• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    25°C 21.6°C / 26.3°C
    0 BF
    40%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    22°C 20.2°C / 22.8°C
    1 BF
    63%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    22°C 20.0°C / 24.3°C
    2 BF
    55%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.9°C / 18.9°C
    0 BF
    42%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.1°C / 19.9°C
    1 BF
    64%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    21°C 19.6°C / 22.1°C
    1 BF
    48%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.4°C / 20.1°C
    1 BF
    52%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.6°C / 21.6°C
    1 BF
    52%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.2°C / 24.8°C
    4 BF
    71%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    25°C 22.9°C / 24.9°C
    2 BF
    41%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.3°C / 24.9°C
    4 BF
    60%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    21°C 18.6°C / 22.3°C
    0 BF
    78%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    23°C 21.9°C / 22.9°C
    2 BF
    53%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    21°C 19.5°C / 20.9°C
    2 BF
    56%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    22°C 19.5°C / 21.7°C
    1 BF
    46%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 20.8°C / 25.4°C
    2 BF
    63%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    24°C 22.4°C / 26.5°C
    1 BF
    43%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    22°C 18.8°C / 22.1°C
    1 BF
    66%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.7°C / 22.8°C
    1 BF
    90%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.8°C / 17.8°C
    1 BF
    24%

Σούρουπο σε δάσος κεφαλληνιακής ελάτης στα Αγραφα | Φωτογραφίες: Θοδωρής Αθανασιάδης / viewsofgreece.gr

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ω έλατο...

  • A-
  • A+
Μύθοι, θρύλοι, παραδόσεις, ιστορίες και φυσιολογία του εντυπωσιακού δέντρου που στολίζει την ελληνική φύση αλλά και τα σπίτια μας αυτές τις ημέρες των εορτών.
Ακολουθήστε μας στο Google news

Το έλατο είναι ένα δέντρο που έχει ταυτιστεί με την αγέρωχη ομορφιά των άγριων βουνοσειρών μας, με τη λεβεντιά και την περηφάνια των ορεσίβιων, αλλά και με το Δωδεκαήμερο των εορτών των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων. Είναι ένα σύμβολο χαράς, συνδεμένο με την οικογενειακή θαλπωρή των εορτών και την ξεγνοιασιά των παιδικών μας χρόνων.

Μπορεί το έθιμο του στολισμού του να είναι ξενόφερτο, ωστόσο οι αρχαίοι Ελληνες ανέκαθεν διακοσμούσαν κλαδιά δέντρων (κυρίως ελιάς, αλλά και βελανιδιάς) με ξερά φρούτα και άλλα στολίδια, για να ξορκίσουν το κακό, να προαναγγείλουν τον γρήγορο ερχομό της άνοιξης και να εξευμενίσουν τους θεούς ώστε να έχουν ένα πλούσιο σε συγκομιδή, καλοκαίρι.

Κάποιοι ειδήμονες, όπως ο καθηγητής και αρχαιολόγος Απόστολος Αρβανιτόπουλος (1874 -1942), υποστήριζαν πως το έθιμο αυτό μεταφέρθηκε από Ελληνες εμπόρους και ταξιδιώτες στη βόρεια Ευρώπη και από εκεί επέστρεψε στη χώρα μας ως στολισμένο έλατο, από τους Βαυαρούς διοικητικούς υπάλληλους τους οποίους έφερε μαζί του ο Οθωνας.

Από τότε, η συνήθεια του στολισμού των δέντρων και κυρίως του έλατου συνδέθηκε με την ελληνική σημειολογία των γιορτινών αυτών ημερών.

Ετσι, για την ιστορία, το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο στολίστηκε το 1833 από τον βασιλιά Οθωνα στα ανάκτορα του Ναυπλίου. Οταν ο Βαυαρός βασιλιάς μετέφερε την πρώτευσα στην Αθήνα, το στολισμένο έλατο στήθηκε στο Πεδίον του Αρεως και οι Αθηναίοι έκαναν ουρές για να το δουν. Μάλιστα λέγεται ότι το βράδυ το φυλούσαν στρατιώτες για να μην κλαπούν τα περίτεχνα στολίδια του. Μετά τα Θεοφάνια η δημοτική αρχή πήγε να το μαζέψει, αλλά οι εντυπωσιασμένοι Αθηναίοι ζήτησαν να παραμείνει στη θέση του, με αποτέλεσμα το πρώτο χριστουγεννιάτικο έλατο να κρατηθεί στολισμένο όλο τον Γενάρη.

Το ελληνικό δημοτικό τραγούδι τιμά τον έλατο

Στην καρδιά της Αθήνας, στην περιοχή της Ομόνοιας, στο πάλκο στον θρυλικό «Ελατο» οι ορχήστρες έπαιζαν για σχεδόν ένα αιώνα μόνο δημοτική μουσική. Από εδώ περνούσαν μια βόλτα όλοι οι επαρχιώτες που έρχονταν στην Αθήνα για δουλειές, για αγορές, ή για να επισκεφθούν τους οικείους τους.

«Πατριώτ’, κατά πού πέφτ’ ου “Ελατους”;» ρώταγε ο νεοαφιχθείς στην πρωτεύουσα και αμέσως είχε στον νου του ένα σημείο προσανατολισμού στη χαοτική αυτή, για τα μάτια του, πόλη. Από τον «Ελατο» παρέλασαν πολλοί θρύλοι της ελληνικής δημοτικής παράδοσης όπως οι: Σαλέας, Σούκας, Εσκενάζη, Μάγγας και πολλοί άλλοι.

Ομως το έλατο δεν έδωσε το όνομά του μόνο στο περίφημο μαγαζί που έπαιζε δημοτική μουσική, μα και την έμπνευση για τη δημιουργία ποιημάτων, και πολλών παραδοσιακών τραγουδιών κυρίως της Ρούμελης, της Θεσσαλίας και της Ηπείρου.

«Πάνω από τούτα τα έλατα διαβαίνει ο άνεμός μου» γράφει ο Νικ. Βρεττάκος.

«Ν’ ακούω τον γέρο έλατο, πώς σκάζει και βογκάει...» λέει γνωστό στερεοελλαδίτικο δημοτικό τραγούδι.

«Που κάτου σ’ έναν έλατο, κοντά σε κρύα βρύση...» τραγουδούν στην Ηπειρο και στη Θεσσαλία.

Το αιωνόβιο και επιβλητικό δέντρο ταυτίστηκε με την ελευθερία, την αντρειοσύνη και τον αγέρωχο χαρακτήρα των ορεσίβιων.

«Εμείς οι Σαρακατσαναίοι ζούμε στα ψηλά βουνά ωρέ μες στα έλατα...»

«Ψηλός και γερός σαν έλατος» ευχόταν ο παππούς να γίνει όταν μεγαλώσει ο εγγονός του.

«Φύγαμε για τα έλατα...» φώναζαν μεταξύ τους οι αντάρτες του ΕΛΑΣ μετά από τα σαμποτάζ στα χαμηλοβούνια, εννοώντας πως εκεί ψηλά στα σκοτεινά δάση των βουνών δύσκολα θα τους εντόπιζαν οι κατοχικές δυνάμεις.

Η φυσιολογία του όμορφου κωνοφόρου δέντρου

Στα ελληνικά βουνά σύμφωνα με τους δασολόγους συναντάμε τέσσερα είδη ελάτης, την κεφαλληνιακή ελάτη (Abies cephalonica), τη υβριδογενή ελάτη (Abies borisii regis), τη λευκή ελάτη (Abies alba) και την ερυθρελάτη (Picea abies).

Η κεφαλληνιακή ελάτη είναι ένα από τα ενδημικά δασικά είδη της Ελλάδας. Το πρώτο αμιγές δάσος εντοπίστηκε από επιστήμονες στο βουνό Αίνος της Κεφαλονιάς.

Πυκνά δάση κεφαλληνιακής ελάτης αναπτύσσονται σε ύψος 600 έως και 1800 μέτρων στα βουνά της Στέρεας Ελλάδας, στην Πελοπόννησο, την Ηπειρο και τη Μακεδονία. Είναι από τα πιο εμβληματικά δέντρα των ελληνικών δασών με ύψος που μπορεί να φτάσει ακόμη και τα 40 μέτρα και χαρακτηρίζεται για τη μεγάλη αντοχή του στην ανομβρία και στις μεγάλες διακυμάνσεις της θερμοκρασίας. Το ξύλο του χρησιμοποιείται ως πριονιστή ξυλεία, στην επιπλοποιία, στη ναυπήγηση καϊκιών, στην κατασκευή σπιτιών και ως καυσόξυλο, ενώ το ρετσίνι του έχει διάφορες φαρμακευτικές εφαρμογές.

Η λευκή ελάτη ή -επί το λαϊκότερον- «χτενοέλατο» ξεχωρίζει από τον ανοιχτόχρωμο και σχετικά λείο φλοιό της. Απαντάται υπό μορφή συστάδων στην Ηπειρο, στη Βόρεια Θεσσαλία, στη Μακεδονία και στις μεθοριακές βουνοσειρές της Θράκης.

Η υβριδογενής ελάτη, γνωστή και ως μακεδονίτικο έλατο, θεωρείται υβρίδιο που έχει προέλθει από επιμιξία της λευκής με την κεφαλληνιακή ελάτη. Δάση της απλώνονται κατά συστάδες στην Κεντρική Ελλάδα και φτάνουν ώς τα βορειότερα βουνά της Μακεδονίας, αλλά και της Βαλκανικής χερσονήσου.

Τέλος, η ερυθρελάτη (νορβηγικό έλατο) είναι ένα εξαιρετικά διαδεδομένο δασικό είδος στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη όπου μπορεί να φτάσει σε ύψος και τα 80 μέτρα! Στην Ελλάδα τη βρίσκουμε κυρίως στην οροσειρά της Ροδόπης. Πιθανολογείται πως μετανάστευσε στη βαλκανική χερσόνησο κατά την Εποχή των Παγετώνων. Μάλιστα η Ροδόπη θεωρείται το νοτιότερο σημείο εμφάνισής της στην ευρωπαϊκή ήπειρο.

Περιήγηση στα ομορφότερα ελατοδάση της Ελλάδας

Το 26% της συνολικής έκτασης της Ελλάδας καταλαμβάνεται από δάση. Ενα μεγάλο μέρος αυτής της έκτασης (πιθανόν το 14-15% -δεν μπορέσαμε να βρούμε ακριβή στοιχεία) καλύπτεται από τα τέσσερα είδη ελάτης που αναφέραμε πιο πάνω.

Ξεκινώντας από τον νότο, στην Πελοπόννησο συναντάμε έλατα σχεδόν σε όλα τα μεγάλα βουνά της, όπως είναι ο Χελμός, η Ζήρια, ο Ερύμανθος. Μάλιστα στο Μαίναλο και στον Πάρνωνα εκτείνονται τα πιο αρραγή από αυτά. Το νοτιότερο σημείο εξάπλωσης του δασικού αυτού είδους θα το δούμε στον επιβλητικό Ταΰγετο.

Στη Στερεά Ελλάδα, η ορεινή Ναυπακτία, τα μεγάλα βουνά Οίτη, Γκιώνα, Παρνασσός, Βαρδούσια είναι δασοσκέπαστα κυρίως από την κεφαλληνιακή ελάτη. Στο βόρειο τμήμα της Εύβοιας συναντάμε ελατοδάση που μάλιστα, σε κάποια σημεία στα ανατολικά, κατεβαίνουν σε αρκετά χαμηλό υψόμετρο.

Αναμφίβολα όμως τα πλέον ενδιαφέροντα αμιγή δάση, όπου μάλιστα συνδυάζονται και οι τρεις ποικιλίες του είδους (εκτός από την ερυθρελάτη) υπάρχουν στην οροσειρά των Αγράφων, η οποία καταλαμβάνει μια τεράστια περιοχή, περιλαμβάνοντας σχεδόν όλον τον νομό Ευρυτανίας, τα δυτικά των νομών Καρδίτσας και Φθιώτιδας και τα ανατολικά του νομού Αρτας.

Λίγο βορειότερα ξεδιπλώνονται τα ελατοδάση του Ασπροπόταμου που απλώνονται στο μεγαλύτερο μέρος τους στα δυτικά του Νομού Τρικάλων και σε τμήματα της Ηπείρου. Στο Περτούλι, σε ύψος 1.000 -1.700 μέτρων οροθετείται το «Πανεπιστημιακό Δάσος», όπου εκπαιδεύονται οι φοιτητές της Σχολής Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του ΑΠΘ.

Στα ελατοδάση της Μακεδονίας παρατηρείται ανάμειξη με τα δάση οξιάς, αλλά και της δασικής και μαύρης πεύκης. Στα μεθοριακά βουνά της Ανατολικής Μακεδονίας, της Θράκης και στο ελληνικό τμήμα της οροσειράς της Ροδόπης εντοπίζονται τα μοναδικά σημεία της χώρας όπου οι τοπικές ποικιλίες συναντούν τον βορινό ξάδελφό τους, το νορβηγικό έλατο ή ερυθρελάτη. Ιδίως στο δασικό σύμπλεγμα Φρακτού Δράμας, η δασική τοπιογραφία ξεφεύγει από τα γεωγραφικά όρια της Μεσογείου και παραπέμπει περισσότερο στα δασικά οικοσυστήματα της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης.

Δάσος, αναλώσιμο είδος στην Ελλάδα

Αλλες ανθρωπογενείς δραστηριότητες που συρρικνώνουν το ελατόδασος είναι η αυθαίρετη διάνοιξη δασικών δρόμων, που μάλιστα οι περισσότεροι από αυτούς παραμένουν βατοί όλο τον χρόνο, δίνοντας πρόσβαση στους λαθροϋλοτόμους και στους λαθροκυνηγούς.

Κατά καιρούς η ανάπτυξη μυκητιάσεων, αλλά και ο υπερπληθυσμός διάφορων επιβλαβών εντόμων θέτουν σε κίνδυνο τα ελατοδάση κυρίως στην Πελοπόννησο, αλλά και στη Στερεά Ελλάδα.

Βέβαια και πάλι εδώ ο άνθρωπος είναι αυτός που έχει βάλει έμμεσα το χέρι του διαταράσσοντας το οικοσύστημα, αφού η μεγάλη μείωση των εντομοφάγων πουλιών εξαιτίας της συρρίκνωσης των βιοτόπων τους, του κυνηγιού και της ανεξέλεγκτης χρήσης φυτοφαρμάκων, οδηγούν σε πληθυσμιακές εκρήξεις επιβλαβών εντόμων.

Τελευταία έρχεται ένας καινούργιος εφιάλτης να προστεθεί στην πληθώρα των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν τα δάση στην Ελλάδα.

Αν τελικά ολοκληρωθεί το καταστροφικό έργο εγκατάστασης βιομηχανικού τύπου ανεμογεννητριών στην οροσειρά της Πίνδου (το 80% των κορυφογραμμών έχουν δεσμευτεί για αιολικά πάρκα, σύμφωνα με ΡΑΕ), τα χιλιάδες χιλιόμετρα εναέριων καλωδίων μεταφοράς ρεύματος που αναγκαστικά θα περνούν μέσα από τα πιο συμπαγή ελατοδάση της χώρας θα αυξήσουν κατακόρυφα τον κίνδυνο πυρκαγιών.

Αν ευοδωθεί το εφιαλτικό αυτό σενάριο, οι πυρκαγιές στα υγιέστερα δασικά οικοσυστήματα θα δώσουν το τελειωτικό χτύπημα στους ορεινούς οικότοπους που, σύμφωνα με τους επιστήμονες, είναι η ασπίδα της χώρας απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Αραγε αυτά τα ανησυχητικά δεδομένα, όπως επίσης και οι καταστροφικές επιπτώσεις τους στην οικονομία και στην ποιότητα ζωής των Ελλήνων, έχουν συνυπολογιστεί; Ή όλα συγκαλύπτονται μέσα από τις έωλες, «copy paste» μελέτες που συνοδεύουν αυτές τις «πράσινες» επενδύσεις;

Ευάλωτα ελατοδάση

Τα δάση των κωνοφόρων (ψυχρόβια είδη), εκτός από την προστασία των εδαφών από τη διάβρωση, δημιουργούν ένα δροσερό μικροκλίμα που ευεργετεί ολόκληρη την παρακείμενη περιοχή.

Χωρίς τα πολύτιμα αυτά δάση, μεγάλες περιοχές της ορεινής Ελλάδας που σήμερα είναι γνωστές για τα άφθονα νερά τους, την πλούσια πανίδα και το δροσερό τους κλίμα, θα υποστούν ανεπανόρθωτη ζημιά. Οι δασολόγοι γνωρίζουν πολύ καλά πως αν χαθούν τα έλατα θα επικρατήσουν συνθήκες ζέστης, ξηρασίας, έντονου φωτισμού του εδάφους και θα ενταθούν τα διαβρωτικά φαινόμενα.

Δυστυχώς μετά τη χαλέπιο και τραχεία πεύκη, τα δάση ελάτης είναι από τα πιο ευπρόσβλητα, λόγω της ύπαρξης του ρετσινιού, στις πυρκαγιές. Σε αντίθεση με τα πευκοδάση που έπειτα από μια πυρκαγιά, αν δεν μεσολαβήσουν βλαπτικές ανθρώπινες δραστηριότητες, αναγεννώνται, με το καμένο ελατόδασος δεν συμβαίνει με το ίδιο.

Θεωρητικά βέβαια δύσκολα ξεκινά μια πυρκαγιά σ’ ένα δάσος ελάτης. Ομως αν οι καιρικές συνθήκες είναι κατάλληλες –παρατεταμένος καύσωνας, ανομβρία, ισχυροί άνεμοι– η φωτιά ξεκινήσει από ένα πευκοδάσος που βρίσκεται χαμηλότερα και περάσει στο ελατόδασος τότε, λόγω του απόκρημνου εδάφους των μεγάλων υψομέτρων, πολύ δύσκολα τιθασεύεται.

📍 Κείμενο - φωτογραφίες: Θοδωρής Αθανασιάδης / viewsofgreece.gr

ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Κρυμμένα στα χιόνια
Αν και απέχουν μόλις λίγα χιλιόμετρα από τα πιο γνωστά και διαφημισμένα τουριστικά θέρετρα της Αρκαδίας, τα Μαγούλιανα και το Βαλτεσινίκο κρατούν έναν ιδιαίτερα low profile χαρακτήρα και σε κερδίζουν με τη...
Κρυμμένα στα χιόνια
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Στη θαλπωρή του χωριού
Μέρες που είναι, αφήνουμε πίσω τις γκρίζες μεγαλουπόλεις της καραντίνας και «ταξιδεύουμε» σε τέσσερις από τους ομορφότερους παραδοσιακούς οικισμούς της ορεινής Ελλάδας.
Στη θαλπωρή του χωριού
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Το πρώτο χιόνι στα ομορφότερα ορεινά οικοσυστήματα
Μέσα από το φωτογραφικό αρχείο της Views of Greece ταξιδεύουμε νοητά σε έξι από τα πιο σημαντικά και πιο ενδιαφέροντα βουνά της Ελλάδας και απολαμβάνουμε τη μαγεία της χειμερινής ορεινής φύσης.
Το πρώτο χιόνι στα ομορφότερα ορεινά οικοσυστήματα
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Ορος Ζήρεια, απόδραση στο χιόνι
Βρίσκεται κοντά στην Αθήνα, διαθέτει εξαιρετικές υποδομές για διαμονή και φαγητό και καθώς αυτήν την εποχή είναι ντυμένο στα λευκά προτείνεται για όσους σχεδιάζουν μια ολιγοήμερη απόδραση, ακόμη και μια...
Ορος Ζήρεια, απόδραση στο χιόνι
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Σκαμνέλι, χιονισμένη αρχοντιά
Ο φετινός χειμώνας δεν είναι ο συνηθισμένος, ακόμη και για τα μαθημένα στο χιόνι και στις χαμηλές θερμοκρασίες ηπειρώτικα βουνά. Τον Ιανουάριο που πέρασε, ο λευκός επισκέπτης εγκαταστάθηκε επανειλημμένως στα...
Σκαμνέλι, χιονισμένη αρχοντιά
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Ραντεβού στο χιόνι
«Τα χιόνια του χειμώνα φέρνουν τα νερά της άνοιξης»● Πιάνουμε χιόνι σε τρία από το ψηλότερα χτισμένα χωριά της Ελλάδας. Απολαμβάνουμε τις υπέροχες ορεινές διαδρομές, χαλαρώνουμε σε μικρούς χουχουλιάρικους...
Ραντεβού στο χιόνι

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας