Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η απαγωγή της ωραίας….Επιστήμης
ID 7630526 © Robert Kneschke | Dreamstime.com

Η απαγωγή της ωραίας….Επιστήμης

  • A-
  • A+

Κάτι παράξενο φαίνεται να συμβαίνει στο διεθνές ψυχιατρικό στερέωμα, τον τελευταίο καιρό. Παράξενο με την απλή έννοια ότι ορισμένες «αλήθειες» που τυγχάνουν - αν και δεν είναι καθόλου θέμα τύχης - σχεδόν αδιαμφισβήτητης αποδοχής, που είναι - ας πούμε - σχεδόν ταμπού, έχουν αρχίσει να αμφισβητούνται, συστηματικά, μεθοδικά, μέσα από έρευνες. 

Για παράδειγμα, ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός ψυχιάτρων και ερευνητών έχει αρχίσει να αμφισβητεί ριζικά την χρησιμότητα ή/και καταλληλότητα των ψυχοφαρμάκων για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των λεγόμενων ψυχιατρικών διαταραχών, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα τις εξαιρετικά επιζήμιες συνέπειες όλων των κατηγοριών ψυχοφαρμάκων για την υγεία, ειδικά όταν αυτά λαμβάνονται μακροχρόνια. 

Ακόμα και σήμερα βέβαια, το θέμα αποτελεί ταμπού, παρόλο που τα τεκμήρια από σχετικές έρευνες πληθαίνουν. Η επιστήμη όμως δεν θα έπρεπε να έχει ταμπού. Είτε πρόκειται για τους νόμους του Νεύτωνα (η κβαντομηχανική κλόνισε αυτό το ταμπού), την αρχή της αμεταβλητότητας της ταχύτητας του φωτός, όπως προκύπτει από την ειδική θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν (υπάρχουν ενδιαφέροντα πειράματα και θεωρητικές διερευνήσεις που προτείνουν διακυμάνσεις στην ταχύτητα του φωτός, οι οποίες εξαρτώνται από τις ιδιότητες του κοσμικού κενού), είτε για την εντροπία, όπως προκύπτει από τον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής (κι εδώ μια ομάδα ερευνητών στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Αυστραλίας, στην Καμπέρα, αναφέρουν πειραματικά δεδομένα που φαίνονται να παραβιάζουν τον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής).

Ίσως κιόλας κάποιος θα μπορούσε να πει ότι αυτή είναι και η τρομερή ομορφιά της επιστήμης. 
Σε αδρές γραμμές, ας πούμε ότι η επιστήμη εξελίσσεται μέσα από υποθέσεις και θεωρίες που δοκιμάζονται και ελέγχονται πειραματικά. Κάποιες επαληθεύονται μερικώς ή προσωρινά, κάποιες διαψεύδονται, ή αν μιλάμε για Παραδείγματα κατά τον Thomas Kuhn (Paradigms), κάποια μετατοπίζονται και αντικαθιστώνται από άλλα. Δεν είναι του παρόντος να απαντήσουμε το δύσκολο ερώτημα Τι είναι Επιστήμη. Αρκεί ίσως να σημειώσουμε εδώ, ότι το ερώτημα δεν απαντάται επιστημονικά. Είναι αυστηρά μιλώντας, μετα-επιστημονικό ερώτημα. Έστω και μια μικρή εξοικείωση με την επιστημολογία, δηλαδή τον κλάδο της φιλοσοφίας που ασχολείται με την παραγωγή της επιστημονικής γνώσης είναι αρκετή, για να καταλάβουμε ότι υπάρχουν διαφωνίες ως προς τον ίδιο τον ορισμό της επιστήμης. Άλλη απάντηση έδινε η σχολή της Βιέννης (Rudolph Carnap και άλλοι), άλλη ο Bertrand Russell, άλλη ο Ludwig Wittgentein, άλλη ο Κarl Popper, άλλη ο Thomas Kuhn, άλλη ο Paul Feyerabend, άλλη η Sandra Harding και ο κατάλογος δεν εξαντλείται εδώ βεβαίως. 

Το ερώτημα δεν είναι φιλολογικό (με όλο τον σεβασμό στους φιλόλογους). Το τι απάντηση θα δοθεί και θα επικρατήσει, έχει τεράστιες συνέπειες στην ζωή μας. Όταν πχ παίρνουμε φάρμακα για διάφορες παθήσεις, το κάνουμε γιατί εμπιστευόμαστε τις επιστημονικές έρευνες που δοκιμάζουν την αποτελεσματικότητα διαφόρων χημικών ουσιών, πριν αυτές βγούν στην αγορά ως φάρμακα. Δεν θεωρούμε ότι το voodoo, ή οι Σαμανικές πρακτικές, ή ο εξορκισμός είναι επιστημονικές πρακτικές. Για να είμαστε ξεκάθαροι. Όταν λέω «δεν θεωρούμε», αναφέρομαι στην κυρίαρχη (τουλάχιστον στην Δύση) αντίληψη περί του τι είναι επιστήμη και τι δεν είναι. Η επισήμανσή μου είναι για τους σκοπούς αυτού του άρθρου περιγραφική και όχι αξιολογική. Δεν προτίθεμαι εδώ, ούτε να πανηγυρίσω άκριτα τα επιτεύγματα της επιστήμης, ούτε να υποτιμήσω άλλες παραδόσεις παραγωγής γνώσης σαν υποδεέστερες. 


Έτσι, ας δεχτούμε ή ας υποθέσουμε ότι η Ψυχιατρική, μία από τις ειδικότητες της Ιατρικής, διέπεται από επιστημονικές αρχές, ακόμα κι αν ο ορισμός της επιστήμης είναι ακόμα υπό συζήτηση. Αλλά ας το δεχτούμε, έστω προσεγγιστικά. Ας πούμε τουλάχιστον ότι η ψυχιατρική δεν είναι ότι ιδέα μου κατέβει στο κεφάλι, δεν είναι μια ιδεολογία, δεν είναι ποίηση ή λογοτεχνία, δεν είναι απλώς μια ψυχαγωγική δραστηριότητα, δεν είναι επιχειρηματική δραστηριότητα, δεν είναι θρησκεία. Ας πούμε λοιπόν οτι είναι επιστήμη. Χωρίς να υπονοούμε εδώ ότι η επιστήμη είναι αναγκαστικά πιο χρήσιμη από τη λογοτεχνία, τη μουσική ή την μεταφυσική. Αυτό είναι μια άλλη ιστορία και ας αποφασίσει ο καθένας για την ιστορικά σχετική χρησιμότητα της επιστήμης. 

Ως επιστήμη λοιπόν, οφείλει να ακολουθεί κάποιους συγκεκριμένους κανόνες, να προτείνει θεωρίες / υποθέσεις, να σχεδιάζει και να διεξάγει έρευνες για να ελέγξει τις προτεινόμενες θεωρίες / υποθέσεις και θεραπευτικές ή προγνωστικές παρεμβάσεις, να αναθεωρεί όταν τα τεκμήρια δεν υποστηρίζουν τις προτεινόμενες θεωρίες, κοκ.

Εδώ λοιπόν τίθεται ένα απλό και ίσως κάπως απλοϊκά διατυπωμένο, αλλά εξόχως σοβαρό ερώτημα όσον αφορά την ψυχιατρική (δεν θα μας απασχολήσουν άλλες ειδικότητες της ιατρικής). Πόσο επιστημονική είναι η γνώση που παράγει ή στην οποία βασίζεται η ψυχιατρική; Αν αποδειχθεί ότι αυτή η γνώση δεν υποστηρίζεται επιστημονικά, τότε έχουμε ένα σοβαρότατο θέμα δημόσιας υγείας αλλά και ηθικής τάξης. Σοβαρότατο. Σοβαρότατο γιατί μιλάμε κυριολεκτικά, όχι μεταφορικά, για ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων. 

Τα αντικαταθλιπτικά για παράδειγμα χρησιμοποιούνται ευρέως σε όλον τον κόσμο. Ο Διεθνής Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι περίπου 300 με 350 εκατομμύρια άνθρωποι υποφέρουν από κατάθλιψη. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι στην Δανία, 10% του ενήλικου πληθυσμού άνω των 25 λάμβαναν αντικαταθλιπτικά το 2016. Στις ΗΠΑ,13% του πληθυσμού άνω των 12 ετών (ναι, 12, δεν πρόκειται για τυπογραφικό λάθος) λάμβαναν φαρμακευτική αγωγή με αντικαταθλιπτικά το 2014. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η συνταγογράφηση αντικαταθλιπτικών κόστισε στο Εθνικό Σύστημα Υγείας, κατά εκτίμηση, 267 εκατομμύρια λίρες το 2016. Άρα προφανώς οι έρευνες που καθορίζουν, ή τουλάχιστον καθοδηγούν την κλινική αντιμετώπιση της κατάθλιψης, έχουν δυνητικά τεράστια σημασία για πολλά εκατομμύρια ανθρώπων και για τις οικονομίες πολλών χωρών.

Αν λοιπόν έρευνες που παίζουν καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση της κλινικής πράξης, αλλά και της κοινής γνώμης, είναι ή άκρως προβληματικές - είτε για λόγους διαφθοράς, είτε για άλλους λόγους - και υπερεκτιμούν τα οφέλη ή υποτιμούν ή αποκρύπτουν τις επιβλαβείς επιπτώσεις από την χρηση ψυχοφαρμάκων, το πρόβλημα είναι όντως σοβαρότατο. 

Κάθε φάρμακο που βγαίνει στην αγορά, πρέπει να έχει αξιολογηθεί ως προς την αποτελεσματικότητα του. Η αξιολόγηση γίνεται από έρευνες. Οι έρευνες πρέπει να είναι καλά σχεδιασμένες και να ακολουθούν κάποιους κανόνες (μεθοδολογία) για να ελαχιστοποιούν τα σφάλματα (δεν υπάρχει βεβαίως τέλεια έρευνα). Τόσο απλά. Μέχρι εδώ καλά και συμφωνούμε όλοι. Τι γίνεται όμως αν οι έρευνες που γίνονται για να αξιολογήσουν, ας πούμε κάποιο αντικαταθλιπτικό φάρμακο, αποδειχθούν σοβαρά εσφαλμένες; Αν συμβεί αυτό, τότε προφανώς κάθε σκεπτόμενος άνθρωπος, όχι κάθε καχύποπτος, αλλά κάθε στοιχειωδώς σκεπτόμενος άνθρωπος που εμπιστεύεται την επιστήμη, θα πρέπει τουλάχιστον να ζυγίσει τα τεκμήρια και να αποφασίσει αν θα πάρει το προτεινόμενο φάρμακο, ας πούμε για την κατάθλιψη, για το οποίο η έρευνα που το παρουσιάζει ως αποτελεσματικό, έχει αποδειχθεί εσφαλμένη. Δυστυχώς, εδώ είναι που τα πράγματα γίνονται εξαιρετικά πολύπλοκα. Κι αυτό γιατί απαιτείται εξειδικευμένη τεχνική γνώση, για να μπορέσει κανείς να αξιολογήσει τις έρευνες. Και ποιος έχει τον χρόνο και τις γνώσεις να το κάνει; Δυστυχώς και ανησυχητικά, ούτε οι περισσότεροι γιατροί, όπως έχει αναδειχτεί από σχετικές έρευνες, δεν έχουν την απαραίτητη τεχνογνωσία ή τον χρόνο να εξετάσουν οι ίδιοι τις έρευνες. Όποιος το αντέχει και μπορεί (δηλαδή έχει τις απαιτούμενες γνώσεις), ας ανατρέξει ας πούμε στην αξιολόγηση της μεγαλύτερης μετα-ανάλυσης που έχει γίνει ποτέ για την αποτελεσματικότητα των αντικαταθλιπτικών. Θα την βρουν εδώ στο British Medical Journal, https://bmjopen.bmj.com/content/9/6/e024886. Παρεμπιπτόντως σ’ αυτήν την μετα-ανάλυση (όχι στην αξιολόγηση της), συμμετείχε και ο διεθνώς καταξιωμένος ως ένας από τους πιο σημαντικούς επιστήμονες στον κόσμο, ο φόβος και ο τρόμος, ή αλλιώς η μάστιγα της κακής επιστήμης όπως έχει αποκαλεστεί, o Γιάννης Ιωαννίδης, γιατρός , καθηγητής και ερευνητής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Stanford.  


Είχα την ευκαιρία πριν από δυο χρόνια περίπου, να αλληλογραφήσω με τον Γιάννη για κάποιο θέμα σχετικό με την τεχνογνωσία του και να του ζητήσω την γνώμη του. Εκτίμησα πολύ τότε και ακόμα εκτιμώ την εντιμότητα και ακεραιότητα του (καθώς και το χιούμορ του και την απλότητα του). Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι δεν μπορεί και ο ίδιος να κάνει λάθη. Αλίμονο αν περιμέναμε από τους επιστήμονες να είναι αλάθητοι.

Αυτό που περιμένουμε και απαιτούμε από τους επιστήμονες και μάλιστα το απαιτούν πρώτα οι ίδιοι από τους εαυτούς τους, είναι να έχουν την εντιμότητα να αναγνωρίζουν τα λάθη τους. Αυτό όμως δυστυχώς δεν συμβαίνει συχνά, ειδικά, αλλά όχι αποκλειστικά, στις κλινικές έρευνες οι οποίες στην πλειοψηφία τους χρηματοδοτούνται από φαρμακευτικές εταιρείες, που δικαιολογημένα βεβαίως από την πλευρά τους, αλλά αδικαιολόγητα όσον αφορά την ακεραιότητα της επιστήμης, επιχειρούν συστηματικά και με διάφορους τρόπους, όπως έχει αποδειχθεί εκτενώς, να εμφανίσουν θετικά αποτελέσματα για τα φάρμακα που προτίθενται να βγάλουν στην αγορά και να αποκρύψουν αρνητικά αποτελέσματα και σοβαρές έως και θανατηφόρες παρενέργειες. Εφόσον το παρόν δεν απευθύνεται σε ειδικούς, αλλά σε οποιονδήποτε μπορεί να διαβάσει, δεν θα παραθέσω άλλες βιβλιογραφικές πηγές, αλλά αξίζει τον κόπο κάποιος να προσπαθήσει να διαβάσει το άρθρο του Γιάννη, παρόλο που είναι αρκετά τεχνικό και το οποίο έχει ως σκοπό να αποδείξει αυτό ακριβώς που λέει ο τίτλος του άρθρου “Why Most Published Research Findings Are False” (PLoS Med. 2005 Aug; 2(8): e124) ή στα Ελληνικά, “Γιατί τα περισσότερα δημοσιευμένα ερευνητικά ευρήματα είναι εσφαλμένα”. Υπάρχουν παρεμπιπτόντως και τα μη δημοσιευμένα. Είναι συνήθης και καταγεγραμμένη τακτική φαρμακευτικών εταιρειών να μην δημοσιεύουν ευρήματα, τα οποία δεν είναι ευνοϊκά για το προϊόν που προσπαθούν να βγάλουν στην αγορά. Έχει γίνει και συνεχίζει να γίνεται μεγάλος αγώνας, να είναι υποχρεωτικό από τον νόμο, οι φαρμακευτικές εταιρείες να δημοσιεύουν έρευνες τις οποίες έχουν σταματήσει, γιατί τα αποτελέσματα δεν ήταν αυτά που προσδοκούσαν. 

Όμως τα ερευνητικά στοιχεία για τις εξαιρετικά σοβαρές παρενέργειες και θανάτους που μπορούν να προκαλέσουν όλα τα ψυχοφάρμακα, πχ αντικαταθλιπτικά, αντιψυχωτικά, σταθεροποιητές διάθεσης, αγχολυτικά, έχουν αρχίσει να πληθαίνουν και να βλέπουν πλέον το φως της ημέρας. Κρατικοί και διεθνείς οργανισμοί έχουν αρχίσει να εξετάζουν κριτικά τα στοιχεία. Διστακτικά, ίσως δεδομένης της τρομακτικής πίεσης και επιρροής που ασκούν οι φαρμακευτικές εταιρείες. Στις ΗΠΑ, μια συντηρητική εκτίμηση είναι ότι οι φαρμακευτικές εταιρείες πλήρωσαν πάνω από 20 δισεκατομμύρια δολάρια το 2016, για τη διαφήμιση και προώθηση των προϊόντων τους, ως επι το πλείστον σε γιατρούς. Εδώ κάποιος ίσως θα έπρεπε να αναρωτηθεί. Είσαι γιατρός, ψυχίατρος, επιστήμονας. Γιατί χρειάζεσαι να σε επισκεφτεί ο πλασιέ της φαρμακευτικής εταιρείας, να σε πείσει για το πόσο καλό είναι το τάδε φάρμακο; Δεν μπορείς να διαβάσεις την σχετική έρευνα και να αποφασίσεις; Οk, δεν έχεις τον χρόνο. Σεβαστό. Αν καθόσουν και διάβαζες την κάθε έρευνα που δημοσιεύεται για κάθε καινούργιο φάρμακο, και μάλιστα αν την εξέταζες εξονυχιστικά, ως προς την μεθοδολογία, τον σχεδιασμό, κοκ, δεν θα είχες χρόνο να δεις τους ασθενείς σου. Σεβαστό. Αλλά ως επιστήμονας, θα έπρεπε μάλλον να εξετάζεις, έστω και στοιχειωδώς, τα ευρήματα, ακόμα κι αυτά που ίσως σε παραξενεύουν. Βέβαια αν στην ιατρική σχολή και κάνοντας την ειδικότητα σου, διδάχθηκες ότι για την σχιζοφρένεια πρέπει να συνταγογραφείς αντιψυχωτικά, για την κατάθλιψη αντικαταθλιπτικά, για την ΔΕΠΥ το διεγερτικό μεθυλφενιδάτη και πάει λέγοντας, από κει και πέρα είναι δύσκολο να αναθεωρήσεις αυτά που διδάχθηκες. Δύσκολο, αλλά όχι ακατόρθωτο.

Το έχουν καταφέρει συνάδελφοι σου ψυχίατροι και παρόλο που ακόμα αποτελούν μια σχετικά μικρή μειοψηφία, οι ενδείξεις είναι 1) ότι ο αριθμός τους αυξάνεται και 2) ότι οι επιστημονικές τους ενστάσεις έχουν αρχίσει να λαμβάνονται σοβαρά, όχι μόνο από την επιστημονική κοινότητα, αλλά και από κυβερνήσεις, οι οποίες είναι τελικά υπεύθυνες για την διαμόρφωση πολιτικών υγείας. Σταχυολογώ. Η διακεκριμένη ψυχίατρος,καθηγήτρια και ερευνήτρια από την Αγγλία, η φίλτατη Joanna Moncrieff, ηγείται αυτή την στιγμή ενός ερευνητικού προγράμματος που χρηματοδοτείται από το National Institute of Health Research (το οποίο χρηματοδοτείται από κρατικούς πόρους) για τη διακοπή και μείωση των αντιψυχωτικών φαρμάκων με την επωνυμία/ακρώνυμο RADAR (Research into Antipsychotic Discontinuation And Reduction). Πριν από δέκα χρόνια, αυτό θα ήταν κατά πάσα πιθανότητα ανήκουστο.

Ο ψυχίατρος Magnus Hald είναι διευθυντής της πρώτου medication-free τμήματος ψυχιατρικής κλινικής στην Νορβηγία, που προσφέρει φροντίδα σε ασθενείς χωρίς ψυχοφάρμακα. Αδιανόητο στην Ελλάδα, αλλά και σε πολλές άλλες χώρες, για να είμαστε δίκαιοι. Γνώρισα τον Magnus πριν από δύο εβδομάδες στο Γκέτενμπορκ, στην Σουηδία, σε μια συνάντηση που είχε διοργανώσει το International Institute for Psychiatric Drug Withdrawal, όπου παρευρέθησαν ειδικοί διαφόρων ειδικοτήτων από Αμερική, Καναδά, Αγγλία, Ιταλία, Δανία, Ολλανδία, Βραζιλία, Νορβηγία, Σουηδία, Δανία, Ισραήλ, Ισλανδία. Όπως γνώρισα και την συμπαθέστατη και αξιολογότατη ψυχίατρο, ερευνήτρια και καθηγήτρια στην Ιατρική σχολή του πανεπιστημίου του Yale στην Αμερική, Swapnil Gupta, της οποίας το βιβλίο Deprescribing in Psychiatry, που εκδόθηκε πρόσφατα από τον εκδοτικό οίκο Oxford University Press, είναι ίσως το πρώτο βιβλίο το οποίο εξετάζει συστηματικά πρακτικές μείωσης και διακοπής ψυχοφαρμάκων, προτείνοντας τρόπους σε γιατρούς για το πώς μπορούν να βοηθήσουν ασθενείς να μειώσουν ή και να σταματήσουν να λαμβάνουν ψυχοφάρμακα. Αναρωτιέμαι αν η Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία παρακολουθεί τις διεθνείς εξελίξεις. Αμφιβάλλω. Για την Ελληνική Εταιρεία Κλινικής Ψυχοφαρμακολογίας δεν αναρωτιέμαι καθόλου. Σε κάθε περίπτωση, δεν θα αναφερθώ εδώ ονομαστικά σε κάθε έναν και κάθε μία που συμμετείχαν σ’ αυτήν την εξαιρετικά παραγωγική συνάντηση στο Γκέτεμποργκ. Για έναν από τους κύριους συνιδρυτές του Cochrane Collaboration, τον Peter Gøtzsche, ο οποίος ήταν επίσης παρών, θα αναφερθώ ξεχωριστά και διεξοδικά σε προσεχές σχόλιο, γιατί θεωρώ ότι το έργο του χρήζει ιδιαίτερης ανάλυσης. Αυτό που αξίζει να επισημανθεί είναι ότι όλοι-ες δραστηριοποιούνται ποικιλοτρόπως στις χώρες που εδρεύουν, αλλά και διεθνώς σε ερευνητικό, κλινικό, εκπαιδευτικό επίπεδο, αλλά και σε επίπεδο διαμόρφωσης πολιτικών ψυχικής υγείας, με έναν ελάχιστο κοινό σκοπό: την εύρεση τρόπων αντιμετώπισης του ψυχικού πόνου (η ψυχιατρική τον έχει χωρίσει σε διαγνωστικές κατηγορίες), βασισμένων σε μια επιστήμη απαλλαγμένη από τις καταστροφικές επιρροές μιας ατίθασης και ασυμμόρφωτης προς τις επιταγές του νόμου, της ηθικής και της επιστήμης της βιομηχανίας, η οποία εν τέλει έχει απαγάγει την επιστήμη προς ίδιον όφελος.

Τέλος 

1) Όσοι σκέφτονται να μειώσουν από μόνοι τους ή να διακόψουν την ψυχιατρική φαρμακευτική τους αγωγή, θα πρέπει να γνωρίζουν ότι οι κίνδυνοι από την απότομη διακοπή των ψυχοφαρμάκων (συμπεριλαμβανομένων και των αντικαταθλιπτικών) είναι σημαντικοί, όπως σημαντικοί είναι και οι κίνδυνοι συνέχισης λήψης ψυχοφαρμάκων, ειδικά μακροχρόνια. Ιδανικά θα πρέπει να το κάνουν σε συνεργασία με τον γιατρό τους, αν και δυστυχώς η συντριπτική πλειοψηφία των ψυχιάτρων στην Ελλάδα, κατά πάσα πιθανότητα θα αρνηθούν να συμφωνήσουν σε κάτι τέτοιο, ειδικά σε περιπτώσεις που κάποιος λαμβάνει τα λεγόμενα αντιψυχωτικά ή / και σταθεροποιητές διάθεσης για πολλά χρόνια. Πρόκειται για μια δύσκολη απόφαση, που απαιτεί την διερεύνηση υποστηρικτικών δικτύων ή υπηρεσιών.

2) Δηλώνω απερίφραστα και κατηγορηματικά ότι δεν έχω καμία σχέση με την εκκλησία της Scientology και είμαι κάθετα αντίθετος στις πρακτικές, στο δόγμα και τις διδασκαλίες της εν λόγω εκκλησίας


*Κοινωνιολόγος, Κοινωνικός Λειτουργός
 

ΑΠΟΨΕΙΣ
Αναθεώρηση του Συντάγματος- Η ρωσική ρουλέτα των υπό αναθεώρηση διατάξεων
Αυτή η εβδομάδα έχει αφιερωθεί στην Αναθεώρηση του Συντάγματος. Ακούμε καθημερινά τους εισηγητές των κομμάτων αλλά και πολλούς βουλευτές, που τονίζουν πόσο σημαντική διαδικασία είναι αυτή της Αναθεώρησης του...
Αναθεώρηση του Συντάγματος- Η ρωσική ρουλέτα των υπό αναθεώρηση διατάξεων
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ναρκοθετείται η Δημοκρατία στη χώρα
Για δεύτερη φορά, μια δεξιά Κυβέρνηση, η Κυβέρνηση Μητσοτάκη, μετά την Κυβέρνηση Σαμαρά, ναρκοθετεί την Δημοκρατία στη χώρα μας.
Ναρκοθετείται η Δημοκρατία στη χώρα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η άνοδος και η πτώση ενός «μύθου»
Ελάχιστοι μύθοι μακροημερεύουν - οι περισσότεροι «μικροημερεύουν». Ενας από αυτούς είναι και το Φατσοβιβλίο ή Fb ή Facebook ή Fakebook (από τα πολλά ψέματα) ή Slavebook (βιβλίο των σκλάβων) από ένα ρεπορτάζ...
Η άνοδος και η πτώση ενός «μύθου»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η σκέψη μας ξανά στο Κυπριακό
Τιμώντας πρόσφατα το Πολυτεχνείο με ογκωδέστατη λαϊκή κινητοποίηση που δεν άρεσε στην κυβέρνηση της Ν.Δ., θυμηθήκαμε και την προδοσία της Κύπρου από τη χούντα, καθώς και το «δεν ξεχνώ» που είπαμε μετά το 1974....
Η σκέψη μας ξανά στο Κυπριακό
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δεξιότητες και ποιότητα στην εργασία: χάσματα και χασμωδίες
Το περίφημο χάσμα δεξιοτήτων να κρύβει τελικά τις χασμωδίες ενός παραγωγικού προτύπου που απαιτεί πειστικότερες αναλύσεις, σαφέστερους προσανατολισμούς και ορθολογικότερες προτάσεις βελτίωσής του.
Δεξιότητες και ποιότητα στην εργασία: χάσματα και χασμωδίες
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για την «πολιτική» του έρωτα
Εχει προγραμματιστεί για φέτος σειρά εκδηλώσεων, από την Κρήτη ώς την Αθήνα, για τον Ερωτόκριτο. Μ’ αυτή την αφορμή ας ξαναπιάσω την επιμέρους κοινωνική σπονδύλωση αυτού του έργου. Για τους «κακόγλωσσους που...
Για την «πολιτική» του έρωτα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας