Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πολυκατοικία Πεσμαζόγλου: Το τεμαχισμένο κτίριο

Το τεμαχισμένο κτίριο όπως προέκυψε μετά την κατεδάφιση του γωνιακού του τμήματος για την ανέγερση πολυόροφου κτιρίου

Φωτ.: Βασίλης Μαθιουδάκης

Πολυκατοικία Πεσμαζόγλου: Το τεμαχισμένο κτίριο

  • A-
  • A+

Τα δύο κτίρια που στέκονται δίπλα δίπλα στην αρχή της Β. Σοφίας θα μπορούσαν να αποτελέσουν δείγμα ειρηνικής συνύπαρξης στην αρχιτεκτονική.

Το πρώτο κατασκευάστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα όταν τα νεοκλασικά άρχιζαν να γίνονται ντεμοντέ.

Το δεύτερο, στη γωνία με την Ηρώδου Αττικού, είναι μια ιδιαίτερη, προσεγμένη πολυκατοικία της δεκαετίας του 1960, αλλά για να κατασκευαστεί χρειάστηκε να... τεμαχιστεί το μεγαλύτερο και ωραιότερο τμήμα του αρχικού κτιριακού συνόλου

Η Β. Σοφίας είναι η λεωφόρος με τα ωραιότερα δείγματα νεοκλασικών αρχοντικών, παρά το γεγονός ότι πολλά από αυτά αφανίστηκαν από τις μπουλντόζες στις μεταπολεμικές δεκαετίες της αντιπαροχής.

Τα μέγαρα Αριστείδη Παπούδωφ, στη διασταύρωση με την Πανεπιστημίου, Ειρήνης Στουρνάρη-Μέρλιν, Αμβρόσιου Ράλλη, Π. Καζούλη και Π. Καλλιγά, όλα στην αριστερή πλευρά ώς την οδό Ηροδότου, είναι μερικά από τα σπουδαία κτίρια που κατεδαφίστηκαν και έδωσαν τη θέση τους σε πανύψηλες πολυκατοικίες, που διαθέτουν υψηλή αισθητική αλλά ισοπέδωσαν ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας της πρωτεύουσας.

Υπάρχει όμως και χειρότερο: ο... τεμαχισμός της πολυκατοικίας Πεσμαζόγλου, στη διασταύρωση με την Ηρώδου του Αττικού. Οι φωτογραφίες της δεκαετίας του 1960 απ' την άλλη αποδεικνύουν ότι εκτός από το καλό υπάρχει και το καλύτερο.

Εργο της ωριμότητας του Ερνέστου Τσίλερ (1837-1923), που με το αρχιτεκτονικό του έργο έβαλε ανεξίτηλα τη σφραγίδα του στην πρωτεύουσα, κατασκευάστηκε την περίοδο 1893-1900, αφού προηγήθηκε η κατεδάφιση της ταπεινής κατοικίας του ναυάρχου Ανδρέα Μιαούλη.

Στα χέρια της αθηναϊκής ελίτ

Ηταν η εποχή που η οικιστική ενότητα «πίσω από τα Ανάκτορα», η σημερινή πιο ακριβή περιοχή της πρωτεύουσας, ήταν... περιβόλια!

Αργησε να ενταχθεί στο σχέδιο πόλης, αλλά στα τέλη του 19ου αιώνα η οδός Παλαιού Σταδίου, όπως ήταν το αρχικό όνομα της Ηρώδου Αττικού, είχε γίνει περιοχή κατοικίας για «βαριά» ονόματα της πολιτικής και κυρίως της οικονομικής ελίτ.

Τα αρχοντικά έφταναν ώς τη Β. Σοφίας, η οποία δεν άλλαξε μόνον πολλά ονόματα (οδός Μαραθώνος, Πεντελικού, Αμπελοκήπων και Κηφισίας), αλλά και θέση.

Στα αρχικά σχέδια του 1833 είχε χαραχτεί μέσα στα όρια του Εθνικού Κήπου, αλλά με την κατασκευή των Ανακτόρων στη θέση της σημερινής Βουλής χρειάστηκε να μετακινηθεί βορειότερα για το πρώτο κομμάτι της από την πλατεία Συντάγματος ώς το ύψος της οδού Ρηγίλλης.

Τα οικόπεδα στην αριστερή πλευρά της λεωφόρου ήταν δεσμευμένα ώς το 1870 με προοπτική να δημιουργηθούν δημόσια κτίρια, αλλά απελευθερώθηκαν όταν τα σχέδια ματαιώθηκαν. Η δεξιά πλευρά είχε αφετηρία τον σημερινό Εθνικό Κήπο, ενώ το επόμενο τμήμα της άργησε να αναπτυχθεί.

Υψηλών προδιαγραφών

Η πολυκατοικία Πεσμαζόγλου είναι το πρώτο μεγάλης κλίμακας κτίριο της πρωτεύουσας που κατασκευάστηκε για να προσφέρει στέγη υψηλών προδιαγραφών σε ξένους που για διάφορους λόγους έμεναν στην Αθήνα για περιορισμένο χρονικό διάστημα.

Ο γενάρχης της σημαντικής οικογένειας Ιωάννης Πεσμαζόγλου (1857-1906) υπήρξε τραπεζίτης και βουλευτής. Με ρίζες από την Καππαδοκία, ήταν γιος του του Γεωργίου Πεσμά, συμβούλου του σουλτάνου Αχμέτ Β', από όπου προέρχεται και το γνωστότερο όνομα της οικογένειας, αφού το «Πεσμά ογλού» σημαίνει παιδί του Πεσμά.

Μετά από σπουδές στο Παρίσι, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και το 1897 ίδρυσε δική του τράπεζα.

Δημιούργημά του ήταν η «προνομιούχος εταιρεία για την προστασία της σταφίδας», μέσα από την οποία κατάφερε να δώσει λύση στο σταφιδικό. Ανέλαβε την πρωτοβουλία για την αποπληρωμή του δυσβάστακτου δημόσιου χρέους, αλλά τον πρόλαβε ο θάνατος.

Γαλλική επιρροή

Η αγορά του προνομιούχου ακινήτου στη διασταύρωση της Β. Σοφίας με την Ηρώδου Αττικού ήταν μια από τις κερδοφόρες πρωτοβουλίες του, μετά τις επενδύσεις σε οικόπεδα, όπως στο Φάληρο, όπου κατασκευάστηκε το ξενοδοχείο «Ακταίο», και στην οδό Πανεπιστημίου, όπου βρίσκεται η στοά που φέρει το όνομα της οικογένειας.

Το κτίριο είναι «συνομήλικο» με το συγκρότημα του Αρσακείου μεταξύ των οδών Πανεπιστημίου και Σταδίου και δεν είναι τυχαίο ότι διαθέτουν εντυπωσιακή γωνιακή απόληξη, καταφανώς γαλλικής επιρροής.

Στην περίπτωση της πολυκατοικίας Πεσμαζόγλου υπήρχε ένας γωνιακός πυργίσκος με πολυγωνική κάτοψη, ο οποίος διέθετε οξύκορφη στέγη από κεραμίδια.

Πρόκειται για το «δυναμικότερο εύρημα», όπως αναφέρει η ειδική έκδοση του Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής με τα 100 αντιπροσωπευτικά κτίρια της Αθήνας του 20ού αιώνα, στα οποία συμπεριλαμβάνεται η συγκεκριμένη πολυκατοικία.

Η βάναυση παρέμβαση

Προσεγμένα είναι και τα υπόλοιπα τμήματα της πολυκατοικίας Πεσμαζόγλου. Το ισόγειο έδινε την αίσθηση πετρόχτιστης βάσης χάρη στις ισόδομες ανάγλυφες διαμορφώσεις. Ακολουθούν τρεις όροφοι με λιτές διακοσμήσεις γύρω από τα κουφώματα, μικρά μπαλκόνια με μαρμάρινα στοιχεία και εντυπωσιακό γείσο στο ύψος της ταράτσας.

Ο Δημήτρης Φιλιππίδης, καθηγητής του Πολυτεχνείου, αναφέρεται στη συγκεκριμένη πολυκατοικία στο βιβλίο του «Νεοελληνική αρχιτεκτονική», επισημαίνοντας ότι αποτελεί προσαρμογή του Τσίλερ στις επιταγές της εποχής και της προσγείωσής του σε πιο λειτουργικές κατασκευές.

Ακολούθησε μια μεταγενέστερη προσθήκη από τον Α. Μπαλάνο, τον πρωτεργάτη των συντηρητικών παρεμβάσεων στην Ακρόπολη, σε απόλυτη αρμονία με τις αρχικές επιλογές του Τσίλερ.

Το κτίριο διατηρήθηκε ώς τις αρχές της δεκαετίας του 1960, οπότε οι κληρονόμοι της οικογένειας επέλεξαν να το... τεμαχίσουν και οι ιδιοκτήτες του γωνιακού τμήματος να το γκρεμίσουν για να χτιστεί πολυώροφο σύγχρονο κτίριο, που στεγάζει τα γραφεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Αθήνα.

Οι πληροφορίες για τον δημιουργό του διίστανται. Γεγονός είναι ότι στέκεται με σεβασμό δίπλα στο νεοκλασικό, με λιτή πρόσοψη από σκούρο πράσινο και λευκό μάρμαρο.

Μια συνύπαρξη που στα σύγχρονα μάτια μοιάζει ειρηνική, αλλά για τους παλιότερους κατοίκους της Αθήνας αποτελεί βάναυση παρέμβαση στην αρχιτεκτονική κληρονομιά.

1. Στα χέρια των ΗΠΑ

Στο αρχικό κτίριο στεγάστηκε ώς το 1961 η αμερικανική πρεσβεία, πριν εγκατασταθεί στο γνωστό κτιριακό συγκρότημα κοντά στην πλατεία Μαβίλη. Σε έναν χώρο που έβλεπε προς τη μικρή αυλή είχε το εργαστήριό της η γλύπτρια Ναταλία Μελά, σύζυγος του κορυφαίου αρχιτέκτονα Αρη Κωνσταντινίδη. Τα ιδιοκτησιακά δικαιώματά της προέρχονται από τη στενή συγγενική της σχέση με την οικογένεια Πεσμαζόγλου.

2. Οι σιδερένιες δοκοί

Στην πολυκατοικία Πεσμαζόγλου δοκιμάστηκε σε μεγάλη κλίμακα η χρήση των σιδερένιων δοκών σε διατομή διπλού «Τ», που αντικατέστησε τις ξυλοδοκούς και επέτρεψε την κατασκευή κτιρίων με μεγαλύτερες διαστάσεις και περισσότερους ορόφους.

3. Δείγματα Μεσοπολέμου

Στη δεξιά πλευρά της Β. Σοφίας έχουν διασωθεί και άλλα κτίρια των αρχών του 20ού αιώνα, με τα χαρακτηριστικά «έρκερ», τις δομημένες απολήξεις με τα πλευρικά, μικρά παράθυρα και τις γεωμετρικές γραμμές που χαρακτηρίζουν τις πολυκατοικίες του Μεσοπολέμου.

ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Συγκατοίκηση εποχών
Στις αρχές του 1980 το μέγαρο στον αριθμό 40 της οδού Πανεπιστημίου αποτέλεσε το κύριο θέμα συζήτησης για την αρχιτεκτονική κοινότητα, καθώς ήταν η πρώτη φορά που δοκιμάστηκε στην Ελλάδα η συνύπαρξη ενός...
Συγκατοίκηση εποχών
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Το αρχοντικό των ήχων
Το διώροφο κτίριο στους Αέρηδες είναι ένα από ελάχιστα δείγματα της εικόνας που θα είχε η Αθήνα αν δεν είχαν ακολουθήσει οι αρχιτέκτονες που κατέφθασαν στην πρωτεύουσα μαζί με τον Οθωνα και επέβαλαν τον...
Το αρχοντικό των ήχων
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Μπουρλότο στο σπίτι του Μπουρλοτιέρη
Η επιγραφή που δεσπόζει στην είσοδο της εκκλησούλας στην οδό Σουμελά στην Κυψέλη δημιουργεί την εντύπωση ότι ξέρουμε τα πάντα για τον Κωνσταντίνο Κανάρη, τον φυσικό αρχηγό των ναυτικών δυνάμεων κατά την...
Μπουρλότο στο σπίτι του Μπουρλοτιέρη
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Μέγαρο Σταθάτου: Το δαντελένιο αρχοντικό
Διαθέτει την πιο περίτεχνη και επιβλητική είσοδο, την οποία επινόησε ο Ερνέστος Τσίλερ για να «κουμπώσει» με τη γωνία που παρουσιάζει στο συγκεκριμένο σημείο η Β. Σοφίας. Ηταν το αρχοντικό του Ιθακήσιου...
Μέγαρο Σταθάτου: Το δαντελένιο αρχοντικό
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Η τριλογία της αρχιτεκτονικής
Τρία κτίρια καλύπτουν το ανατολικό «μέτωπο» της οδού Πεσμαζόγλου και καταγράφουν με τον πιο υποδειγματικό τρόπο την πορεία της αρχιτεκτονικής στον 20ό αιώνα. Καθένα έχει τη δική του «προσωπικότητα», από τη...
Η τριλογία της αρχιτεκτονικής
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Το σχολείο των επωνύμων
Το ιστορικό κτίριο στα Κάτω Πατήσια δεν διαθέτει εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά στοιχεία, έχει όμως ενδιαφέρουσα ιστορία που γίνεται επίκαιρη με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς.
Το σχολείο των επωνύμων

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας