Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τα μετα-οθωμανικά οράματα του Ταγίπ Ερντογάν
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τα μετα-οθωμανικά οράματα του Ταγίπ Ερντογάν

  • A-
  • A+

Η Τουρκία, είπε ο πρόεδρος Ερντογάν, «δεν θα ανεχθεί τετελεσμένα γεγονότα» στην ανατολική Μεσόγειο ό,τι και αν λέει ή κάνει η Ευρωπαϊκή Ενωση ή οι Ηνωμένες Πολιτείες. Τα «δικαιώματά» της εντός της Κυπριακής Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης και της ελληνικής υφαλοκρηπίδας, εντός των οποίων αναζητούνται κοιτάσματα φυσικού αερίου και πετρελαίου, είναι «απαραβίαστα». Η τουρκική προκλητικότητα μπορεί, όπως είπε ο πρωθυπουργός Τσίπρας, να είναι προϊόν της «αδυναμίας και απομόνωσής» της. Από την άλλη μεριά, όμως, βρίσκεται σε πλήρη αρμονία με την «οθωμανική» στροφή της εξωτερικής πολιτικής της.

Μια εικόνα αυτού μας δίνει η παρατεινόμενη παρουσία της στα συριακά εδάφη, αυτά που πριν από ένα χρόνο «απελευθέρωσε» από τον κουρδικό «ζυγό». Ο πρόεδρος Ερντογάν δήλωσε ότι όντως θα αποχωρήσει, αλλά μόνον τότε που θα κρίνει ότι ήρθε η στιγμή. Οπως αποχώρησε και από τη βόρεια Κύπρο, σημείωσε σαρκαστικά στους «Financial Times» ο εν Βηρυτώ συνεργάτης τους Ντέιβιντ Γκάρνερ.

Προσωπικά, δεν βλέπω την Τουρκία να αποχωρεί από τα «απελευθερωμένα» εδάφη της Συρίας. Θα τα κρατήσει υπό τον έλεγχό της είτε διά του εκεί στρατού της είτε διά της μετατροπής τους σε προτεκτοράτο που θα αποκαλείται ζώνη ασφαλείας και που μια μέρα θα ενσωματωθεί με την Τουρκία. Αυτή εν πάση περιπτώσει είναι η κατεύθυνση προς την οποία η Τουρκία ήδη βαδίζει.

Περί αυτού δεν υπάρχει αμφιβολία. Με τη βοήθεια φιλότουρκων τζιχαντιστών, ο τουρκικός στρατός έχει ήδη απελάσει από τις «απελευθερωμένες» κουρδικές περιοχές τους Κούρδους, όσους δηλαδή δεν είχαν ήδη εγκαταλείψει τις εστίες τους για να γλιτώσουν την «απελευθέρωσή» τους. Η εκκαθάριση, που υποστηρίχτηκε από μια εκστρατεία μίσους και βίας, συνοδεύτηκε από βιασμούς, δολοφονίες και βασανιστήρια, τη βίαιη αποπομπή ανθρώπων από τους χώρους κατοικίας και εργασίας τους, την κατάσχεση της περιουσίας τους και τη λεηλασία σπιτιών και καταστημάτων.

Η σύνθεση του πληθυσμού άλλαξε έτσι από τη μια μέρα στην άλλη. Οι δύο περιοχές της Συρίας, από το Αζάζ στο Τζαραμπλούς, τις οποίες η Τουρκία κατέλαβε το 2016, και το Αφρίν, που η Τουρκία το κατέλαβε το 2018, γέμισαν με τζιχαντιστές, κυρίως αυτούς που είχαν αποχωρήσει από την Γκούτα ύστερα από την ήττα τους από τον Σύρο δικτάτορα Ασαντ.

Παράλληλα, η Τουρκία άρχισε μια εκστρατεία εκτουρκισμού αυτών των περιοχών με την ανάρτηση της τουρκικής σημαίας όπου έφτανε το μάτι, τη δημιουργία τουρκόφωνων σχολείων, νοσοκομείων, πανεπιστημιακών ιδρυμάτων και δημόσιων υπηρεσιών, το κλείσιμο των μπαρ και την εισαγωγή του φερετζέ. Οι Κούρδοι Γεζιντί, με τις δικές τους θρησκευτικές δοξασίες, άρχισαν να προσηλυτίζονται βίαια στο Ισλάμ και η κουρδική κουλτούρα πέρασε στην παρανομία από τη μια νύκτα στην άλλη.

Το ισλαμικό όνειρο

Σε όλα αυτά δεν υπάρχει βέβαια κάτι το καινούργιο. Στο πλαίσιο της «εθνοκάθαρσης», τα ίδια έκανε η Τουρκία το 1916-1917, όταν απέλασε από τη γη τους 700.000 Κούρδους και αργότερα, το 1925, 1930 και 1938 άλλο ένα εκατομμύριο, το 1939, όταν, εκμεταλλευόμενη την κρίση της Ευρώπης, προσάρτησε το Χατάι της Συρίας, η πρωτεύουσα του οποίου, η Αντιόχεια, είχε μεγάλο πληθυσμό Ελλήνων, ή το 1974 όταν έδιωξε τους Ελληνες από την βόρεια Κύπρο.

Τα ίδια έκανε και με τους Ελληνες της Μικράς Ασίας ή τους Αρμένιους ή θα έκανε, όπως σημείωσε τον Αύγουστο του 2016 το έγκυρο αμερικανικό περιοδικό Foreign Policy, και εάν βεβαίως μπορούσε, και με τους Ελληνες των Δωδεκανήσων όταν, ύστερα από 713 χρόνια ξένης κατοχής, τα νησιά ενώθηκαν τελικά το 1947 με την Ελλάδα.

Ολα τα παραπάνω είναι γνωστά και τεκμηριωμένα. Αλλά η σημερινή κρίση έχει ένα πρόσθετο και πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό. Η προσάρτηση τμημάτων της βορειοδυτικής Συρίας από την Τουρκία δεν ήταν για τους Τούρκους εθνικιστές το αναγκαίο βήμα για την εθνική ασφάλεια της Τουρκίας. Ηταν, αντίθετα, ένα μικρό βήμα για την εκπλήρωση των ισλαμικών ονείρων τα οποία τρέφει και από τα οποία τρέφεται η σημερινή, μετα-κεμαλική Τουρκία.

Εκφραση των ονείρων αυτών είναι, μεταξύ άλλων, και οι ανεπίσημοι χάρτες στους οποίους το Αλέπο της Συρίας και η Μοσούλη του Ιράκ εμφανίζονται να είναι τώρα επαρχίες της Τουρκίας. Σε αυτές τις νέες επαρχίες συμπεριλαμβάνεται, φυσικά, και το Μανμπίζ, δυτικά του Ευφράτη, αλλά και όλη η περιοχή της Συρίας ανατολικά του μεγάλου ποταμού, η οποία προς το παρόν τουλάχιστον ελέγχεται από τους Κούρδους. Στα σύνορά της η Τουρκία έχει παρατάξει έναν στρατό 80.000 ανδρών έτοιμων για εισβολή.

Το τουρκικό Lebensraum

Η στροφή της Τουρκίας προς τον ισλαμισμό είχε αρχίσει πριν από την εποχή του Ερντογάν, τότε που πρωθυπουργός της ήταν ο Τουργκούτ Οζάλ. Αλλά ο Οζάλ, από τον οποίο είχα παρεμπιπτόντως πάρει μια συνέντευξη τη δεκαετία του 1980, αν και αναγνώρισε τον ειδικό ρόλο του Ισλάμ στη διαμόρφωση των κοινωνικών θεσμών, δεν στράφηκε κατά της κοσμοπολίτικης, φιλο-ευρωπαϊκής και θρησκευτικά πλουραλιστικής δημοκρατίας. Τα πράγματα άλλαξαν όταν στη σκηνή εμφανίστηκε ο Αχμέτ Νταβούτογλου, αρχιτέκτονας της ισλαμικής ιδεολογίας, συνεργάτης του Ερντογάν και αργότερα υπουργός Εξωτερικών και πρωθυπουργός.

Αφετηρία των σκέψεων του Νταβούτογλου ήταν η πεποίθηση ότι οι χώρες που σχηματίστηκαν στα εδάφη της οθωμανικής αυτοκρατορίας, έναν χώρο «ζωτικής σημασίας» για την Τουρκία – Lebensraum, όπως είπε, χρησιμοποιώντας τη λέξη που αγάπησε ο Χίτλερ, ήταν τεχνητά κατασκευάσματα. Οι Τούρκοι έχουν κατά συνέπεια δικαίωμα να πάρουν πίσω ό,τι χάθηκε μεταξύ του 1911 και 1923, και «θα το πάρουν μεταξύ του 2011 και 2023». Η συνθήκη της Λωζάννης, όπως είπε και ο Ερντογάν, άφησε την Τουρκία «πολύ μικρή».

Ο Νταβούτογλου τάχθηκε υπέρ ενός μονόχνοτου, αντι-δυτικού και ισλαμικού πολιτικού και κοινωνικού καθεστώτος με βάση τις αρχές που είχε εισηγηθεί στα τέλη του 19ου αιώνα ο σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίντ ΙΙ. Ο σουλτάνος, παρεμπιπτόντως, που βασίλευσε από το 1876 έως το 1909 και που το 2018 χαιρετίστηκε από τον Ερντογάν ως «ο μεγαλύτερος οραματιστής και ο πιο στρατηγικά σκεπτόμενος παράγοντας των τελευταίων 150 χρόνων», είχε κριθεί ακόμη και από Τούρκους ιστορικούς της εποχής του Ατατούρκ ως μία εγκληματική φυσιογνωμία υπεύθυνη για τον θάνατο 300.000 Αρμενίων.

Στόχος για τον Νταβούτογλου έγινε η μουσουλμανική γεωπολιτική εξουσία, όχι διά της βίας, αλλά διά της συνεργασίας υπό την αιγίδα της Τουρκίας, κατ’ αρχάς των μουσουλμανικών λαών των πρώην οθωμανικών εδαφών και ιδιαίτερα των Παλαιστινίων, αυτών των «Οθωμανών μουσουλμάνων», όπως τους αποκάλεσε ο Ερντογάν. Αυτή η μουσουλμανική οικογένεια θα ξεπερνούσε εθνικές διαφορές και θα ένωνε τους Τούρκους με τους Βόνσιους, τους Αραβες, του Αλβανούς, τους «Μακεδόνες» και όλους τους άλλους Σλάβους συμπεριλαμβανομένων και αυτών που ζουν στη Θράκη και τη Βουλγαρία.

Ο περασμένος αιώνας ήταν απλώς και μόνον μια «παρένθεση», είπε ο Νταβούτογλου, που θα κλείσει όταν αποκατασταθεί η ηγεμονία της Τουρκίας στον Καύκασο, στα Βαλκάνια και στη Μέση Ανατολή και αυτό χωρίς πόλεμο και χωρίς εχθρούς. Μια τέτοια εξέλιξη με τη σειρά της θα αναδείξει την υπό την ηγεσία του «Μουσουλμανική Αδελφότητα», όπως διευκρίνισε ο Ερντογάν, στο ισλαμικό ισοδύναμο της Κίνας, της Ρωσίας, της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών.

Ατυχώς για αυτόν, το αιγυπτιακό τμήμα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας υπό την ηγεσία του προέδρου Μοχάμαντ Μόρσι έχασε την εξουσία ύστερα από ένα στρατιωτικό πραξικόπημα του 2013 που άφησε εκατοντάδες νεκρούς.

Οθωμανική ταυτότητα

Τον Μάιο του 2016 ο Νταβούτογλου διώχθηκε, πάντως, από τον Ερντογάν, εν μέρει διότι δεν συνέπιπταν οι αντιλήψεις τους επί του κουρδικού προβλήματος και κυρίως διότι ο Νταβούτογλου αντιτάχθηκε στο αυταρχικό προεδρικό καθεστώς που ήταν ο στόχος του Ερντογάν. Η ισλαμοποίηση της Τουρκίας πήγε χέρι χέρι με την κατάλυση της δημοκρατίας. «Η δημοκρατία», είχε πει ο Ερντογαν το 1999, «είναι σαν ένα λεωφορείο. Οταν φτάνεις στον προορισμό σου, το εγκαταλείπεις».

Αλλά εν τω μεταξύ η ισλαμοποίηση της Τουρκίας προχωρούσε διότι, όπως πίστευε ο Ερντογάν, πρόσφερε σε όλους μια καθαρή οθωμανική ταυτότητα, η οποία διέλυε τα αισθήματα κατωτερότητας και περιθωριοποίησης που τροφοδοτούσε η αδυναμία των μουσουλμάνων να υπερασπιστούν τα δικαιώματά τους. Η οθωμανοποίηση μια μέρα θα έκανε επίσης δυνατή την παρουσία της Τουρκίας στην παγκόσμια πολιτική αρένα.

Προσφέροντας ένα ένδοξο, απολυμασμένο και ρομαντικοποιημένο οθωμανικό παρελθόν, η Οθωμανία μπήκε έτσι σχετικά εύκολα στην τουρκική λαϊκή κουλτούρα. Οδήγησε στην αναβίωση των οθωμανικών εθίμων και παραδόσεων, όπως, για παράδειγμα, της μουσικής των γενιτσάρων, και πέρασε στον κινηματογράφο, στην τηλεόραση, στα εστιατόρια τα οποία προσφέρουν οθωμανικά δείπνα και γεύματα ή στη διδακτέα ύλη των σχολείων.

Ο Ερντογάν ενέτεινε εν τω μεταξύ την εκστρατεία του για την επιβολή του στον παγκόσμιο μουσουλμανικό χώρο εν είδει προάσπισης των δικαιωμάτων του. Η Τουρκία, όπως είπε, έχει όχι μόνο δικαίωμα αλλά και καθήκον να υπερασπιστεί τα δικαιώματα των μουσουλμάνων των πρώην οθωμανικών περιοχών.

Γι’ αυτό και υποστήριξε την ανεξαρτησία των Αλβανών μουσουλμάνων στο Κόσοβο, διαβεβαιώνοντας το χειροκροτούν πλήθος της Πρίστινας ότι «η Τουρκία είναι Κόσοβο και το Κόσοβο είναι Τουρκία». Με τον ίδιο ενθουσιασμό ο Τούρκος πρόεδρος έγινε δεκτός στη Βοσνία, όπου τον Ιούνιο του 2018, μιλώντας σε προεκλογική συγκέντρωση 5.000 Τούρκων υπηκόων στο Σαράγεβο, χαιρετίστηκε από τον πρώην πρόεδρο της Βοσνίας Ιζετμπέκοβιτς ως «ο άνθρωπος που στάλθηκε στον κόσμο από τον ίδιο τον Θεό».

Ενας απεσταλμένος του Θεού έχει, φυσικά, κάθε δικαίωμα να αναμιγνύεται στις υποθέσεις άλλων χωρών. Αλλά εκτός αυτού, «η Τουρκία», όπως είπε ο Ερντογάν, «δεν μπορεί να παραβλέψει τους ομογενείς της στη Δυτική Θράκη, την Κύπρο, την Κριμαία και οπουδήποτε αλλού». Δεν είμαι βέβαιος εάν η ελληνική κυβέρνηση έπραξε καλώς όταν, τον Δεκέμβριο του 2017, του έδωσε άδεια να επισκεφθεί τη δυτική Θράκη, όπου έγινε δεκτός από χιλιάδες μουσουλμάνους οι οποίοι φώναζαν ρυθμικά το όνομά του. Μόνο λίγους μήνες αργότερα η Γερμανία, η Ολλανδία και η Αυστρία δεν του επέτρεψαν να κάνει κάτι παρόμοιο.

Αλλά αυτό που κυρίως θέλει ο Ερντογάν δεν είναι η διεύρυνση της τουρκικής επιρροής στον μουσουλμανικό χώρο. Είναι, όπως έγραψε το 2017, η αναθεώρηση των συνόρων της συνθήκης της Λωζάννης διά της εφαρμογής του Εθνικού Συμβολαίου που ενέκρινε η κεμαλική πλειοψηφία στη βουλή στις 12 Φεβρουαρίου 1920. Με το Εθνικό Συμβόλαιο, η κεμαλική στρατοκρατία αξίωσε την παραμονή εντός των συνόρων της, εάν όχι τίποτε άλλο, τουλάχιστον της πλούσιας σε πετρέλαιο Μοσούλης, του Κιρκούκ, της Δυτικής Θράκης και του Μπατούμ της Γεωργίας, εκεί, όπως είπε, που οι μουσουλμάνοι «πλειοψηφούν».

Αλλά ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, είπε ο Ερντογάν, δεν έχει ακόμη τελειώσει. Και η Τουρκία, όπως δήλωσε αργότερα, τον Μάρτιο του 2018 στη Σαμψούντα, δεν δεσμεύεται από τη Συνθήκη της Λωζάννης. Τα σύνορά της, αρχίζοντας από τη βορειο-δυτική Συρία, είναι αυτά που ζήτησε το Εθνικό Συμβούλιο το 1920. Και είναι αυτά τα σύνορα της μείζονος Τουρκίας που θα κτιστεί ό,τι κι αν γίνει. Αρχίσαμε από το Αφρίν και σειρά τώρα έχει το Ιντλίμπ και το Μανμπίζ. «Θα νικήσουμε ή θα πεθάνουμε», πρόσθεσε.

Παραφράζοντας τον Δεκέμβριο του 1997 ένα ποίημα του Τούρκου ποιητή Ζιγιά Γκοκάλπ, ο Τούρκος πρόεδρος είχε πει: «Οι πιστοί [του Ισλάμ] είναι οι στρατιώτες μας, τα τζαμιά τα φρούριά μας, οι τρούλοι τους τα κράνη μας, οι μιναρέδες οι ξιφολόγχες μας». Η παραλλαγή θεωρήθηκε πρόσκληση για την άσκηση θρησκευτικής ή ρατσιστικής βίας και ο Ερντογάν καταδικάστηκε σε δεκάμηνη φυλάκιση -έμεινε φυλακή τέσσερις μήνες.

Αλλά η εποχή αυτή έχει περάσει ανεπιστρεπτί.

Ο εθνικισμός ξαναέγινε επάγγελμα και ο Ερντογάν δεν πρόκειται να κάνει πίσω εάν η Μέρκελ τού τραβήξει το αυτί.


 

ΑΠΟΨΕΙΣ
«Πράσινο φως» ΗΠΑ στον Ερντογάν
Με δεδομένη την πρόθεση του Ερντογάν να αλλοιώσει την εθνολογική ταυτότητα της περιοχής με μαζική εγκατάσταση Σύρων Αράβων προσφύγων, είναι σαφές ότι οι Κούρδοι της Συρίας καλούνται στην ουσία να ανεχθούν μια...
«Πράσινο φως» ΗΠΑ στον Ερντογάν
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ζώνη… διαφωνίας
Η επένδυση των ΗΠΑ στο Κουρδικό δεν αφορά μόνον τους συσχετισμούς της επόμενης μέρας στη Συρία, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη πολιτική ανάσχεσης και εξισορρόπησης της περιφερειακής επιρροής του Ιράν.
Ζώνη… διαφωνίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η Ε.Ε., η «νέα Τουρκία» και το δικτατορικό καθεστώς του Ερντογάν
Η Τουρκία διανύει μια νέα φάση διακυβέρνησης και αναδιαμόρφωσης του κράτους. Ο τρόπος που η παρούσα εξουσία θωρεί τον κόσμο και οι στόχοι της είναι ζωτικής σημασίας όσον αφορά τόσο την Τουρκία όσο και τη Μέση...
Η Ε.Ε., η «νέα Τουρκία» και το δικτατορικό καθεστώς του Ερντογάν
ΑΠΟΨΕΙΣ
Περιορισμός ζημιών
Η επίσκεψη Πενς στην Αγκυρα είναι προσπάθεια περιορισμού ζημιών, με τον Τραμπ να προσπαθεί να πιστωθεί τον τερματισμό μιας πολεμικής σύγκρουσης, την οποία ο ίδιος πυροδότησε πριν από από λίγες μέρες.
Περιορισμός ζημιών
ΑΠΟΨΕΙΣ
Εκτός κανονικότητας
Η εισβολή της Τουρκίας στη Βορειοανατολική Συρία, όποια και αν είναι η έκβασή της, έδωσε ξανά στον Ερντογάν μια περίοδο χάριτος, άγνωστης διάρκειας, στην εσωτερική πολιτική σκηνή.
Εκτός κανονικότητας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι συνέπειες της τουρκικής εισβολής στη Ροζάβα
Πιθανή επιτυχία της τουρκικής επιχείρησης θα αποτελέσει μια ένδοξη νίκη που χρειάζεται το καθεστώς Ερντογάν για να περιθωριοποιήσει τους ανταγωνιστές του Τούρκου προέδρου εντός της ισλαμιστικής παράταξης.
Οι συνέπειες της τουρκικής εισβολής στη Ροζάβα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας