Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το κολαστήριο-μνημείο

Πανοραμική άποψη του Γεντί Κουλέ, που αναπτύσσεται σε σχήμα βεντάλιας

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το κολαστήριο-μνημείο

  • A-
  • A+
Ο Σεπτέμβριος είναι συνδεδεμένος με τη Θεσσαλονίκη λόγω της Διεθνούς Εκθεσης, που έφτασε στην 84η διοργάνωσή της και σηματοδοτεί την επάνοδο στην κανονικότητα μετά τη χαλάρωση του καλοκαιριού. Η φετινή στάση μας στη «Νύμφη του Θερμαϊκού» γίνεται στο διαβόητο και πολυτραγουδισμένο Γεντί Κουλέ. Στα τέλη του 19ου αιώνα, μέσα στα βυζαντινά τείχη, οι οθωμανικές αρχές είχαν δημιουργήσει τις πιο απάνθρωπες φυλακές, που συνέχισαν να λειτουργούν ώς το 1989. Τριάντα χρόνια αργότερα, το αποτύπωμα της Ιστορίας αλλά και της απανθρωπιάς λειτουργεί ως χώρος μνήμης.

Τα τείχη και τα κάστρα του Επταπυργίου, που δεσπόζουν στη βόρεια πλευρά του πολεοδομικού συγκροτήματος της Θεσσαλονίκης, άρχισαν να κατασκευάζονται τον 4ο αιώνα, όταν στον θρόνο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας βρισκόταν ο Θεοδόσιος ο Μέγας.

Στόχο είχαν να προστατεύουν την ακμάζουσα πόλη από επιδρομές, σε συνδυασμό με τον Λευκό Πύργο στα νότια, το φρούριο Βαρδαρίου στα δυτικά και κυρίως τα θαλάσσια τείχη, που έχουν κατεδαφιστεί από το 1874.

Το επιβλητικό μνημείο, που αποτελεί το μεγαλύτερο «σημάδι» του Βυζαντίου, αναπτύσσεται σε σχήμα ριπιδίου (βεντάλιας) και είναι συνέχεια του παλαιοχριστιανικού τείχους της Ακρόπολης που κατέληγε στη θάλασσα.

Η θέα από τις επάλξεις του είναι πανοραμική, αφού δεν περιορίζεται μόνον προς την πλευρά του Θερμαϊκού και τον επιβλητικό Ολυμπο, αλλά φτάνει ώς τις μακεδονικές πεδιάδες προς την πλευρά του Κιλκίς.

Το 1431 λέγεται ότι προστέθηκε από τους Οθωμανούς κατακτητές ο Πύργος του Τριγωνίου, που θεωρείται το πιο ισχυρό και εμβληματικό σημείο των τειχών.

Σε ανάμνηση της αντίστοιχης κατασκευής στην Κωνσταντινούπολη, το «βάφτισαν» Γεντί Κουλέ (Επτά Πύργοι), παρόλο που οι πύργοι του στη Θεσσαλονίκη είναι δέκα! Επτά πάντως είναι αυτοί που βλέπουν προς τη μεριά της πόλης.

Αιώνες αργότερα, πιθανότατα γύρω στο 1890, όταν πια τα πολεμικά όπλα είχαν εξελιχθεί και το οχυρό είχε χάσει τον αρχικό του ρόλο, ήταν οι πρώτοι που χρησιμοποίησαν ένα τμήμα του για φυλακές. Με αυτή τη χρήση αποτυπώνεται για πρώτη φορά σε χάρτη του 1899.

Τα επιβλητικά κάστρα που είναι δέκα και όχι επτά, όπως θέλει η ονομασία τους

Μετά από διαδοχικές προσθήκες, οι φυλακές διέθεταν πέντε χωριστές πτέρυγες που κατασκευάστηκαν και στις δύο πλευρές του βυζαντινού τείχους, καθώς και μικρές εσωτερικές αυλές με υψηλή περίφραξη. Στα κτίσματα της εξωτερικής πλευράς στεγάζονταν οι σωφρονιστικές αρχές.

Από το 1912 και την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, οι ελληνικές αρχές διατήρησαν και αξιοποίησαν το κολαστήριο. Με εξελληνισμένο όνομα, δημιούργησαν τις Φυλακές Επταπυργίου, που συνέχισαν να αποτελούν τόπο απάνθρωπων βασανιστηρίων, ποινικών, αλλά κυρίως πολιτικών κρατουμένων.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι τελευταίοι τις χαρακτήριζαν «υγρό τάφο», λόγω των απαράδεκτων συνθηκών διαβίωσης. Ανάμεσά τους βρέθηκε το 1926 ο Νίκος Ζαχαριάδης, πριν γίνει γραμματέας του ΚΚΕ, και οκτώ χρόνια αργότερα ακολούθησε ο Μάρκος Βαφειάδης.

Κατά τη γερμανική κατοχή, σε χώρους μέσα στα τείχη εκτελέστηκαν πάνω από 500 αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, ενώ άλλοι τόσοι ήταν οι πολιτικοί κρατούμενοι που στα τέλη του 1944 είχαν συλληφθεί από τις ελληνικές αρχές και στοιβάζονταν στα μπουντρούμια του Γεντί Κουλέ.

Το 1946 στεγάστηκε εκεί και το περιβόητο Εκτακτο Στρατοδικείο Θεσσαλονίκης, το οποίο με βάση το «Ιδιώνυμο» εξέδιδε σωρηδόν αποφάσεις για την εκτέλεση μελών του Δημοκρατικού Στρατού και δημοκρατικών πολιτών που χαρακτηρίζονταν ως «αντεθνικώς δρώντες»...

Την περίοδο του Εμφυλίου, δημιουργήθηκε επίσης ένα άτυπο νεκροταφείο όπου οι αρχές έριχναν τα πτώματα των εκτελεσθέντων αγωνιστών, χωρίς να φροντίζουν να υπάρχει κάποια αναφορά στα ονόματά τους.

Η ασέβεια προς τους νεκρούς ολοκληρώθηκε λίγο μετά την πτώση του Πλαστήρα, όταν η νέα κυβέρνηση ζήτησε από το Γ' Σώμα Στρατού να στείλει μπουλντόζες για να εξαφανίσουν τα ίχνη τους...

Η βεβήλωσή τους με την κατασκευή φυλακών, των πιο απάνθρωπων κάτεργων στην ελληνική επικράτεια

Στο Γεντί Κουλέ εκτελέστηκε τον Μάρτιο του 1951 ο Νίκος Νικηφορίδης, ο οποίος το 2017 αναγορεύτηκε μάρτυρας του αντιπυρηνικού κινήματος από το Διεθνές Γραφείο Ειρήνης.

Η σύλληψή του είχε προκαλέσει τότε τη διεθνή κατακραυγή, αλλά η απόφαση των ελληνικών αρχών για την απόδοση χάρης έφτασε στο πατρικό του σπίτι στο Παγκράτι μία εβδομάδα μετά τον τουφεκισμό του! Η χούντα συνέχισε την «παράδοση» και οδήγησε στη συγκεκριμένη φυλακή δεκάδες αγωνιστές της δημοκρατίας.

Από το 1974 ξεκίνησαν οι πρωτοβουλίες για να κλείσουν οι φυλακές και να μεταφερθούν οι έγκλειστοι σε πιο ανθρώπινους χώρους. Πρωτοστατούσε ο Γεώργιος Αλέξανδρος Μαγκάκης, που είχε βρεθεί στο Γεντί Κουλέ ως πολιτικός κρατούμενος.

Οι εισαγγελικές έρευνες, στις οποίες προΐστατο η Χρυσούλα Γιαταγάνα, οδήγησαν στο κλείσιμο του κολαστήριου το 1989, οπότε οι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στις Φυλακές Διαβατών.

Στα τέλη του 1993 τα κάστρα μεταβιβάστηκαν στην αρμοδιότητα του υπουργείου Πολιτισμού και τέσσερα χρόνια αργότερα, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού θεσμού της «Πολιτιστικής Πρωτεύουσας», που θεσπίστηκε με πρωτοβουλία της Μελίνας Μερκούρη και εγκαινιάστηκε από τη Θεσσαλονίκη, εξασφαλίστηκαν κονδύλια για τη συντήρηση του βυζαντινού μνημείου και τη μετατροπή του σε τόπο μνήμης των αγωνιστών της δημοκρατίας.

Η ανάδειξή του ακολούθησε ένα μοναδικό δίπτυχο, αφού στόχος των παρεμβάσεων ήταν να «παντρέψουν» τον βυζαντινό κλασικισμό, που εκπροσωπούν τα εντυπωσιακά τείχη, με την αισθητική του άσχημου, που προέρχεται από τις απάνθρωπες φυλακές, για να διατηρηθεί η ιστορική μνήμη χωρίς ωραιοποιήσεις.

Οι νέες εργασίες αναστήλωσης των τειχών εστιάζουν στην ανασκαφή της βασιλικής και κυρίως της κινστέρνας, της υπόγειας δεξαμενής νερού που χτίστηκε κατά τους βυζαντινούς χρόνους και θεωρείται εφάμιλλη αυτής που υπάρχει στην Κωνσταντινούπολη.

1. Ο περίδρομος

Το πιο ενδιαφέρον κομμάτι των βυζαντινών τειχών στο Επταπύργιο είναι ο περίδρομος, όπως ονομάζεται το πέτρινο μονοπάτι, πλάτους περίπου δύο μέτρων. Αναπτύσσεται σε ύψος 10 μέτρων από τη βάση των τειχών και περνά μέσα από τα κάστρα και την κατοικία του φρούραρχου. Η ανάδειξή του, που ξεκίνησε πριν από μια εικοσιπενταετία, γίνεται με τη φροντίδα των ειδικών της 9ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.

2. Οι έγκλειστοι

Στα σκοτεινά κελιά του Γεντί Κουλέ πριν από τον πόλεμο βρέθηκε και ο περίφημος λήσταρχος Μήτρος Τζατζάς, ο οποίος το 1929 είχε απαγάγει τον γερουσιαστή Θεσσαλίας Σωτήριο Χατζηγάκη, αλλά και ο περιβόητος Γιαγκούλας, που ήταν το φόβητρο των οικισμών γύρω από τον Ολυμπο, όπου οργάνωνε ληστείες και φόνους.

3. Πηγή έμπνευσης

Οι μισητές φυλακές ήταν πηγή έμπνευσης για σπουδαίους δημιουργούς του ρεμπέτικου και του λαϊκού τραγουδιού. Ξεχωρίζει το «Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι» του Απόστολου Καλδάρα, που γράφτηκε το 1947 με αφορμή συλλήψεις των αγωνιστών της δημοκρατίας. Τις είχε πληροφορηθεί από τον φίλο του τον Χρήστο Μίγκο, ο οποίος έμενε σε ένα σπιτάκι κοντά στο Επταπύργιο. Η αρχική εκδοχή του όμως χρειάστηκε να υποστεί... λίφτινγκ, ώστε να εξαφανιστεί η αναφορά στο «διπλό κλειδί» της φυλακής και να χάσει τις πολιτικές αναφορές του, για να πάρει έγκριση από τις υπηρεσίες λογοκρισίας.

*Οι φωτογραφίες είναι από τον ιστότοπο kastra.eu

ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Το διεκδικούν 19 υποψήφιοι
Μετά από οδύσσεια 22 χρόνων, το Δημαρχείο Θεσσαλονίκης εγκαινιάστηκε το 2010 και ένα έτος αργότερα βραβεύτηκε από τη Διεθνή Ενωση Αρχιτεκτόνων για το φιλικό περιβάλλον που δημιουργεί στον πολίτη, αλλά και για...
Το διεκδικούν 19 υποψήφιοι
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Η Ροτόντα του ΟΣΕ γίνεται μουσείο
Η «Ροτόντα» είναι ένα ημικυκλικό κτίριο με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική διάταξη και κατασκευάστηκε σε άγνωστο χρόνο για λογαριασμό των ΣΠΑΠ. Ο ιδιαίτερος αυτός χώρος θα ανοίξει πανηγυρικά τις πύλες του για να...
Η Ροτόντα του ΟΣΕ γίνεται μουσείο
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Περίτεχνο και βραβευμένο
Το δαντελένιο κτίριο επί της οδού Στρατηγού Καλλάρη στη Θεσσαλονίκη, χαρακτηριστικό δείγμα της αρχιτεκτονικής του Μεσοπολέμου, είναι τα τελευταία χρόνια το «σπίτι» των δημοσιογράφων της Βόρειας Ελλάδας.
Περίτεχνο και βραβευμένο
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Εχει κάτοψη το γράμμα έψιλον
Φέρει την υπογραφή του Ξενοφώντα Παιονίδη, του κορυφαίου αρχιτέκτονα του νεοκλασικισμού στη Θεσσαλονίκη. Ο επιβλητικός όγκος του Παπάφειου Ορφανοτροφείου και η πολυτέλεια των όψεών του, τοποθετούν το κτίριο...
Εχει κάτοψη το γράμμα έψιλον
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Ναός πολιτισμού
Το εντυπωσιακό κτιριακό συγκρότημα της Μονής Λαζαριστών είναι η πολιτιστική «καρδιά» της Θεσσαλονίκης. Η ιστορία του χάνεται στους αιώνες: λειτούργησε για πρώτη φορά το 1886 και από τότε έγινε καταφύγιο...
Ναός πολιτισμού
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Σώθηκε από τις μπουλντόζες αλλά έγινε στάχτη από θερμοκέφαλους
Πριν από 40 χρόνια το πανέμορφο αρχοντικό Ναζιφέ, στις Εξοχές, το πιο αριστοκρατικό προάστιο της Θεσσαλονίκης, λαβώθηκε από τον μεγάλο σεισμό και κινδύνεψε να κατεδαφιστεί. Σώθηκε από τις μπουλντόζες γιατί...
Σώθηκε από τις μπουλντόζες αλλά έγινε στάχτη από θερμοκέφαλους

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας