Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Διατηρητέο μεν, πληγωμένο δε

Το κτίριο «στεφανώνεται με αέτωμα και πλαισιώνεται από ταράτσες με το χαρακτηριστικό στηθαίο» γράφει ο ακαδημαϊκός και καθηγητής του Πολυτεχνείου, Σόλων Κυδωνιάτης, στο βιβλίο του «Αθήναι, παρελθόν και μέλλον»

Μάριος Βαλασόπουλος
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Διατηρητέο μεν, πληγωμένο δε

  • A-
  • A+

Η οδός Πολυγνώτου λίγο πάνω από την Αρχαία Αγορά είναι ίσως η πιο αυθεντική «φωτογραφία» της Αθήνας στα πρώτα χρόνια από την ανακήρυξή της σε πρωτεύουσα του νεότερου ελληνικού κράτους. Εχει μείνει σχεδόν αλώβητη από τις υποδομές που είναι αναγκαίες για τους λάτρεις της Πλάκας, ξένους και Ελληνες, αίσθηση που φροντίζουν να ενισχύσουν τα διατηρητέα που στεγάζουν τις υπηρεσίες του υπουργείου Πολιτισμού.

Βρίσκεται στο Ριζόκαστρο, στο πιο αριστοκρατικό «πλάτωμα» της Αθήνας, όπως ονομάζονταν οι συνοικίες κατά τον Μεσαίωνα. Ηταν στο υψηλότερο σημείο της πόλης και, σύμφωνα με τον Δημήτριο Καμπούρογλου, τον 11ο αιώνα περιβαλλόταν από κάστρο που προστάτευε την περιοχή από τις επιδρομές των Σαρακηνών. Ακόμη πιο παλιό είναι το τοπωνύμιο Γεράλδα, παραφθορά της φράγκικης λέξης «guirlande», ίσως γιατί τα αρχοντόσπιτα σχημάτιζαν στεφάνι στην βόρεια πλευρά της Ακρόπολης.

Γειτόνευε με το Βρυσάκι και τη Βλασαρού, δύο ιστορικές γειτονιές που απαλλοτριώθηκαν για να προχωρήσουν οι εκτεταμένες ανασκαφικές έρευνες που έφεραν στο φως την Αρχαία και τη Ρωμαϊκή Αγορά, καθώς και άλλα σπουδαία «σημάδια» της ιστορίας. Λόγω αυτής της αναγκαίας «εξαφάνισης» του οικιστικού ιστού, η οδός Πολυγνώτου έμεινε μισή.

Στο ύψος της Αρχαίας Αγοράς διασταυρωνόταν με την οδό Αρείου Πάγου, τον δρόμο που ακολουθούσε τα χνάρια της Οδού των Παναθηναίων. Μαζί με την Ευρυσακείου, προέκταση της οδού Νίσου που βρίσκεται μεταξύ Ηφαίστου και Αδριανού, έφθαναν ώς την οδό Ποικίλης κάτω από την οποία βρέθηκαν τα χνάρια της Βιβλιοθήκης του Πανταίνου, ένα ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής κτίσμα που αποκαλύφθηκε στη νότια πλευρά της Στοάς του Αττάλου.

Ενα μεγάλο μέρος του Ριζόκαστρου είχε ενταχθεί στα αρχικά σχέδια για τις απαλλοτριώσεις που ήταν απαραίτητες για τις ανασκαφές και την ανάδειξη των αρχαιοτήτων οι οποίες θα έδιναν αίγλη στη νέα πρωτεύουσα. Εξαιρέθηκε όμως το 1834, όταν αρμόδιος υπουργός ήταν ο πανίσχυρος Ιωάννης Κωλέττης (1773-1847), ο οποίος έκανε πολλές... εκπτώσεις για να ικανοποιήσει αιτήματα επωνύμων φίλων του που ήθελαν να μη θιγούν οι ιδιοκτησίες τους.

Ο αμφιλεγόμενος πολιτικός είχε γεννηθεί στο Συρράκο της Ηπείρου και είχε σπουδαία μόρφωση σε Πανεπιστήμια της Ιταλίας. Γύρω στα 1810 επέστρεψε στα Γιάννενα και έγινε προσωπικός γιατρός του Μουχτάρ, γιου του Αλή πασά. Στην αυλή του «ειδικεύτηκε» στην ίντριγκα και απέκτησε πολύ μεγάλη περιουσία, στοιχεία που δεν τον εμπόδισαν το 1891 να ενταχθεί στη Φιλική Εταιρεία και να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην Επανάσταση του 1821.

Πολιτικάντης και δολοπλόκος, πολύ γρήγορα ήρθε σε ρήξη με τον Κολοκοτρώνη και τον Ανδρούτσο, ενώ εμφανιζόταν ως εκπρόσωπος του «γαλλικού» κόμματος και εξασφάλισε την αναρρίχησή του σε καθοριστικές θέσεις της πολιτικής ηγεσίας της χώρας. Επειτα από οκταετή παραμονή στο Παρίσι, όπου ήταν πρέσβης, επέστρεψε στην Αθήνα λίγο μετά την Επανάσταση της 3ης Σεπτεβρίου 1843 για να αναλάβει επικεφαλής της επιτροπής σύνταξης του πρώτου Συντάγματος. Στις εκλογές που έγιναν ένα χρόνο αργότερα και σημαδεύτηκαν από πολλές παρατυπίες, το κόμμα του Κωλέττη κατέλαβε την τελευταία θέση.

Πέτυχε όμως να αναλάβει πρώτος συνταγματικός πρωθυπουργός, χάρη στη συνεργασία με το «ρωσικό» κόμμα του Ανδρέα Μεταξά, το οποίο είχε έρθει πρώτο. Κατάφερε επίσης να εξασφαλίσει την απόλυτη πλειοψηφία στις πρόωρες εκλογές του 1847, που έμελλε να είναι ο τελευταίος πολιτικός του αγώνας.

Ο θάνατός του συνοδεύτηκε από πρωτοφανή δεικτικά δημοσιεύματα, με πιο χαρακτηριστικό αυτό της εφημερίδας «Αιών» που στις 3 Σεπτεμβρίου 1847 αποχαιρετούσε τον νεκρό Κωλέττη, γράφοντας ότι ήταν «φιλάργυρος ως ιδιώτης, αλλά εσπατάλει τα δημόσια»!

Στο αρχοντικό της οδού Πολυγνώτου 13 ο Κωλέττης έμεινε όταν ανέλαβε τα πρωθυπουργικά καθήκοντα. Ο αρχικός ιδιοκτήτης του ήταν ο εκ Καλαβρύτων γιατρός Κωνσταντίνος Ζωγράφου (1796-1851), που είχε παντρευτεί την κόρη του ηγεμόνα της Βλαχίας Μιχαήλ Βόδα Σούτζου και υπήρξε στενός συνεργάτης του Σπύρου Τρικούπη, κατά την προεδρία του στο υπουργικό συμβούλιο.

Ο ακαδημαϊκός και καθηγητής του Πολυτεχνείου Σόλων Κυδωνιάτης, στο βιβλίο του «Αθήναι, παρελθόν και μέλλον», αναφέρει ότι το σημερινό κτίριο είναι κατασκευή του 1870 και σχεδιάστηκε από νομομηχανικό Αντώνη Μαναράκη, που ήταν και ο ιδιοκτήτης του. Πολιτογραφήθηκε όμως ως «οικία του στρατηγού Κωλέττη», παρόλο που ο Ηπειρώτης πολιτικός δεν υπήρξε στρατηγός! Ισως γι’ αυτό το βιβλίο κάνει λόγο για «το λεγόμενο σπίτι του φερόμενου “στρατηγού” Κωλέττη».

Για το ίδιο το κτίριο σημειώνει πάντως ότι «αρμονικά ξεπετάγεται το κεντρικό του στοιχείο, έχοντας άξονά του κόγχη με άγαλμα. Στεφανώνεται με αέτωμα και πλαισιώνεται από ταράτσες με το χαρακτηριστικό στηθαίο».

Τον Μάρτιο του 1960, με απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού, το διώροφο αρχοντικό κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο. Αφέθηκε όμως στην τύχη του και στα μέσα της δεκαετίας του 1980 ήταν ένα από τα πρώτα ακίνητα στην Πλάκα που είχε απαλλοτριώσει η Μελίνα Μερκούρη. Οι σεισμοί που έπληξαν την πρωτεύουσα το 1981 και το 1999 του έχουν προκαλέσει σοβαρά προβλήματα στατικότητας.

Το 2007 ξεκίνησαν αναστηλωτικές εργασίες, που έχουν διακοπεί από χρόνια, με αποτέλεσμα το κτίριο να έχει χάσει πολλά από τα διακοσμητικά του στοιχεία και να χορταριάσει ο κήπος που το περιβάλλει.

1. Στην ΕΤΑΔ

Οι παλιότεροι σχεδιασμοί προέβλεπαν στην αξιοποίηση του διώροφου αρχοντικού των περίπου 500 τετραγωνικών για τη στέγαση του αρχείου Καβάφη, αλλά το 2013 με απόφαση της τότε κυβέρνησης μεταβιβάστηκε στο ΤΑΙΠΕΔ για να πουληθεί μαζί με άλλα ιστορικά κτίρια της Πλάκας, παρόλο που αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα της αθηναϊκής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα. Με νομοθετική ρύθμιση του 2016 επέστρεψαν στην Εταιρεία Ακινήτων του Δημοσίου (ΕΤΑΔ).

2. Η «Στέλλα»

Η οδός Πολυγνώτου, που φέρει το όνομα του σπουδαίου ζωγράφου του 5ου π.Χ. αιώνα, συνδέεται πολλαπλώς με τη Μελίνα Μερκούρη, καθώς στο διπλανό διατηρητέο στεγάζεται το ίδρυμα που φέρει το όνομά της. Στην απέναντι πλευρά βρίσκεται το νεοκλασικό όπου γυρίστηκε η «Στέλλα». Ηταν το σπίτι της πρωταγωνίστριας και στην εμβληματική ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη αποτυπώνονται πλάνα τής γύρω περιοχής.

3. Το ρουσφέτι

Οι δρόμοι που οδηγούσαν στο αρχοντικό γέμιζαν πολίτες που ήθελαν να συναντήσουν τον Κωλέττη, τον πολιτικό που απογείωσε το ρουσφέτι. Επί των ημερών του αποθεώθηκε και η σπατάλη δημόσιου χρήματος, ο ίδιος όμως είχε δηλώσει από το βήμα της Βουλής: «Τα φάγανε οι Ελληναράδες μου»!

ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Ομηροι ενός «εμφυλίου»
Διατηρητέες ως προς τη χρήση τους κηρύχθηκαν οι δύο εμβληματικές κινηματογραφικές αίθουσες «Αττικόν» και «Απόλλων» στην οδό Σταδίου, οι οποίες όμως παραμένουν κλειστές λόγω του «εμφύλιου» ανάμεσα σε δύο...
Ομηροι ενός «εμφυλίου»
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Το σπίτι των φιλοσόφων
Το στενόμακρο οικόπεδο στην οδό Κυδαθηναίων πουλήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1930 σε πλειστηριασμό που είχε κάνει τράπεζα, στην οποία είχε περιέλθει λόγω «κόκκινου» δανείου. Αγοραστής ήταν ο ακαδημαϊκός...
Το σπίτι των φιλοσόφων
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Κάθε όροφος και άλλη εικόνα
Το Μέγαρο Ρέντη είναι η... σφήνα του σπουδαίου αρχιτέκτονα Βασιλείου Τσαγρή, καθώς αποτελεί μία από τις ελάχιστες εξαιρέσεις στα αρχοντικά τα οποία κοσμούν τη Β. Σοφίας, τη λεωφόρο που σχεδόν μονοπωλούσε ο...
Κάθε όροφος και άλλη εικόνα
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Ο ελληνικός ουρανοξύστης
Ο πύργος των Αθηνών αποτελείται από δύο ανισοϋψή κτίρια και κοινά αρχιτεκτονικά στοιχεία, τα οποία συνδέονται με κλειστή «γέφυρα». Τα σχέδια ανατέθηκαν στον νεαρό αλλά ανερχόμενο αρχιτέκτονα Ιωάννη Βικέλα.
Ο ελληνικός ουρανοξύστης
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Το «αρχοντικό» των Εξαρχείων
Οι σκαλωσιές και οι λινάτσες με δυσκολία κρύβουν ένα αρχοντικό στις παρυφές του λόφου του Στρέφη το οποίο έχει ακυρώσει από χρόνια ακόμα και την...
Το «αρχοντικό» των Εξαρχείων
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Συγκατοίκηση εποχών
Στις αρχές του 1980 το μέγαρο στον αριθμό 40 της οδού Πανεπιστημίου αποτέλεσε το κύριο θέμα συζήτησης για την αρχιτεκτονική κοινότητα, καθώς ήταν η πρώτη φορά που δοκιμάστηκε στην Ελλάδα η συνύπαρξη ενός...
Συγκατοίκηση εποχών

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας