωπο του «κοινού περί δικαίου αισθήματος».

Η ανταπόκριση του δικαστή σε ένα ασαφές, οιονεί δημοσκοπικό, «κοινό αίσθημα», χωρίς αναγωγή σε κανόνες και αρχές δικαίου, υποβαθμίζει τα δικαιώματα από ευχέρειες του προσώπου σε καθήκοντα που εκπληρώνονται μονάχα με την άδεια της κοινωνικής πλειοψηφίας.

Την ίδια στιγμή, λοιπόν, που το «κοινό περί δικαίου αίσθημα» συμπλέει με τις αρχές δικαιοσύνης και τους κανόνες δικαίου, οι οποίες (σε ένα δεμένο κατηγορητήριο, όπως προκύπτει από τη συντριπτικά μεγαλύτερη έκταση της αγόρευσης της Εισαγγελέα) οδηγούν στην τιμωρία των δραστών του βιασμού και της δολοφονίας της Ελένης Τοπαλούδη, δεν αποκλείεται ουδόλως το «κοινό περί δικαίου αίσθημα» να αξιώνει την –κατά κατάφωρη παράβαση των αρχών και των κανόνων δικαίου- καταδίκη των ενόχων σε θάνατο «λόγω» της απέχθειας της πράξης.

Από την άλλη βέβαια, το να κρατήσουμε σαφείς αποστάσεις από την αξιοποίηση του «κοινού περί δικαίου αισθήματος» σε μια δίκη δεν συνεπάγεται ουδόλως να υιοθετηθεί το άκρως ελιτιστικό επιχείρημα περί δικαστών-«βασιλικών ανδρών» που υιοθετεί ο κυβερνητικός αξιωματούχος, κατά τον οποίο η σύμπλευση ενός δικαστικού λειτουργού με την κοινωνική πλειοψηφία τεκμαίρεται αμάχητα ως «δικαστικός λαϊκισμός», σε μια ακόμα καταχρηστική επίκληση της πιο δαιμονοποιημένης έννοιας του καιρού μας.

Ως κατακλείδα στις παραπάνω σκέψεις, θα ήθελα να παραφράσω με έναν σαφώς πιο αισιόδοξο τόνο τη διατύπωση της κας. Δόγκα «ας επικρατήσει δικαιοσύνη και ας χαθεί ο κόσμος». Ας επικρατήσει δικαιοσύνη για να διασωθεί η ελπίδα ενός καλύτερου κόσμου.

*Υποψήφιος Διδάκτορας Φιλοσοφίας του Δικαίου Νομικής Σχολής ΑΠΘ

ΑΠΟΨΕΙΣ
Κοινωνικό περισκόπιο
Χρειάστηκε μια εισαγγελέας με θάρρος αυταπάρνηση γενναιότητα -με επιστημονικό ανθρώπινο τρόπο- να αποκαλύψει όλες τις πτυχές της υπόθεσης.
Κοινωνικό περισκόπιο
ΑΠΟΨΕΙΣ
Επιστροφή στην κανονικότητα
Τις τελευταίες ημέρες, μέσα από καταθέσεις γνωστών εισαγγελικών λειτουργών, μαθαίνουμε για τις πολιτικές παρεμβάσεις στη Δικαιοσύνη, που έγιναν το προηγούμενο διάστημα, και πλέον είναι εμφανές το θεσμικό...
Επιστροφή στην κανονικότητα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δικαστική οργάνωση και δικαστική ανεξαρτησία
Έτσι όπως νομοθετήθηκε, η τροπολογία για τη μετατροπή των 86 οργανικών θέσεων εφετών σε θέσεις προέδρων εφετών ρύθμιση θέτει δύο εμφανή, όσο και σοβαρά, ζητήματα.
Δικαστική οργάνωση και δικαστική ανεξαρτησία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ιστορική ευκαιρία για τη Δικαιοσύνη
Η ιδιότυπη ασυλία και η ατιμωρησία, την οποία επί χρόνια απόλαυσε η Χ.Α., κόστισαν ανθρώπινες ζωές και παρήγαγαν «κανονικότητες» τραυματικές για το πολίτευμα. Η Δικαιοσύνη έχει μια μοναδική ιστορική ευκαιρία...
Ιστορική ευκαιρία για τη Δικαιοσύνη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η περίπτωση της ατιμώρητης ρητορικής μίσους
​Οι συνέπειες της πρόσφατης απόφασης του Μονομελούς Πλημμελειοδικείου του Αιγίου επηρεάζουν άμεσα τόσο τις κοινωνικές σχέσεις όσο και την ψυχική υγεία των ανθρώπων στους οποίους αναφέρεται. Με βάση τα διεθνή...
Η περίπτωση της ατιμώρητης ρητορικής μίσους
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι εκλογές στον Δικηγορικό Σύλλογο
Οι προσεχείς εκλογές στον Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών δείχνουν να είναι διαφορετικές. Οσο και αν δεν πέρασε εντελώς ο καιρός των συνδικαλιστικών δεινοσαύρων, αρκετοί υποψήφιοι πρόεδροι και πάρα πολλοί υποψήφιοι...
Οι εκλογές στον Δικηγορικό Σύλλογο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας