Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Συγκατοίκηση εποχών

Το αρχικό νεοκλασικό διαθέτει όλα τα διακοσμητικά χαρακτηριστικά που κυριαρχούσαν στις αρχές του 20ού αιώνα. Με τις διαδοχικές παρεμβάσεις έχασε τον εντυπωσιακό τρούλο της οροφής και το 1980 απέκτησε την εξαώροφη προσθήκη

Μάριος Βαλασόπουλος
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Συγκατοίκηση εποχών

  • A-
  • A+

Στις αρχές του 1980 το μέγαρο στον αριθμό 40 της οδού Πανεπιστημίου αποτέλεσε το κύριο θέμα συζήτησης για την αρχιτεκτονική κοινότητα, καθώς ήταν η πρώτη φορά που δοκιμάστηκε στην Ελλάδα η συνύπαρξη ενός ιστορικού κτιρίου με μια μοντέρνα προσθήκη.

Οι πολέμιοι, που ήταν πολλοί και επώνυμοι, έκαναν λόγο για «ιεροσυλία» θεωρώντας ότι η σύγχρονη εξαώροφη κατασκευή εξαφάνιζε το τριώροφο νεοκλασικό.

Οι υποστηρικτές του εγχειρήματος απαντούσαν ότι το νέο κτίριο προσεγγίζει με σεβασμό το υπάρχον, επισημαίνοντας ότι οπισθοχωρεί ώστε να του αφήνει χώρο να ανασαίνει. Από τότε η αρχιτεκτονική «συγκατοίκηση» διαφορετικών εποχών και στιλ έχει εφαρμοστεί πολλές φορές στη χώρα μας, με επιτυχίες αλλά και παραφωνίες...

Να πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Ως τα μέσα του 19ου αιώνα γύρω από τη σημερινή οδό Πανεπιστημίου υπήρχαν περιβόλια, τα οποία ανήκαν σε δύο μεγάλες χωρικές ενότητες: το Τζιρίτι, που κάλυπτε την περιοχή από τη Χαριλάου Τρικούπη ώς την Ομόνοια, και η Αγία Σιών η οποία αφορούσε κυρίως την έκταση της Τριλογίας που συνθέτουν τα κτίρια της Εθνικής Βιβλιοθήκης, του Πανεπιστημίου και της Ακαδημίας.

Ο πλατύτερος οδικός άξονας στην καρδιά της πρωτεύουσας ήταν ρέμα και μάλιστα ιδιαίτερα βαθύ, γεγονός που δυσκόλεψε τη μετατροπή του σε μια λεωφόρο κατάφυτη με γαζίες στις δύο πλευρές της. Τα έργα ξεκίνησαν το 1859 και κράτησαν μια εικοσαετία, δημιουργώντας τη «Μεγάλη οδό» ή την οδό Βουλεβάρτου, όπως ήταν η αρχική ονομασία της.

Η οικιστική ανάπτυξη γύρω από την Πανεπιστημίου ξεκίνησε δυναμικά μετά το 1870, καθώς ήταν η πρώτη επέκταση της πρωτεύουσας και επώνυμοι, με προεξάρχοντα τον Ερρίκο Σλήμαν, άρχισαν να αγοράζουν οικόπεδα για να χτίσουν τα αρχοντικά τους.

Το οικόπεδο στη μέση του μεγάλου οικοδομικού τετραγώνου, που σήμερα οριοθετείται από τις οδούς Πανεπιστημίου, Χαριλάου Τρικούπη, Ακαδημίας και Ιπποκράτους, αγοράστηκε από τη Λαϊκή Τράπεζα που είχε δημιουργηθεί στις αρχές του 1839 στα αγγλοκρατούμενα Επτάνησα και γι' αυτό είχε έδρα το Λονδίνο.

Το 1905 έκανε μια καινούργια αρχή με βασικό στόχο να καλύψει τις δυσκολίες των χαμηλότερων εισοδημάτων να εξασφαλίσουν χρηματοδότηση από τις τότε συστημικές τράπεζες.

«Διά την εξυπηρέτησιν των συμφερόντων της Λαϊκής Τάξεως» παρείχε δάνεια «εις μικρεμπόρους, μικροβιομηχάνους και επαγγελματίας» και δεχόταν δάνεια «επί ενεχύρω παντός κινητού αντικειμένου».

Τα αρχιτεκτονικά σχέδια, όπως αναφέρει ο Διονύσης Ζήβας (1928-2018) στον «Αρχιτεκτονικό οδηγό των Αθηνών», ανατέθηκαν στον Πάνο Καραθανασόπουλο, για τον οποίο δεν είναι γνωστός ο τόπος και ο χρόνος γέννησής του.

Ηταν γνωστός της μεγάλης οικογένειας Πεσμαζόγλου, η οποία είχε μεγάλη ανάμειξη στην τραπεζική αγορά. Για λογαριασμό της είχε κατασκευάσει το υπέροχο ξενοδοχείο «Ακταίον» στο Φάληρο, που έχει κατεδαφιστεί από δεκαετίες, το οποίο είχε αρκετές αρχιτεκτονικές συγγένειες με το μέγαρο της τράπεζας επί της Πανεπιστημίου. Το αρχικό κτίσμα ήταν διώροφο και διέθετε θολωτή στέγη από γυαλί που κάλυπτε το αίθριο, στοιχείο που χαρακτήριζε και το ξενοδοχείο του Φαλήρου.

Τα εγκαίνια του κτιρίου της τράπεζας είχαν γίνει στις αρχές του 1909, με την παρουσία σχεδόν ολόκληρου του υπουργικού συμβουλίου.

Ηταν άλλο ένα αρχιτεκτονικό στολίδι της οδού Πανεπιστημίου, με πολλά στοιχεία από αρχαιοελληνικά μοτίβα που αποτυπώνονται σε επιλεγμένα σημεία της πρόσοψης. Στην οροφή, εκτός από τα μαρμάρινα κολονάκια, υπήρχαν αγάλματα.

Σε εφημερίδες της εποχής δημοσιεύονται περιγραφές για το εσωτερικό του, που διέθετε χώρους ντυμένους από μάρμαρο και τοιχογραφίες στις οποίες κυριαρχούσαν παραστάσεις από το εμπόριο, τη βιομηχανία και τη γεωργία.

Οι πρώτες παρεμβάσεις στο κτίριο ξεκίνησαν το 1915, με υπογραφή του σπουδαίου αρχιτέκτονα της εποχής Αλέξανδρου Νικολούδη (1874-1994) που είχε ήδη σχεδιάσει πολλά αρχοντικά στην πρωτεύουσα. Η μεγαλύτερη αλλαγή έγινε πέντε χρόνια αργότερα, καθώς το 1920 ο επίσης σπουδαίος Αναστάσιος Μεταξάς (1862-1937), με καταγωγή από μεγάλη οικογένεια της Κεφαλονιάς, κλήθηκε να βάλει τη δική του πινελιά, προσθέτοντας τον τρίτο όροφο για χάρη του οποίου θυσιάστηκε ο περίτεχνος τρούλος.

Ηταν η χρονιά που το πιστωτικό ίδρυμα πέρασε στην ιδιοκτησία της Εμπορικής Τράπεζας και ανέπτυξε μεγάλη δραστηριότητα ώς και το 1974, οπότε κρατικοποιήθηκε και έπαψε να υφίσταται.

Η αρχιτεκτονική... σκυταλοδρομία, που συνοδεύτηκε από αντίστοιχες εναλλαγές στο ιδιοκτησιακό καθεστώς της Λαϊκής Τράπεζας, συνεχίστηκε και κατά την αυτόνομη διαδρομή του κτιρίου, το οποίο από το 1980 έγινε η έδρα της Εθνικής Κτηματικής Τράπεζας.

Για την κάλυψη των αναγκών της έγινε η τέταρτη παρέμβαση στο νεοκλασικό κτίριο με την προσθήκη νέας εξαώροφης οικοδομής, που κατασκευάστηκε στο βάθος του οικοπέδου σε σχέδια του Αλέξανδρου Καλλιγά.

Εχει ενδιαφέρον ότι το 1998 καταργήθηκε και η Εθνική Κτηματική Τράπεζα με την πλήρη ένταξή της στην Εθνική Τράπεζα, πρόλαβε όμως να χαρίσει το όνομά της στο μέγαρο της οδού Πανεπιστημίου, το οποίο πουλήθηκε σε επενδυτικό fund και παραμένει αναξιοποίητο από τότε.

1. Η παρέμβαση

Η τέταρτη και μεγαλύτερη παρέμβαση στο μέγαρο, που ολοκληρώθηκε το 1980 και δεν φαίνεται ότι θα είναι η τελευταία, προκάλεσε... εμφύλιο στην αρχιτεκτονική κοινότητα. Οι υποστηρικτές της επισημαίνουν ότι η προσθήκη νέου κτιρίου κατασκευάστηκε στο βάθος, στο αδόμητο τμήμα του οικοπέδου και δεν είναι ορατό από όσους διέρχονται από το δεξιό πεζοδρόμιο. Δεν «καπελώνει» το ιστορικό τμήμα του, ενώ χρησιμοποιήθηκαν αλουμίνιο και γυαλί για να έχει πιο λιτή εμφάνιση και κυρίως να διαφοροποιείται από το νεοκλασικό.

2. Οι κόντρες

Οι πολέμιοι της επέμβασης, που ήταν η πρώτη «συγκατοίκηση» παλιού και νέου κτιρίου στην Αθήνα, έκαναν λόγο για ιεροσυλία. Ο ακαδημαϊκός και καθηγητής του Πολυτεχνείου Σόλων Κυδωνιάτης (1906-2001) αρθρογραφούσε σε εφημερίδες της εποχής για να υπερασπιστεί το «κακοποιημένο» κτίριο. Πολύ γρήγορα όμως οι αρχιτέκτονες συμφώνησαν ότι είναι αναγκαία η θέσπιση όρων για την επανάχρηση ιστορικών κτιρίων ώστε να καλύψουν σύγχρονες ανάγκες, χωρίς όμως να «ξεκοιλιαστούν» και να διατηρηθεί μόνο το εξωτερικό τους κέλυφος.

3. Βραβευμένος

Ο Αλέξανδρος Καλλιγάς (1934-2006) αποφοίτησε από την Αρχιτεκτονική Σχολή του Πολυτεχνείου και έχει πάρει μέρος σε ανακαινίσεις ιστορικών κτιρίων όπως το Μουσείο Μπενάκη και το Αρσάκειο, για το οποίο τιμήθηκε το 1997 από την Europa Nostra, τον ευρωπαϊκό φορέα που ασχολείται με τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Το αρχοντικό των ήχων
Το διώροφο κτίριο στους Αέρηδες είναι ένα από ελάχιστα δείγματα της εικόνας που θα είχε η Αθήνα αν δεν είχαν ακολουθήσει οι αρχιτέκτονες που κατέφθασαν στην πρωτεύουσα μαζί με τον Οθωνα και επέβαλαν τον...
Το αρχοντικό των ήχων
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Μπουρλότο στο σπίτι του Μπουρλοτιέρη
Η επιγραφή που δεσπόζει στην είσοδο της εκκλησούλας στην οδό Σουμελά στην Κυψέλη δημιουργεί την εντύπωση ότι ξέρουμε τα πάντα για τον Κωνσταντίνο Κανάρη, τον φυσικό αρχηγό των ναυτικών δυνάμεων κατά την...
Μπουρλότο στο σπίτι του Μπουρλοτιέρη
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Πολυκατοικία Πεσμαζόγλου: Το τεμαχισμένο κτίριο
Τα δύο κτίρια που στέκονται δίπλα δίπλα στην αρχή της Β. Σοφίας θα μπορούσαν να αποτελέσουν δείγμα ειρηνικής συνύπαρξης στην αρχιτεκτονική. Το πρώτο κατασκευάστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα ενώ το δεύτερο, στη...
Πολυκατοικία Πεσμαζόγλου: Το τεμαχισμένο κτίριο
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Μέγαρο Σταθάτου: Το δαντελένιο αρχοντικό
Διαθέτει την πιο περίτεχνη και επιβλητική είσοδο, την οποία επινόησε ο Ερνέστος Τσίλερ για να «κουμπώσει» με τη γωνία που παρουσιάζει στο συγκεκριμένο σημείο η Β. Σοφίας. Ηταν το αρχοντικό του Ιθακήσιου...
Μέγαρο Σταθάτου: Το δαντελένιο αρχοντικό
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Η τριλογία της αρχιτεκτονικής
Τρία κτίρια καλύπτουν το ανατολικό «μέτωπο» της οδού Πεσμαζόγλου και καταγράφουν με τον πιο υποδειγματικό τρόπο την πορεία της αρχιτεκτονικής στον 20ό αιώνα. Καθένα έχει τη δική του «προσωπικότητα», από τη...
Η τριλογία της αρχιτεκτονικής
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Το σχολείο των επωνύμων
Το ιστορικό κτίριο στα Κάτω Πατήσια δεν διαθέτει εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά στοιχεία, έχει όμως ενδιαφέρουσα ιστορία που γίνεται επίκαιρη με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς.
Το σχολείο των επωνύμων

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας