Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η ασημένια επέτειος της παγκόσμιας ημέρας για την ερημοποίηση

Η ασημένια επέτειος της παγκόσμιας ημέρας για την ερημοποίηση

  • A-
  • A+

Φέτος συμπληρώνονται 25 χρόνια από την υπογραφή της Διεθνούς Σύμβασης για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης (Σύμβασης, εφεξής) στις 17 Ιουνίου 1994 που καθιέρωσε την Παγκόσμια Ημέρα για την Ερημοποίηση και τον επίσημο ορισμό της ερημοποίησης (1). Το 2015 τα Ηνωμένα Έθνη, στα πλαίσια του Στόχου Αειφόρου Ανάπτυξης 15, «Ζωή στη γη» (2), έθεσαν τον ειδικό στόχο 15.3, «μηδενική υποβάθμιση γης» (ΜΥΓ εφεξής) (3, 4), με έτος επίτευξης το 2030, που έκτοτε κυριαρχεί στις επίσημες συζητήσεις, μελέτες, και πολιτικές. Η παρουσίαση και η ‘ανάγνωση’ τριών πρόσφατων ‘απολογισμών’ σε τρία θεσμικά επίπεδα, της Σύμβασης, της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) και της Ελλάδας, αποκαλύπτει και αξιολογεί τα τρέχοντα κυρίαρχα καθώς και τα ανοικτά κρίσιμα ζητήματα.

Στο διεθνές επίπεδο τα φετινά μηνύματα της Γραμματείας της Σύμβασης και το σύνθημα «ας μεγαλώσουμε το μέλλον μαζί» (Let’s grow the future together) (5, 6) τονίζουν τη σημασία για κάθε άνθρωπο της προστασίας από υπερ-χρήση και ξηρασία καθώς και της αποκατάστασης της γης που υποστηρίζει τη βιοποικιλότητα και είναι η δεύτερη μεγαλύτερη δεξαμενή άνθρακα στον πλανήτη. Αναφέρονται επιτυχημένα παραδείγματα καλής επιμελητείας της γης μέσω ορθών πρακτικών αειφορικής διαχείρισης, π.χ. αποκατάσταση υποβαθμισμένης γης στο Σαχέλ και στις ΗΠΑ και αγροτο-δασοπονίας σε Βραζιλία, Ινδονησία, Κίνα και Ινδία. Όμως, υπενθυμίζεται ότι η πλημμελής διαχείριση της γης έχει υποβαθμίσει μια έκταση διπλάσια της Κίνας και έχει διαμορφώσει ένα αγροτικό τομέα που συμβάλλει το ένα τέταρτο των αερίων θερμοκηπίου και επηρεάζει αρνητικά τους μισούς ανθρώπους στον πλανήτη. Επιπλέον, ο αστικός πληθυσμός καταναλώνει πόρους που απαιτούν 200 φορές την έκταση των πόλεων που ζουν και παράγουν το 70% των εκπομπών αερίων. Αυτά υπογραμμίζουν το επείγον της ανάσχεσης της υποβάθμισης της γης πριν φτάσει ο παγκόσμιος πληθυσμός τα εννιά δισεκατομμύρια το 2050 και τη θέσπιση του 2030 ως έτους-στόχου για αποκατάσταση της γης (ΜΥΓ) που θα συμβάλλει στη μείωση του κινδύνου της κλιματικής αλλαγής και της απώλειας της βιοποικιλότητας.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αίσθηση προκαλούν οι διαπιστώσεις της Έκθεσης του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ) (2018) αλλά και οι απαντήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (ΕΕ) στα σχόλια και τις συστάσεις του (7).

Το ΕΕΣ υιοθετεί μια αφαιρετική, μεγάλης κλίμακας (ΕΕ) προσέγγιση, χρησιμοποιεί επιλεγμένους δείκτες της Σύμβασης (παραγωγικότητα γης, περιεκτικότητα εδάφους σε οργανικό άνθρακα, χρήση και μεταβολές χρήσεων γης) και δεδομένα που σταματούν στο 2012. Εστιάζει στην κλιματική αλλαγή, υποβαθμίζοντας όλους τους άλλους βιοφυσικούς (και ανθρωπογενείς) γενεσιουργούς παράγοντες και τις πολύπλοκες σχέσεις τους και δεν λαμβάνει υπόψη την αβεβαιότητα των προβλέψεων των σεναρίων κλιματικής αλλαγής (σε αντίθεση με την ΕΕ που την αναγνωρίζει). Επίσης, υπο-εκτιμά τη δυσκολία και την πολιτική σημασία του ορισμού, χωρο-χρονικού προσδιορισμού και ‘μέτρησης’ της ΜΥΓ (8).

Αναφέρεται κυρίως στον πρωτογενή τομέα και δεν μελετά την δέσμευση γης λόγω αστικής και τεχνητής ανάπτυξης (δηλ. βιομηχανίας, εξορύξεων, δικτύων μεταφορών, εγκαταστάσεων ΑΠΕ, τουρισμού, αστικής εξάπλωσης) επειδή το 2006-2012 ήταν μόνο 0.1% (!). Όμως, η ΕΕ επισημαίνει ότι «Σε επίπεδο ΕΕ μεταξύ 2000 και 2012, η μέση έκταση της γης που δεσμευόταν για ανάπτυξη ανερχόταν κατ’ εκτίμηση σε 926 km2 ανά έτος, τιμή που υπερβαίνει τον στόχο μηδενικής «καθαρής δέσμευσης γης» του χάρτη πορείας για την αποδοτική χρήση των πόρων και του 7ου προγράμματος δράσης για το περιβάλλον» (!). Φυσικά, μετά το 2012, πολλά νέα τεχνικά έργα δέσμευσαν μεγάλες εκτάσεις γης…

Τέλος, προτείνει τη χρήση Ανάλυσης Κόστους-Ωφέλειας όταν είναι γνωστά εδώ και δεκαετίες τα προβλήματα εκτίμησης κόστους και ωφελειών (μεταξύ άλλων) και έχουν αναπτυχθεί πολλές άλλες μεθοδολογίες αξιολόγησης.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, το ΕΕΣ διαπιστώνει:

(α) αυξημένο και διογκούμενο κίνδυνο ερημοποίησης και υποβάθμιση της γης στην ΕΕ με βάση προβλέψεις για την κλιματική αλλαγή στην Ευρώπη (αύξηση θερμοκρασίας/μείωση βροχοπτώσεων).

(β) ελλείψεις σε επίπεδο ΕΕ όσον αφορά στην ανάλυση των δεδομένων που συλλέγουν τα κράτη-μέλη ώστε να καταλήξει σε αξιόπιστη αξιολόγηση των προκλήσεων σχετικά με την ερημοποίηση και την υποβάθμιση της γης στην ΕΕ.

(γ) μικρή πρόοδο προς την επίτευξη της δέσμευσης για ΜΥΓ έως το 2030 και έλλειψη κοινού οράματος στην ΕΕ σχετικά με τον τρόπο επίτευξης της, σχετικής μεθοδολογίας, πρακτικής καθοδήγησης και συντονισμού των κρατών-μελών.

(δ) την απουσία Ευρωπαϊκής Οδηγίας για το Έδαφος (και τα σχετικά θέματα) αλλά πλήθος στρατηγικών, σχεδίων δράσης και προγραμμάτων δαπανών στην ΕΕ (ΚΑΠ, δασική στρατηγική, στρατηγική για προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή), που σχετίζονται αλλά δεν επικεντρώνονται στην καταπολέμηση της ερημοποίησης.

(ε) έλλειψη συνεκτικότητας των σχετικών μέτρων πολιτικής που έχουν μεν θετικό αντίκτυπο αλλά αμφίβολη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα.

Με βάση αυτές τις διαπιστώσεις το ΕΕΣ έκανε ανάλογες συστάσεις στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή η οποία απάντησε ότι:

(α) σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεν υπάρχει ακόμα (!) ενιαίος και κοινά αποδεκτός ορισμός της «υποβάθμισης της γης» και της «μηδενικής υποβάθμισης της γης», και ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη μελέτη του φαινομένου. Όμως δρομολογούνται δράσεις ενοποίησης δεδομένων και μεθοδολογιών, ανάπτυξης οικονομικά αποδοτικών έργων αποκατάστασης και επίτευξης της ΜΥΓ και προώθησης Ευρωπαϊκής στρατηγικής για την ερημοποίηση και την υποβάθμιση της γης.

(β) Η αντιμετώπιση της ερημοποίησης δεν αποτελεί πρωταρχικό στόχο πολλών πολιτικών της ΕΕ, όπως η πολιτική συνοχής και, ως εκ τούτου, στις πολιτικές αυτές δεν προβλέπεται νομική βάση για υποβολή αναλυτικών εκθέσεων.

(γ) Το θέμα της Οδηγίας-Πλαίσιο για το Έδαφος έχει λήξει (9) και «απουσία ειδικού νομικού πλαισίου, δεν υφίσταται νομική υποχρέωση για τη συνέχιση της συλλογής πληροφοριών σχετικά με την απερήμωση σε επίπεδο ΕΕ» (!). Έμμεσα η ερημοποίηση καλύπτεται με ενσωμάτωση της προστασίας του εδάφους σε άλλες πολιτικές και χρηματοδοτικά προγράμματα έρευνας και δράσεων σε διάφορους τομείς (κυρίως δάση και γεωργία).
 

Η Ελλάδα υπέβαλε στη Σύμβαση το 2018 μια γενικόλογη τυποποιημένη Έκθεση (10). Απουσία (επαρκών) πληροφοριών από σχετικούς κρατικούς φορείς, βασίζεται κυρίως σε αποτελέσματα ευρωπαϊκών ερευνητικών προγραμμάτων που συμμετείχαν Έλληνες επιστήμονες και αφορούσαν την ερημοποίηση, την εφαρμογή ορθών πρακτικών (π.χ. ολοκληρωμένη διαχείριση γης, αποκατάσταση αναβαθμίδων, αναδάσωση υποβαθμισμένων περιοχών, προστασία περιοχών υψηλής οικολογικής αξίας, οργανική γεωργία, αντιμετώπιση της διάβρωσης εδάφους, διαχείριση υπόγειων υδάτων) και χρηματοδοτικών μέσων (π.χ. επιδοτήσεις για οργανική γεωργία) σε συνεργασία με τοπικές κοινωνίες για την πρόληψη της ερημοποίησης αλλά και την αποκατάσταση υποβαθμισμένων περιοχών, τη διατύπωση προτάσεων πολιτικής για την ολοκληρωμένη αντιμετώπιση της, τη διαμόρφωση σχεδίων αντιμετώπισης της ξηρασίας για επιλεγμένες περιοχές, τον σχεδιασμό συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης.

Εστιάζει κυρίως στην αγροτική γη (γεωργία, κτηνοτροφία), για την οποία παρουσιάζει αδρές εκτιμήσεις επιλεγμένων δεικτών (παραγωγικότητα γης, οργανικός άνθρακας εδάφους), και, δευτερευόντως, σε δασικές περιοχές. Τα δεδομένα προέρχονται από τη Σύμβαση και την ευρωπαϊκή βάση CORINE, φτάνουν μέχρι το 2012 ή το 2015 και αφορούν γενικούς τύπους χρήσεων γης.

Για τη ΜΥΓ αναφέρει αόριστα ότι η χώρα δεν έχει εμπλακεί στις σχετικές (ευρωπαϊκές προφανώς) προσπάθειες αλλά έχουν τεθεί εθνικοί στόχοι μέσω του Προγράμματος Αγροτικής Ανάπτυξης της Ελλάδας 2014-2020.

Αυτοί οι τρεις ‘απολογισμοί’ δείχνουν ότι στην 25χρονη ζωή της Σύμβασης προβλήθηκαν και προβάλλονται, με διαφορετική έμφαση σε κάθε θεσμικό επίπεδο, κυρίως:

  1. Η ερημοποίηση στις χώρες του αναπτυσσόμενου κόσμου στις ξηροθερμικές περιοχές της γης και, αναπόφευκτα, στον αγροτικό τομέα λόγω του εκτατικού χαρακτήρα και της σημασίας του για την ανθρώπινη επιβίωση.

  2. Η κλιμακούμενη παγκόσμια κινητοποίηση για ανάληψη δράσεων για την κλιματική αλλαγή (ή κλιματική κρίση), με την οποία η ερημοποίηση έχει μια αμφίδρομη σχέση, που έφερε στο προσκήνιο το θέμα και στην ΕΕ αν και είχε προβληθεί και μελετηθεί από τη δεκαετία του 1980 τουλάχιστον.

  3. Η ανάγκη για καλή επιμελητεία της γης με ορθές πρακτικές (τοπικά προσαρμοσμένες), με έμφαση κυρίως στην αποκατάσταση γαιών.

  4. Ο στόχος της ΜΥΓ με έμφαση στη λογιστική του διάσταση (μηδενικό τελικό άθροισμα υποβαθμισμένων και αποκατεστημένων γαιών).

  5. Η ανάγκη συστηματικής αντιμετώπισης της και ενσωμάτωσης της στον αναπτυξιακό και χωρικό σχεδιασμό.

Όμως, προβλήθηκαν και προβάλλονται ανεπαρκώς έως καθόλου:

  1. Η πρόληψη της ερημοποίησης με δράσεις που στοχεύουν στον έλεγχο των βαθύτερων γενεσιουργών αιτίων της – πολέμους, εντατικό μοντέλο χρήσης πόρων και παραγωγής με στόχο την αποδοτικότητα (efficiency) και όχι την επάρκεια (sufficiency), δυτικό πρότυπο υπερκατανάλωσης, εκτατικό πρότυπο χωρικής ανάπτυξης και απουσία ορθολογικού σχεδιασμού και

  2. Των συνδεδεμένων με αυτά άμεσων αιτίων υποβάθμισης των έγγειων πόρων – μεγάλης κλίμακας έργα (mega-projects) εξορύξεων, βιομηχανικών χρήσεων, δικτύων μεταφορών και ενέργειας, εγκαταστάσεων ΑΠΕ, αστικοποίησης, αποψίλωσης δασών (π.χ. Αμαζόνιος), κ. ά.

  3. Το ιδιοκτησιακό καθεστώς των έγγειων πόρων, τα δικαιώματα στη γη και η αρπαγή της γης (land grab).

  4. Ο πολιτικός χαρακτήρας, η αβεβαιότητα επιτυχίας και η δυσκολία εφαρμογής της ΜΥΓ γιατί εξαρτάται από επιλογές του χωροχρονικού πλαισίου υπολογισμού της που, ακόμα κι αν ‘μηδενίζει’ τη συνολική υποβάθμιση της γης, αναγκαστικά δημιουργεί κερδισμένους και χαμένους.

  5. Η αβεβαιότητα των προβλέψεων των (αναγκαστικά απλουστευτικών και αφαιρετικών) μοντέλων κλιματικής αλλαγής και της συμβολής των ανθρώπινων δραστηριοτήτων και, συνεπώς, η ανάγκη για εναλλακτικούς ατομικούς και συλλογικούς τρόπους αντιμετώπισης τόσο της κλιματικής αλλαγής όσο και του κινδύνου ερημοποίησης.

Όλες οι Παγκόσμιες Ημέρες αφιερώνονται σε κρίσιμα, πολύπλοκα, συγκρουσιακά και δισεπίλυτα κοινωνικο-περιβαλλοντικό ζητήματα. Η ερημοποίηση δεν αποτελεί εξαίρεση. Αναμφισβήτητα, η Σύμβαση την έφερε στο προσκήνιο αλλά η επιτυχής αντιμετώπιση της απαιτεί δράσεις σε όλα τα επίπεδα και κυρίως εκεί που είναι το πρόβλημα, κάτω στη γη. Από το πλήθος των προτάσεων που έχουν γίνει, αναδύονται σταθερά τέσσερεις κύριες απαιτήσεις: (α) εμπλοκή των άμεσα ενδιαφερομένων με επαρκή και αξιόπιστη ενημέρωση, γνώση και δικαιώματα στους έγγειους πόρους και στη λήψη αποφάσεων, μέσω (β) συμμετοχικού σχεδιασμού με γνώμονα (γ) την αρχή της πρόληψης (precautionary principle). Η τέταρτη και νευραλγική απαίτηση είναι η γνωστή ‘πολιτική βούληση’ όχι μόνο των πολιτικών αλλά, κυρίως, των πολιτών, αυτών δηλαδή που νοιάζονται και δρουν για τα «κοινά». Γιατί η γη και οι πόροι της, ανεξάρτητα από ιδιοκτησιακό καθεστώς, δεν κατασκευάστηκαν από ανθρώπους, ανήκουν σε όλους και σε κανένα ξεχωριστά, είναι «κοινά» που πρέπει να προστατεύονται γιατί τα δανειστήκαμε… προσωρινά.

 

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

  1. «Ερημοποίηση είναι η διαδικασία υποβάθμισης ξηρών, ημί-ξηρων και ύφυγρων γαιών που προκαλείται από βιοφυσικούς και ανθρώπινους (κοινωνικο-οικονομικούς και θεσμικούς) παράγοντες. Υποβάθμιση της γης σημαίνει μείωση ή απώλεια της βιολογικής και οικονομικής παραγωγικότητας και πολυπλοκότητας αρδευόμενης και μη-αρδευόμενης γεωργικής γης, λειμώνων, βοσκοτόπων, δασών και δασικών εκτάσεων».

  2. Οι 17 Στόχοι Αειφόρου Ανάπτυξης, με τους 169 ειδικούς στόχους, αφορούν κρίσιμα ζητήματα αειφόρου ανάπτυξης: φτώχεια, πείνα, υγεία, μόρφωση, βιώσιμες πόλεις, κλιματική αλλαγή, ωκεανοί, δάση. Εγκρίθηκαν, μετά από διαβούλευση, από τα Ηνωμένα Έθνη στις 25/9/2015. https://en.wikipedia.org/wiki/Sustainable_Development_Goals

  3. Land degradation neutrality: http://www.unccd.int/Lists/SiteDocumentLibrary/Publications/Land_Degrad_Neutrality_E_Web.pdf

  4. Η «μηδενική υποβάθμιση της γης» ορίζεται σαν «μια κατάσταση όπου το ποσόν και η ποιότητα των έγγειων πόρων που είναι απαραίτητα για την υποστήριξη των λειτουργιών και υπηρεσιών των οικοσυστημάτων και την εξασφάλιση επισιτιστικής ασφάλειας, παραμένουν σταθερά ή αυξάνονται μέσα σε προσδιορισμένα χρονικά και χωρικά πλαίσια και οικοσυστήματα» (Orr et al. 2017. Scientific Conceptual Framework for Land Degradation Neutrality. A Report of the Science-Policy Interface; United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD): Bonn, Germany, 2017; https://www.unccd.int/sites/default/files/documents/2017-08/LDN_CF_report_web-english.pdf). Επιτυγχάνεται μέσω (α) πρόληψης ή/και μείωσης της υποβάθμισης, (β) αποκατάστασης μερικώς υποβαθμισμένων γαιών και (γ) ανάκτησης ερημοποιημένων γαιών.

(5) World Day to Combat Desertification 2019 concept note (https://www.unccd.int/world-day-combat-desertification-2019-concept-note)

(6) “Let’s grow the future together”. Message of I. Thiaw, Exec. Secretary, UN Convention to Combat Desertification. (https://www.unccd.int/sites/default/files/relevant-links/2019-06/IT_WorldDay_Message_ENGLISH.pdf)

(7) Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο (2018) Καταπολέμηση της ερημοποίησης στην ΕΕ: διογκούμενη απειλή που χρήζει περαιτέρω δράσης. Ειδική Έκθεση. Αρ. 33 (http://publications.europa.eu/webpub/eca/special-reports/desertification-33-2018/el/)

(8) Briassoulis, H. (2019) «Combating land degradation and desertification: The land use planning quandary». Land 8(2), 27 (https://www.mdpi.com/2073-445X/8/2/27)

(9) Η πρόταση για την Οδηγία-Πλαίσιο για την Προστασία του Εδάφους απορρίφθηκε, κατόπιν 15μηνης διαβούλευσης, τον Δεκέμβριο 2007, γιατί δεν εξασφάλισε την απαιτούμενη πλειοψηφία στο Ευρωκοινοβούλιο. Πέντε χώρες – Γερμανία, Γαλλία, Ολλανδία, Αυστρία, Αγγλία – ψήφισαν αρνητικά θεωρώντας ότι «το έδαφος δεν μπορεί να αποτελέσει θέμα διαπραγμάτευσης σε επίπεδο ΕΕ» γιατί το δικαίωμα αποφάσεων σχετικά με χρήσεις γης ανήκει στη δικαιοδοσία των κρατών. Η προσπάθεια επαναλήφθηκε το 2013 και απέτυχε τον Μάρτιο 2014… (Βλ. Μπριασούλη Ε. «Ερημοποίηση … η ασυνόδευτη». Εφημερίδα των Συντακτών, 17/6/2016).

(10) Report from Greece (2018) UNCCD, Performance Review and Assessment of Implementation System (PRAIS), 7 Sept. 2018 (https://prais.unccd.int/node/204).

Δείτε επίσης: Ε. Μπριασούλη (2015) 10 Κείμενα για την Ερημοποίηση. (https://geography.aegean.gr/files/CVs/briassouli_10_essays.pdf)

*Καθηγήτρια, Τμήμα Γεωγραφίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου

ΑΠΟΨΕΙΣ
Σκιές της ανάπτυξης 
Με αφορμή την ταινία «Οι σκιές του Μπρούκλιν», αλλά και το προηγούμενο αφιέρωμα της «Εφ.Συν.» στην οικιστική αναπτυξιακή πολιτική της κυβέρνησης, θα ήθελα να διατυπώσω κάποιους προβληματισμούς που γεννήθηκαν,...
Σκιές της ανάπτυξης 
ΑΠΟΨΕΙΣ
ΣΔΙΤ στην Υγεία: Βήμα επιθετικής ιδιωτικοποίησης του ΕΣΥ
Η συζήτηση για τις Συμπράξεις Δημόσιου-Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ) στον τομέα της Υγείας δεν είναι καινούργια. Δεν αποτελούν κάποια καινοτομία στην πολιτική Υγείας, ούτε είναι επινόηση της κυβέρνησης.
ΣΔΙΤ στην Υγεία: Βήμα επιθετικής ιδιωτικοποίησης του ΕΣΥ
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δημοτικό Συμβούλιο ανοιχτό στους δημότες
Ο Γάλλος φιλόσοφος Jacques Ranciere επιμένει ότι «η πολιτική συναντά παντού την αστυνομία». Φυσικά, η αστυνομία στο έργο του δεν ταυτίζεται με την αστυνομία ως σώμα ασφαλείας.
Δημοτικό Συμβούλιο ανοιχτό στους δημότες
ΑΠΟΨΕΙΣ
Λεπτές και δύσκολες ισορροπίες
Παραδέχομαι ότι πρόκειται για μια εξαιρετικά δύσκολη -για να μην πω αδύνατη- ισορροπία ανάμεσα στη θεμιτή επιθυμία του ΣΥΡΙΖΑ να αντιπολιτεύεται την κυβέρνηση και στον στρατηγικό στόχο μιας ευρείας συμμαχίας,...
Λεπτές και δύσκολες ισορροπίες
ΑΠΟΨΕΙΣ
Θρίαμβος με προσημειώσεις
Ο Μπόρις Τζόνσον κέρδισε το στοίχημά του. Τα δύσκολα, δίχως υπερβολή, τώρα αρχίζουν. Το Ηνωμένο Βασίλειο θα εγκαταλείψει τυπικά την Ε.Ε. στις 31.1.2020, με την αβεβαιότητα να σκιάζει τη θέση του Λονδίνου στους...
Θρίαμβος με προσημειώσεις
ΑΠΟΨΕΙΣ
Συντριπτική νίκη του Μπόρις Τζόνσον
Θριαμβευτική επικράτηση των Τόρις και του Μπόρις Τζόνσον έδειξε το κοινό exit poll των BBC, ITV και Sky News για τις βρετανικές πρόωρες εκλογές το οποίο δημοσιοποιήθηκε τα μεσάνυχτα.
Συντριπτική νίκη του Μπόρις Τζόνσον

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας