Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η τέχνη... στο ρετιρέ
ΑΡΧΕΙΟ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΥ - ΓΚΙΚΑ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η τέχνη... στο ρετιρέ

  • A-
  • A+
Ενα από τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα της αρχιτεκτονικής του 1930 «κρύβεται» στην οδό Κριεζώτου, τον μικρό δρόμο λίγα μέτρα από την πλατεία Συντάγματος. Φέρει την υπογραφή του Κωνσταντίνου Κιτσίκη, του «μετρ της πολυκατοικίας» και θεμελιωτή του πρώτου Οικοδομικού Κανονισμού που εισήγαγε την έννοια του ρετιρέ. Στην οικογενειακή πολυκατοικία έζησε και δημιούργησε για περισσότερα από σαράντα χρόνια ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, ο οποίος δώρισε εν ζωή την κατοικία του στο Μουσείο Μπενάκη. Εδώ και μια επταετία λειτουργεί ως πινακοθήκη με έργα του κορυφαίου Ελληνα ζωγράφου και αντιπροσωπευτικά ενθύμια από τη γενιά του Μεσοπολέμου.

Από τις αρχές Νοεμβρίου η οδός Κριεζώτου πλημμύρισε από... χρώματα. Ο «δράστης» δεν είναι άλλος από το Πωλητήριο του παραρτήματος του Μουσείου Μπενάκη, το οποίο λειτουργεί στον μικρό δρόμο που ενώνει την Πανεπιστημίου με την Ακαδημίας.

Λίγα μέτρα υφάσματος, καλαίσθητα τοποθετημένα στις βιτρίνες του, αποδείχθηκαν αρκετά για προσθέσουν νότες αισιοδοξίας για τους οδηγούς και κυρίως τους πεζούς που προσπερνούν το λιτό κτίριο χωρίς να υποψιάζονται τους θησαυρούς που φιλοξενεί.

Πίσω από τη βαριά, σιδερένια πόρτα ξανοίγεται ένας ολόκληρος κόσμος που σε ταξιδεύει στην Αθήνα του Μεσοπολέμου.

Στη δεκαετία του 1930 η Αθήνα και όλη η Ελλάδα είχαν ήδη ζήσει στρατιωτικά κινήματα και είχαν υποδεχθεί τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία. Το 1920 ο πληθυσμός της πρωτεύουσας μόλις ξεπερνούσε τις 290 χιλιάδες, αλλά υπερδιπλασιάστηκε μέσα στην επόμενη εικοσαετία.

Τα πρώτα αστικά λεωφορεία εμφανίστηκαν το 1921 και τέσσερα χρόνια μετά ιδιωτικοποιήθηκαν με σύμβαση που υπογράφηκε ανάμεσα στο Δημόσιο και την αγγλική Πάουερ. Η ίδια εταιρεία είχε αναλάβει και τον τομέα της ενέργειας, ξεκινώντας το 1925 το πρόγραμμα εξηλεκτρισμού από την οικιστική ζώνη γύρω από το Σύνταγμα.

Η μοντέρνα πολυκατοικία στον οδό Κριεζώτου 3, που αρχικά διέθετε τέσσερις ορόφους, κατασκευάστηκε το 1932 για λογαριασμό του αξιωματικού του Πολεμικού Ναυτικού Αλέξανδρου Χατζηκυριάκου (1874-1958). Με καταγωγή από τα Ψαρά, γεννήθηκε στην Ερμούπολη της Σύρου και ήταν παιδί εύπορης οικογένειας βιομηχάνων.

Στο Κίνημα Εθνικής Αμύνης είχε ταχθεί στο πλευρό του Ελευθέριου Βενιζέλου, με τον οποίο διαφώνησε όταν υπέγραψε τη Συνθήκη της Λωζάννης. Παντρεύτηκε την Ελένη Γκίκα, γόνο πολιτικής οικογένειας από την Υδρα, με την οποία απέκτησαν έναν γιο, τον Νίκο, που πήρε τα επώνυμα και των δύο γονιών του.

Το αρχικό κτίριο σχεδιάστηκε από τον Κωνσταντίνο Κιτσίκη (1893-1969). Ο πατέρας του ήταν ανώτατος δικαστικός, αλλά οι επίγονοι δημιούργησαν μια από τις σημαντικές «ομάδες» στον χώρο των τεχνικών.

Ο σπουδαίος αρχιτέκτονας σπούδασε στο Πολυτεχνείο του Σαρλότεμπουργκ στο Βερολίνο, όπου δούλεψε μετά την αποφοίτησή του στο πλευρό του περίφημου Λ. Χόφμαν, με τον οποίο αργότερα συνυπέγραψαν «Το σχέδιο των Αθηνών», που αποτελεί την πρώτη απόπειρα να αποκτήσει η πρωτεύουσα στοιχεία της πολεοδομίας των ευρωπαϊκών πόλεων.

Οι προτάσεις του, που παρουσιάστηκαν το 1916, απέσπασαν θετικές κρίσεις από τους τότε κυβερνώντες και οδηγήθηκαν στις καλένδες...

Ο Κ. Κιτσίκης επέστρεψε στην Αθήνα το 1915 και δύο χρόνια μετά συμμετείχε στην επιτροπή που είχε συγκροτήσει ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου για την αναγέννηση της Θεσσαλονίκης μετά τη μεγάλη πυρκαγιά.

Δεν έπαψε ωστόσο να ασχολείται με το πολεοδομικό μέλλον της πρωτεύουσας και, με τη βοήθεια του τότε πρύτανη του Πολυτεχνείου Αγγελου Γκίνη, υπέβαλε προτάσεις για τη μεταρρύθμιση του σχεδίου πόλης, την κυκλοφορία και την ανάδειξη των αρχαιολογικών θησαυρών.

Ηταν υπέρμαχος της πολυκατοικίας, την οποία θεωρούσε ιδανική λύση για το στεγαστικό πρόβλημα που ήταν ιδιαίτερα έντονο στις γειτονιές του κέντρου. Το 1939, όταν ανέλαβε την έδρα Κτιριολογίας και Αρχιτεκτονικών Συνθέσεων του Πολυτεχνείου, είχε ήδη στο ενεργητικό του τη σχεδίαση 80 πολυκατοικιών, επίδοση που τον ανέδειξε σε «μετρ της πολυκατοικίας».

Ηταν άλλωστε αυτός που, για να βελτιώσει τις συνθήκες φωτισμού και αερισμού στους στενούς δρόμους της Αθήνας, εισηγήθηκε τις «εσοχές», την κατασκευή των τελευταίων ορόφων σε υποχώρηση σε σχέση με την οικοδομική γραμμή, οι οποίες έμελλε να κατοχυρωθούν με τη γαλλική λέξη «ρετιρέ» και εξελίχθηκαν στα πιο περιζήτητα διαμερίσματα για την τότε ανερχόμενη μεσαία τάξη.

Στην προ μνημονίων εποχή της αφθονίας, ο πολεοδομικός όρος χρησιμοποιήθηκε για να σηματοδοτήσει τους προνομιούχους λειτουργούς της δημόσιας διοίκησης.

Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Κ. Κιτσίκης ήταν ο πρώτος που αρθρογράφησε και κάλεσε την πολιτεία να θεσπίσει κανόνες για την ανοικοδόμηση και θεωρείται ο εμπνευστής του πρώτου Κτιριοδομικού Κανονισμού.

Αν είχε εφαρμοστεί εγκαίρως και χωρίς τις γνωστές «παρεκκλίσεις», θα είχε συμβάλει στην κατασκευή πιο ανθρώπινων διαμερισμάτων στη χρυσή εποχή της αντιπαροχής που ακολούθησε τις επόμενες δεκαετίες.

Εφάρμοσε πιστά τις απόψεις του για τη μοντέρνα αρχιτεκτονική στην οικογενειακή πολυκατοικία της Κριεζώτου, στην οποία τη δεκαετία του 1950 προστέθηκαν δύο όροφοι από άλλους δύο σπουδαίους αρχιτέκτονες, τον Αντώνη Κιτσίκη και τον Αλέξανδρο Παπαγεωργίου. Ηταν η εποχή που εγκαταστάθηκε σε αυτήν ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας (1906-1994) και έζησε για περισσότερα από σαράντα χρόνια.

Στον πέμπτο όροφο ήταν η κατοικία του και τα σαλόνια της είχαν γίνει καλλιτεχνικό στέκι στο οποίο έδιναν το «παρών» όλοι οι γνωστοί δημιουργοί των γραμμάτων και της τέχνης. Στο φωτεινό και ευρύχωρο δώμα του έκτου ορόφου λειτουργούσε το εργαστήριο του κορυφαίου Ελληνα ζωγράφου, καθώς και η πλούσια βιβλιοθήκη του.

1 Μαθητής του Παρθένη

Ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, που υπήρξε μαθητής του Κωνσταντίνου Παρθένη, θεωρείται ο ζωγράφος του χρώματος, αλλά ασχολήθηκε με μεγάλη επιτυχία με τη σκηνογραφία και την εικονογράφηση βιβλίων. Μια άγνωστη πλευρά του ταλέντου του είναι η μικρογλυπτική.

Σε συνεργασία με τους Δημήτρη Πικιώνη, Σωκράτη Καραντινό και Τάκη Παπατσώνη, με τους οποίους συνδεόταν με στενή φιλία, δημιούργησαν το περιοδικό τέχνης «Το Τρίτο Μάτι». Αγάπησε την Υδρα, όπου δημιούργησε μερικά από τα πιο περίφημα έργα του, τα οποία περιλαμβάνονται σε ιδιωτικές και δημόσιες συλλογές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

2 Οι συλλογές

Η πινακοθήκη, που είχε οργανωθεί από τον ίδιο τον Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα, λειτουργούσε στον τέταρτο όροφο από το 1991. Δύο χρόνια πριν, ο κορυφαίος ζωγράφος είχε κληροδοτήσει ολόκληρη την πατρική κατοικία στην Κριεζώτου στο Μουσείο Μπενάκη, μαζί με τα έπιπλα και κυρίως τα έργα που υπήρχαν στο εργαστήριό του και εκτίθενται στον τέταρτο όροφο.

Η διαμόρφωση του ακινήτου ξεκίνησε το 2005 και υλοποιήθηκε σε σχέδια του αρχιτεκτονικού γραφείου Παύλου Καλλιγά, το οποίο επέλεξε να διατηρήσει ολόκληρη την αύρα του σπιτιού που αποτελεί «φωτογραφία» του Μεσοπόλεμου.

3 Ενας οπλαρχηγός

Ο Νικόλαος Κριεζώτης (1785-1853), που έδωσε το όνομά του στον μικρό δρόμο στην περιοχή του Συντάγματος, υπήρξε οπλαρχηγός της Επανάστασης του 1821 με καταγωγή από την Εύβοια. Το πραγματικό του όνομα ήταν Χαραχλιάνης, αλλά έγινε γνωστός με το τοπωνύμιο που προέκυψε από το χωριό Κριεζά, στο οποίο είχε μετακομίσει η οικογένειά του.
 

 

ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Συνύπαρξη παλιού και νέου
Το μάτι του επισκέπτη, που αφήνει τη Β. Κωνσταντίνου και ανηφορίζει στον κεντρικό δρόμο για να μπει στο Παγκράτι, σίγουρα σταματά στο κτιριακό συγκρότημα στη διασταύρωση της Ερατοσθένους με την οδό Αγίου...
Συνύπαρξη παλιού και νέου
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Στέγη για τους νέους ναυτικούς
Από την καινούργια χρονιά θα υποδεχθεί τους πρώτους σπουδαστές της 11ης Ακαδημίας Εμπορικού Ναυτικού, που ήταν όνειρο γενεών για το πανέμορφο νησί των σφουγγαράδων και των ευεργετών. Το κτίριο τα συνδυάζει και...
Στέγη για τους νέους ναυτικούς
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Το αρχοντικό των ήχων
Το διώροφο κτίριο στους Αέρηδες είναι ένα από ελάχιστα δείγματα της εικόνας που θα είχε η Αθήνα αν δεν είχαν ακολουθήσει οι αρχιτέκτονες που κατέφθασαν στην πρωτεύουσα μαζί με τον Οθωνα και επέβαλαν τον...
Το αρχοντικό των ήχων
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Η στέγη της μαστίχας
Προϊόν που από το 2015 περιλαμβάνεται στον κατάλογο της παγκόσμιας άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO, η μαστίχα ευδοκιμεί αποκλειστικά στο ιδιαίτερο νησί του Αιγαίου. Εχουν γίνει προσπάθειες να...
Η στέγη της μαστίχας
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Μέγαρο Σταθάτου: Το δαντελένιο αρχοντικό
Διαθέτει την πιο περίτεχνη και επιβλητική είσοδο, την οποία επινόησε ο Ερνέστος Τσίλερ για να «κουμπώσει» με τη γωνία που παρουσιάζει στο συγκεκριμένο σημείο η Β. Σοφίας. Ηταν το αρχοντικό του Ιθακήσιου...
Μέγαρο Σταθάτου: Το δαντελένιο αρχοντικό
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Το σχολείο των επωνύμων
Το ιστορικό κτίριο στα Κάτω Πατήσια δεν διαθέτει εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά στοιχεία, έχει όμως ενδιαφέρουσα ιστορία που γίνεται επίκαιρη με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς.
Το σχολείο των επωνύμων

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας