Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Για την Άγκνες Χέλερ, μετά θάνατον

Για την Άγκνες Χέλερ, μετά θάνατον

  • A-
  • A+
Η παραμέληση της σκέψης της Χέλερ σε ένα βαθμό εξηγείται από τις τύχες γενικότερα της μαρξιστικής σκέψης.

Ο θάνατος ενός φιλοσόφου δεν αποτελεί είδηση. Πόσο μάλλον όταν έρχεται «φυσιολογικός» σε γεράματα, για έναν μη πολυσυζητημένο φιλόσοφο. Στην Ελλάδα ειδικά, η Άγκνες Χέλερ δεν είναι ιδιαίτερα γνωστή, ακόμα και σε  ακαδημαϊκούς κύκλους της φιλοσοφίας. Οπότε τα ΜΜΕ δεν είχαν θέση, παρά μόνο ίσως κάπου «στα ψιλά»,  για τον θάνατο της, μόλις πριν από λίγες μέρες στα ενενήντα της χρόνια, ενώ κολυμπούσε στη λίμνη Μπάλατον, στην πατρίδα της την Ουγγαρία. 

Η παραμέληση της σκέψης της Χέλερ σε ένα βαθμό εξηγείται από τις τύχες γενικότερα της μαρξιστικής σκέψης. Γιατί ενώ  στην πρώτη μεταπολιτευτική περίοδο εμφανίστηκαν και συζητήθηκαν ορισμένα σημαντικά της έργα, στην πορεία αυτά ξεχάστηκαν.  Ίσως  δείγμα και έναυσμα αντιστροφής αυτής της κατάστασης  να είναι  η επανέκδοση, πέρυσι, σε νέα μετάφραση, του πολύ σημαντικού έργου της «Η θεωρία των αναγκών στον Μαρξ».  Εδώ έχουμε ένα εξέχον δείγμα μιας «ανθρωπιστικής» κατανόησης του Μαρξ, στα βήματα που είχε καθορίσει ο δάσκαλός της, ο Λούκατς. 

Με τον Λούκατς οπωσδήποτε συνδέονται οι όποιες γνώσεις υπάρχουν γύρω από τη Χέλερ. Όσοι γνωρίζουν κάτι γι’ αυτήν,  ξέρουν ότι υπήρξε  το πιο γνωστό μέλος της περίφημης «σχολής της Βουδαπέστης» - μιας πόλης που σήμερα συνδέεται με τις αθλιότητες ενός Όρμπαν, ενάντια στο καθεστώς του οποίου η Χέλερ πάντως ήταν από τους πρώτους διανοούμενους της Ουγγαρίας που άνοιξε πόλεμο,  για να υποστεί τις διαφόρων ειδών επιθέσεις  του, αυξημένες βεβαίως καθόσον Εβραία.  

Η  «σχολή της Βουδαπέστης»,  η οποία δεν ήταν μια επίσημη σχολή, διαλύθηκε οριστικά  το 1977, οπότε η Χέλερ και οι άλλοι μαθητές του Λούκατς, όπως ο  σύζυγός της Φέρεντς Φεχερ, ο Γκιόργκι Μάρκους κ.α., σκόρπισαν προς τη «Δύση», προκειμένου να γλιτώσουν από τις κλιμακούμενες  τότε διώξεις των «σοσιαλιστικών» αρχών εις βάρος τους- δεν  μπορεί να μη σημειώσει κανείς,  πέρα κάθε διάθεση για απλοϊκές εξισώσεις,  το ότι πάντως στη Βουδαπέστη οι  φιλόσοφοι δεν καλοπέρασαν.  

Από την Αυστραλία  η Χέλερ βρέθηκε στη Νέα Υόρκη, στην περίφημη επίσης, κανονική  σχολή αυτή,   New School for Social Research, όπου διαδέχθηκε τη Χάνα Άρεντ στην έδρα της φιλοσοφίας.  Ας σημειώσουμε, με την ευκαιρία, ότι συχνά τα ονόματα των δύο φιλοσόφων συνδέονται, για να μην πω ότι,  δεδομένης της άγνοιας γύρω από τη Χέλερ, καμιά φορά συγχέονται.  

Η σύνδεση είναι εύλογη, αφού  αμφότερες  δημιούργησαν σε ένα πεδίο  όπου δεν αφθονούν οι γυναίκες,  ήταν και οι δύο Εβραίες, γνώρισαν τη  συνθήκη της αναγκαστικής μετανάστευσης ως κρίσιμο σημείο καμπής της ζωής και της θεωρητικής διαδρομής τους, αλλά και ακόμα, αφού είναι πεδίο συζήτησης  οι σοβαρές πνευματικές τους συγγένειες.

Έχει μάλιστα προταθεί ότι η θεωρητική πορεία της Χέλλερ αποτελεί  «πορεία από τον Μαρξ στην Άρεντ», στον βαθμό που αργότερα το  βασικό της αξιακό πρόταγμα δεν ήταν πλέον  ο «πλούτος των ανθρώπινων αναγκών» αλλά  η ιδέα της ελευθερίας. 

Άλλοι μελετητές ισχυρίζονται  ότι  η  Χέλερ ουσιαστικά δεν εγκατέλειψε ποτέ τα αξιακά ιδεώδη του Μαρξ. Πάντως, είναι βέβαιο ότι η  παλιά μαθήτρια του Λούκατς προϊόντως αμφισβήτησε τις θεμελιακές θέσεις  και προτάγματα της «σχολής» που τον είχε ως μέντορα, δηλαδή   ένα πνεύμα «αναγέννησης του Μαρξ» και του μαρξισμού - θεωρητικό εγχείρημα που οι διανοητές της θεωρούσαν ότι είχε ως  απώτερο πρακτικό σκοπό, στις συνθήκες της δεκαετίας του ‘60, να επηρεάσει  προς την κατεύθυνση του  εκδημοκρατισμού  και του εξανθρωπισμού  του «σοσιαλιστικού» καθεστώτος της Ουγγαρίας.

Έτσι, από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 η Χέλερ κινήθηκε όλο και περισσότερο  σε μια τροχιά εγκατάλειψης των «μεγάλων αφηγήσεων» εν γένει, μόνο που η ίδια άνοιξε  μέτωπο και ενάντια σε αυτό που καταλάβαινε  ως  «μη αναστοχασμένο μεταμοντερνισμό». 

Αυτό που θα ήθελα να τονίσω εδώ είναι πως, όποια κι αν είναι τα νήματα που συνδέουν το μετα-μαρξιστικό  έργο της Χέλερ με το πρότερο, μπορεί να κρατήσει κανείς δύο πράγματα: το ένα είναι ότι η ίδια  ποτέ δεν προέβη σε εύκολες απορρίψεις του θεωρητικού και πολιτικού παρελθόντος της  και  δεν τράβηξε μια ευθεία γραμμή, όπως ήταν του συρμού ανάμεσα σε «μεταμοντέρνους» στοχαστές, ανάμεσα στη «μεγάλη αφήγηση» του Μαρξ και στα γκουλάγκ ή στις συνθήκες εκείνες που αποτέλεσαν το υπόβαθρο για την μετανάστευσή της από την  Ουγγαρία.

Και με  δεδομένο ότι αν το έκανε αυτό θα μπορούσε να γίνει  πιο άνετα γνωστή  ως «ανανήψασα» πρώην μαρξίστρια, το ότι δεν απέκτησε ποτέ τέτοια φήμη, και μαζί δεν  απέκτησε καν  μεγάλη φήμη, είναι προς τιμήν της.  Και δεύτερο, πως το μαρξιστικό έργο της είναι πολύ σημαντικό για όποιον αναζητά  λαβές προκειμένου  να σκεφτεί έναν μαρξισμό πολύ διαφορετικό από τις ποικίλες απλουστεύσεις και παρωδήσεις του.

Η μαρξίστρια Χέλερ υπήρξε εμβληματική φιγούρα της επονομαζόμενης «Νέας Αριστεράς», και σε αυτό το πλαίσιο συζητήθηκε, όσο συζητήθηκε,  και η σκέψη της τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια στα καθ’ημάς. Πρόκειται για την   προσπάθειά της - στα βήματα του Λούκατς, τα οποία ωστόσο εμπλούτισε ουσιωδώς με τη δική της ιδιαίτερη συμβολή-  να εμβαθύνει στο ότι  ο μαρξισμός δεν είναι οικονομικός ντετερμινισμός, δεν επαγγέλλεται ένα «τέλος της ιστορίας», και θέτει  τον άνθρωπο στο επίκεντρο του προβληματισμού του και στην κορυφή της αξιακής του πυραμίδας.

Αυτό, εκτός του ότι  την οδήγησε στο να αναμετρηθεί με το ακανθώδες ζήτημα της οικοδόμησης μιας διαλεκτικής ανθρωπολογίας και μιας μαρξιστικής ηθικής θεωρίας, συνδέεται  με τα ανοίγματα και τους διαλόγους που έστησε μέσα στη σκέψη της: με τις κορυφές της φιλοσοφικής παράδοσης –ανάμεσα στις οποίες εξέχουσα θέση κατέχει η αρχαιοελληνική σκέψη-   αλλά και με  σημαντικά  ρεύματα της κοινωνικής θεωρίας του 20ου αιώνα, όπως τη φαινομενολογία και τον υπαρξισμό. 

Αυτά είναι αρκετά εμφανή, όχι μόνο στο πιο γνωστό της  έργο που προαναφέρθηκε, αλλά και σε μια ακόμα πλευρά της σκέψης της που,  έστω και πολύ περιορισμένα, γνωρίσαμε με τις  μεταφράσεις έργων της, τη δεκαετία του ‘70,  στην Ελλάδα. Αναφέρομαι στην παραγωγή της πάνω στο θέμα της «καθημερινής ζωής», παραγωγή εξαιρετικά σημαντική και δυστυχώς  σχετικά παραμελημένη και στην «Εσπερία», παρότι το θέμα αυτό γνωρίζει ως τέτοιο μεγάλη άνθηση  στη σημερινή κοινωνική θεωρία.  

Όπως και να έχει,  το  βιβλιαράκι των  εκδόσεων  Οδυσσέας με τον τίτλο «Επανάσταση και Καθημερινή Ζωή»,  περιέχει πολύ σημαντικές όψεις αυτής της σκέψης, που θα ήταν ευχής έργο να μπορέσουμε να την έχουμε σε πιο ολοκληρωμένη  μορφή, μιας σκέψης που, για να επιβεβαιώσω ό,τι ισχυρίστηκα πιο πάνω για το είδος του μαρξισμού της, λέει με απλά λόγια τα εξής πολύτιμα:  ότι δεν μπορεί να νοηθεί επαναστατικός μετασχηματισμός του κόσμου χωρίς επανάσταση στην καθημερινή ζωή,  και ότι γι’αυτή την τελευταία είναι μεν αναγκαίος αλλά καθόλου επαρκής όρος η αλλαγή των οικονομικών και πολιτικών δομών.

Και λέει ακόμα ότι όλα αυτά, η σκέψη πάνω στον απώτατο σκοπό, την «ουτοπία» κατά μια άλλη έννοια, δεν είναι σκέψη για το μέλλον αλλά για  το παρόν. Κινείται δηλαδή στα βήματα της ρήσης των  κλασικών του μαρξισμού, που η Χέλερ ήταν από αυτούς που εξήρε την αξία της, ότι ο κομμουνισμός δεν είναι ένα  σχέδιο ή ιδεώδες προς   εγκαθίδρυση σε ένα απώτερο μέλλον, αλλά «η πραγματική   κίνηση κατάργησης της σημερινής κατάστασης πραγμάτων».

Το σύντομο αυτό σημείωμα δεν αξιώνει να δώσει μια συνολική εικόνα της σκέψης και της εργογραφίας της Χέλερ – δεν αναφέρεται  ούτε καν σε  όλα τα έργα της μαρξιστικής περιόδου της. Επιχειρεί να επισημάνει, με αφορμή τον θάνατο της Χέλερ,  την ύπαρξη ενός κενού γύρω από αυτήν, και -γιατί όχι;- μιας αδικίας, από την οποία αδικείται εν τέλει, και χάνει, η ίδια η προσπάθεια για σοβαρή ριζοσπαστική κοινωνική θεωρία στις μέρες μας. 

ΑΠΟΨΕΙΣ
Υπερουράνιος τόπος
Να υπήρχε λέει εκείνος ο τόπος του πλατωνικού μύθου… Ενας τόπος, ένας κόσμος ιδεατός, πέρα από οτιδήποτε υλικό, εκεί όπου υπάρχουν τα νοητά αρχέτυπα των αισθητών πραγμάτων, οι ιδέες. Καθαρή αλήθεια, καθαρή...
Υπερουράνιος τόπος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οργανικός διανοούμενος σήμερα
Τι σημαίνει σήμερα οργανικός διανοούμενος; Αν απαντήσουμε ότι οργανικός διανοούμενος σημαίνει πνευματικός καθοδηγητής μιας τάξης, παραγωγός μιας ιδεολογίας ή ενός συστήματος αξιών, τις οποίες ιστορικά η τάξη...
Οργανικός διανοούμενος σήμερα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο «συνηθισμένος» άνθρωπος
Ηξερε πολύ καλά τι επιθυμούσε από τη ζωή. Ηθελε απλά να είναι κάποιος που απολαμβάνει την παρέα και το κρασί με τους φίλους του, που παντρεύτηκε το κορίτσι που του άρεσε, που βλέπει ποδόσφαιρο τις Κυριακές και...
Ο «συνηθισμένος» άνθρωπος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Γλώσσα έλλογης φωτιάς
Δικαιοσύνη-πρόσφυγας, Λαός μαρτυρίου. Βγάζουν οι λέξεις πτώματα, οι τελείες οιμωγές. Γλώσσα έλλογης φωτιάς λάμνει με το σπασμένο κουπί του Μέτρου και της Δικαιοσύνης. Η σοφία των πολιτών χωρίς βία κάνει...
Γλώσσα έλλογης φωτιάς
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η δυνατότητα του «άλλου»
Η Ιστορία δεν είναι ένα μεγάλο παιχνίδι με μηδενικό άθροισμα, που χαρακτηρίζεται από μια ορισμένη ποσότητα αγαθών, η διανομή των οποίων καθορίζεται από τη γνώση των νόμων της Ιστορίας. Αντίθετα, η Ιστορία...
Η δυνατότητα του «άλλου»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η αβάσταχτη μελαγχολία της κλεψύδρας
Μια κλεψύδρα πάνω στον τοίχο μετράει τον παντοδύναμο χρόνο που φεύγει χωρίς σταματημό, μια ζυγαριά τα συν και τα πλην μιας ζωής. Ενας σκύλος κοκαλιάρης και ανήμπορος, εικόνα χρόνιας εγκατάλειψης. Σήμερα, θα...
Η αβάσταχτη μελαγχολία της κλεψύδρας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας