Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Κορονοϊός και επισιτιστική (αν)ασφάλεια: Το αίτημα για αυτάρκεια

Κορονοϊός και επισιτιστική (αν)ασφάλεια: Το αίτημα για αυτάρκεια

  • A-
  • A+
Παρά τη διαθεσιμότητα και επάρκεια τροφίμων παγκοσμίως, θα επηρεαστεί η ασφαλής πρόσβαση σε υγιεινή και θρεπτική τροφή, ιδιαίτερα των ευάλωτων κοινωνικο-οικονομικών στρωμάτων, λόγω ανεργίας, μείωσης εισοδημάτων και αύξησης τιμών. Ιδιαίτερα θα πληγούν φτωχές χώρες που εξαρτώνται από εισαγωγές τροφίμων και καυσίμων και εξαγωγές βασικών αγαθών, για πληρωμή των εισαγωγών.

Κάθε μεγάλη κοινωνική, οικονομική, περιβαλλοντική, πολιτική κρίση φέρνει σταθερά πρώτο στο προσκήνιο το θέμα της επισιτιστικής ασφάλειας, μιας κατάστασης όπου «όλοι οι άνθρωποι, σε κάθε στιγμή, έχουν υλική και οικονομική πρόσβαση σε επαρκή, ασφαλή και θρεπτική τροφή που ικανοποιεί τις διαιτητικές ανάγκες και τις διατροφικές προτιμήσεις τους για μια υγιή και ενεργή ζωή» (FAO 1996).

Στην τρέχουσα συγκυρία, η αρθρογραφία κυριαρχείται από τους κώδωνες κινδύνου που κρούουν οι παγκόσμιοι οργανισμοί (ΟΗΕ, FAO, ΠΟΥ, ΠΟΕ, ΕΕ). Τα μέτρα αντιμετώπισης της πανδημίας του κορωνοϊού – καραντίνα, κλειστά σύνορα, απαγόρευση/περιορισμός εξαγωγών, δασμοί – περιορίζουν/απαγορεύουν μετακινήσεις εργαζομένων, πρώτων υλών, τελικών προϊόντων, ενισχύουν τον προστατευτισμό και τον διατροφικό εθνικισμό με σοβαρές επιπτώσεις στην παγκόσμια επισιτιστική και εφοδιαστική αλυσίδα (κυρίως βασικών ειδών διατροφής) και το διεθνές εμπόριο. 

Παρά τη διαθεσιμότητα και επάρκεια τροφίμων παγκοσμίως, θα επηρεαστεί η ασφαλής πρόσβαση σε υγιεινή και θρεπτική τροφή, ιδιαίτερα των ευάλωτων κοινωνικο-οικονομικών στρωμάτων, λόγω ανεργίας, μείωσης εισοδημάτων και αύξησης τιμών. Ιδιαίτερα θα πληγούν φτωχές χώρες που εξαρτώνται από εισαγωγές τροφίμων και καυσίμων και εξαγωγές βασικών αγαθών, για πληρωμή των εισαγωγών.

Η επισιτιστική ανασφάλεια είναι ‘επίτευγμα’ της άκρατης παγκοσμιοποίησης, της ασφυκτικής συνδεσιμότητας των τομέων παραγωγής, διακίνησης και κατανάλωσης. Όχι μόνο ευνοείται η ταχεία διασπορά ασθενειών, αλλά, επιπλέον, μεγεθύνεται η εξάρτηση της τοπικής οικονομικής δραστηριότητας και διαχείρισης πόρων από αποφάσεις στο παγκόσμιο επίπεδο. Η συνακόλουθη αυξημένη τρωτότητα καθιστά ευάλωτες σε κρίσεις τις τοπικές οικονομίες και κοινωνίες. 

Οι προτάσεις των παγκόσμιων οργανισμών περιλαμβάνουν άρση των περιορισμών μετακίνησης εργαζομένων (από φτωχές σε πλούσιες χώρες κυρίως), δημιουργία ‘στρατού γης’ ανέργων και αέργων, έλεγχο του προστατευτισμού και παγκόσμια συνεργασία. Αυτές οι προτάσεις αφορούν στους δύο (εργασία και κεφάλαιο) από τους τρεις συντελεστές παραγωγής, δεν αμφισβητούν το παγκοσμιοποιημένο οικονομικό μοντέλο και σιωπηλά αποδέχονται τη χωρική διάρθρωση που γεννά (μεγάλες πληθυσμιακές συγκεντρώσεις, μεταφορές εργατών, πρώτων υλών και τελικών προϊόντων σε μεγάλες αποστάσεις). Επιπλέον, συντηρούν τις στρεβλώσεις που το στηρίζουν (ένοπλες συρράξεις, στρεβλές επιδοτήσεις, αρπαγή γης, εκμετάλλευση πόρων και φτωχών πληθυσμών) και διαιωνίζουν την άνισα κατανεμημένη κοινωνικο-οικονομική και περιβαλλοντική τρωτότητα και τις συνακόλουθες αντιφάσεις, π.χ., εγκατάλειψη της γης και συγκέντρωση ανέργων και πεινασμένων στις πόλεις ταυτόχρονα.

Για να αντιμετωπισθεί ουσιαστικά η επισιτιστική ανασφάλεια, τα μέτρα πρέπει να εστιάσουν στο τοπικό επίπεδο όπου η εξάρτηση και η τρωτότητα έχουν ονοματεπώνυμο, οι επιπτώσεις τους βιώνονται, και μόνο εκεί, αναγκαστικά, αντιμετωπίζονται. 

Κυρίως, όμως, στο τοπικό επίπεδο εκδηλώνονται άμεσα οι συγκρούσεις χρήσεων γης και πόρων όπου ο ‘ξεχασμένος’ τρίτος συντελεστής παραγωγής, η γη, ρυθμίζει κρίσιμα τη λήψη οικονομικών/αναπτυξιακών αποφάσεων. Δεν είναι τυχαίο ότι επί δεκαετίες, μεγάλες χώρες (π.χ. Κίνα) εξασφαλίζουν αποθέματα γης σε Αφρικανικές χώρες, με αγορά ή ενοικίαση, για καλλιέργεια τροφίμων για να θρέψουν τους πληθυσμούς τους, ο ΟΗΕ εισήγαγε τον όρο ‘αρπαγή γης’ (land grab), και η εμφάνιση των ενεργειακών καλλιεργειών έθεσε το σημαντικό δίλημμα πολιτικής ‘ενέργεια έναντι τροφίμων’.

Μείωση εξάρτησης και τρωτότητας σημαίνει επιδίωξη αυτάρκειας από το τοπικό μέχρι το εθνικό επίπεδο. Για τον Αριστοτέλη, ο στόχος της ευδαιμονίας στην πόλη ήταν η αυτάρκεια, η επιδίωξη του ‘μέσου’ – αποφυγή ακραίας στέρησης και ακραίας σπατάλης στη χρήση των τοπικών πόρων για την ικανοποίηση των βασικών αναγκών του πληθυσμού της. Η αυτάρκεια επανήλθε στην επιστημονική συζήτηση μετά το 1960, λόγω των σοβαρών περιβαλλοντικών προβλημάτων αρχικά και των προβλημάτων εξάρτησης λόγω παγκοσμιοποίησης αργότερα. Εμπεριέχεται σε οικονομικές θεωρίες (οικονομία σταθερής κατάστασης, τοπική ανάπτυξη), προσεγγίσεις σχεδιασμού (αγρο-οικολογικός, βιο-περιφερειακός), ‘πειραματικές’, μικρής κλίμακας, προσπάθειες εφαρμογής (οικο-κοινότητες), και εξειδικευμένες δράσεις (κινήματα γης, παραδοσιακών ποικιλιών, εναλλακτικών καλλιεργειών, διατροφικά δίκτυα μηδενικής απόστασης, κ.ά.).  

Πιο πρόσφατα, οι προσεγγίσεις της από-ανάπτυξης, της βιο-οικονομίας και της κυκλικής οικονομίας – σωστά εννοούμενες, σχεδιαζόμενες και εφαρμοζόμενες – αποσκοπούν στην αυτάρκεια. Με κατάλληλη τεχνολογική και κοινωνική διαχείριση τοπικών πόρων ικανοποιούνται πρώτα οι τοπικές διατροφικές ανάγκες.

Η επίτευξη αυτάρκειας, και επισιτιστικής ασφάλειας, εξαρτάται κρίσιμα από το σχεδιασμό και τη διαχείριση της γης και των πόρων που απειλούνται από υποβάθμιση (ακατάλληλες διαχειριστικές πρακτικές), εξάντληση και εμπορευματοποίηση, για μεγιστοποίηση κέρδους, λόγω οικονομικού ανταγωνισμού. Στην Ελλάδα, η γεωργία ‘χάνει’ από ισχυρούς παγκόσμιους ανταγωνιστές, τον τουρισμό και τα βιομηχανικά συστήματα ΑΠΕ, ενώ συγχρόνως ο ουσιαστικός σχεδιασμός του αγροτικού τομέα ασθενεί.

Θεμελιωδέστερες απειλές εκπορεύονται από το καταναλωτικό αξιακό σύστημα που υποβαθμίζει την εγγενή αξία γης και πόρων, θεωρεί αυτονόητη (!) την ύπαρξη τροφίμων στα καταστήματα και έχει κανονικοποιήσει ταξικές διακρίσεις στην εργασία. Η εργασία στη γεωργία είναι κατώτερη της εργασίας στον ‘τουρισμό’. Οι εργάτες γης είναι φτωχοί μετανάστες, όχι γηγενείς. 

Ένα αναπτυξιακό μοντέλο αυτάρκειας μπορεί να γίνει εφικτό και ανθεκτικό σε κρίσεις αν το κράτος και οι πολίτες αναλάβουν σημαντικούς, υπεύθυνους ρόλους. 

Ο δημόσιος στρατηγικός σχεδιασμός χρήσεων γης και πόρων θα προτάσσει στους στόχους του την αυτάρκεια. Αυτό μπορεί να σημαίνει ‘ανυπακοή’ στις διεθνείς επιταγές για επιλογές χρήσεων γης (και θάλασσας) που υπονομεύουν την επίτευξη της και που η εμπειρία έχει δείξει ότι υπήρξαν ολέθριες.

Μέτρα οικονομικής, κοινωνικής, περιβαλλοντικής και χωροταξικής πολιτικής θα επιλέγονται με γνώμονα την αυτάρκεια – άρση στρεβλών και υιοθέτηση λελογισμένων επιδοτήσεων, αύξηση αμοιβής εργασίας στη γεωργία, σοφή χρήση τεχνολογίας για εξοικονόμηση, επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση και ανάκτηση υλικών και ενέργειας, αποσυμφόρηση πόλεων και ενίσχυση υπαίθρου, χρήση τοπικών ποικιλιών, μεταξύ άλλων.

Το κύριο βάρος, όμως, πέφτει στη δημόσια παιδεία που ο Αριστοτέλης θεωρούσε ως το κυριότερο κριτήριο του πολιτεύματος της πόλης-κράτους. Υιοθετώντας μια ‘Ηθική της Γης’, η δημόσια παιδεία θα διαμορφώνει υπεύθυνους πολίτες με σεβασμό στη γη και τους πόρους της, που θα επιλέγουν λελογισμένης αυτάρκειας τρόπους ζωής δίνοντας προτεραιότητα σε βασικές βιοτικές ανάγκες και όχι σε πολυτέλειες.

Οι αντιφάσεις, αδυναμίες και δυσλειτουργικότητα των παγκοσμιοποιημένων καθεστώτων διακυβέρνησης των βασικών συντελεστών παραγωγής – γης, εργασίας, κεφαλαίου – γεννούν επισιτιστική ανασφάλεια και επιτάσσουν την ανάγκη ‘σοφής’ αντιμετώπισης της από σωστούς ανθρώπους, στο σωστό τόπο, με το σωστό τρόπο και στο σωστό χρόνο. 

Το αίτημα της αυτάρκειας είναι απαιτητικό αλλά εφικτό και, κυρίως, αναγκαίο να ικανοποιηθεί. Η μετά-τον-κορωνοϊό εποχή θα δοκιμάσει τις δυνατότητες επιβίωσης οικονομιών και κοινωνιών και «το δε δούλον ουκ αύταρκες» (Αριστοτέλη «Πολιτικά», βιβλίο Δ’, 1291a).

Για εύκολη ανάγνωση και γρήγορη ενημέρωση:

Οικονομία σταθερής κατάστασης (steady-state economy)

FAO (1996)

Από-ανάπτυξη

Αρπαγή γης

Ηθική της Γης

Πυραμίδα ανθρώπινων αναγκών (Maslow)

*Τμήμα Γεωγραφίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου
 
 

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ερημοποίηση, επισιτιστική ασφάλεια, πανδημίες: Κοινή λύση για κοινές απειλές
Η πανδημία απειλεί την επισιτιστική ασφάλεια στον αναπτυγμένο κόσμο, λόγω περιορισμών στο διεθνές εμπόριο τροφίμων και στις μεταφορές πρώτων υλών και εργατικού δυναμικού.
Ερημοποίηση, επισιτιστική ασφάλεια, πανδημίες: Κοινή λύση για κοινές απειλές
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πανδημία και ΤΙΝΑ
Η Covid-19 επέβαλλε την επιστροφή στον κρατικό παρεμβατισμό και στη δημοσιονομική χαλάρωση ως αναγκαίο κακό, που θα πρέπει να τερματιστεί όταν την επόμενη μέρα της πανδημίας επιστρέψουμε στην κανονικότητα.
Πανδημία και ΤΙΝΑ
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ανύπαρκτο κράτος μεσούσης της πανδημίας
Ο αντίκτυπος του ιού για τη χώρα μας έγινε ακόμα πιο έντονος, κάτι που αντικατοπτρίζεται και στην ανακοίνωση της ΕΛΣΤΑΤ για ύφεση 15,2% το δεύτερο τρίμηνο του 2020.
Ανύπαρκτο κράτος μεσούσης της πανδημίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το καλοκαίρι εκείνο
Κάποτε θα μιλάμε γι’ αυτό το καλοκαίρι ως το ορόσημο μιας νέας εποχής. θα λέμε πως επιτέλους οι άνθρωποι φόρεσαν τις μάσκες, απαγορευόταν διά νόμου να αγγίζονται, απαγορευόταν να ταξιδεύουν.
Το καλοκαίρι εκείνο
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η έξαρση της πανδημίας του κορονοϊού και η απουσία κυβερνητικού σχεδιασμού
Παρά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της δημόσιας υγείας, το ΕΣΥ καλείται σήμερα να αντιμετωπίσει το δεύτερο κύμα της πανδημίας με 5.000 λιγότερους υγειονομικούς λόγω συνταξιοδοτήσεων, με εκατοντάδες...
Η έξαρση της πανδημίας του κορονοϊού και η απουσία κυβερνητικού σχεδιασμού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας