Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πώς το χτίζουν το γεφύρι;

Το γεφύρι στην Παλιοκαρυά Τρικάλων εξυπηρετούσε τις μεταφορές ανάμεσα στα Τζουμέρκα και τον Ασπροπόταμο

Θοδωρής Αθανασιάδης / viewsofgreece.com
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πώς το χτίζουν το γεφύρι;

  • A-
  • A+
Ταξίδια του νου, τροφή για μυαλό και ψυχή... Τα μυστικά μιας παλιάς και χαμένης τέχνης και ιστορίες που συνοδεύουν γνωστά και άγνωστα γεφύρια της Ελλάδας.

Μέσα στον ζόφο αυτών των ημερών και για όσο καιρό διαρκεί αυτή η πρωτόγνωρη για όλους μας δοκιμασία, κάθε Σάββατο, εδώ στις «Νησίδες», θα επιχειρούμε με αισιόδοξη διάθεση και εργαλεία την εικόνα, τον λόγο και τη φαντασία, να σας φτιάχνουμε τη μέρα, πραγματοποιώντας νοερές αποδράσεις στις ομορφιές της πολύχρωμης Ελλάδας μας. Θα αφήνουμε για λίγο πίσω τη μιζέρια των γκρίζων, έρημων μεγαλουπόλεων και τη μονόχρωμη όψη της ζωής και θα αντλούμε δύναμη και ελπίδα από την απαράμιλλη γοητεία της ζωογόνας ελληνικής υπαίθρου.

Θα «Μένουμε Σπίτι» μαζί σας και μέσα από αυτή τη στήλη θα συνεχίσουμε ακούραστα να μοιραζόμαστε όμορφες εικόνες και ενδιαφέρουσες ιστορίες από ξεχωριστούς τόπους της χώρας μας που έχουν το χάρισμα να ταξιδεύουν το μυαλό και την ψυχή, να γεμίζουν τα σκοτάδια μας με το φως της φύσης και του πολιτισμού.

Εξάλλου μπήκε η άνοιξη, η πιο χαρμόσυνη και πιο αισιόδοξη εποχή του χρόνου, και κανένας ιός δεν θα μας κλέψει το δικαίωμα να ελπίζουμε, να ονειρευόμαστε και να σχεδιάζουμε την επόμενη «απόδραση», που αργά ή γρήγορα θα πραγματοποιηθεί ξανά!

Και όπως είπε και ο μεγάλος Γιάννης Ρίτσος «Είναι άνοιξη πια. Δεν χωράει η πίκρα μέσα στο φως!!!».


Ηταν μια πρωτοφανής σε ένταση ακόμη και για τη συνηθισμένη σε δυνατές βροχοπτώσεις περιοχή της Δυτικής Ηπείρου, εκείνη η θεομηνία που έπληξε τον Φεβρουάριο του 2015 τα Τζουμέρκα. Ο Αραχθος φούσκωσε και θέριεψε από τα νερά της βροχής που κατέκλυσαν την κοίτη του και στο διάβα τους παρέσερναν τα πάντα.

Το μεγάλο γεφύρι της Πλάκας, έργο του πρωτομάστορα Κώστα Μπέκα, που στεκόταν στο ίδιο σημείο από το 1866, σείστηκε σύγκορμο. Τα γερασμένα του βάθρα δεν άντεξαν και μέσα στην αντάρα και τις δίνες του νερού κατέρρευσε.

Από την επόμενη σχεδόν μέρα ξεκίνησαν τα σχέδια για την αναστήλωσή του. Ντόπιοι όμως και επιστήμονες επισήμαναν ότι το αναστηλωμένο γεφύρι θα πρέπει να ήταν το γεφύρι της Πλάκας και όχι ένα άλλο γεφύρι που θα έμοιαζε με το γεφύρι της Πλάκας. Ολοι οι ειδικοί συμφώνησαν ότι δεν θα πρέπει να εφαρμοστεί καμιά νέα τεχνολογία και ότι θα έπρεπε να χρησιμοποιηθούν τα ίδια υλικά, ντόπια πέτρα παρμένη από τα παρακείμενα νταμάρια και δουλεμένη με τον παραδοσιακό τρόπο.

Ξεκλειδώνοντας τα μυστικά μιας τέχνης που χάθηκε

Σε αυτό το σημείο ακριβώς θα ξεκινήσουν τα δύσκολα, καθώς ο Κώστας Μπέκας, αλλά και οι υπόλοιποι αυτοδίδακτοι μάστορες της πέτρας φύλαγαν «ως κόρην οφθαλμού» τα μυστικά της τέχνης τους που περνούσαν από στόμα σε στόμα στους επόμενους.

Δηλαδή, στην ουσία, πρόκειται για μια χαμένη τέχνη την οποία θα έπρεπε να αποκωδικοποιήσουν οι σύγχρονοι διπλωματούχοι μηχανικοί και καθηγητές μεγάλων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων.

Η κ. Ελευθερία Τσακανίκα, επίκουρη καθηγήτρια της Σχολής Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ, έπειτα από επιτόπια έρευνα δήλωσε «μπορούμε να μάθουμε πράγματα που δεν γνωρίζαμε ότι είχαν εφαρμοστεί. Το γεφύρι είχε πολλές εκπλήξεις στο σώμα του, όπως οι ξύλινες και μεταλλικές ενισχύσεις. Ολα αυτά προσθέτουν νέα γνώση και είναι εξαιρετικά χρήσιμα και για εμάς και για τις επόμενες γενιές».

Συντονιστής της Διεπιστημονικής Ομάδας Εργου για την Αναστήλωση της Γέφυρας Πλάκας ανέλαβε ο κ. Δημήτρης Καλιαμπάκος, καθηγητής της Σχολής Μηχανικών Μεταλλείων - Μεταλλουργών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.

Στην πορεία της ανακατασκευής του γεφυριού, η ομάδα του διαπίστωσε ότι για το δέσιμο του γεφυριού χρησιμοποιήθηκε εγγλέζικος σφυρήλατος σίδηρος, ένα υλικό που ξεπερνά σε αντοχή το σημερινό ανοξείδωτο χάλυβα (inox) που χρησιμοποιείται σε σύγχρονες μεγάλες κατασκευές!

Επίσης αποκωδικοποίησαν τη χρησιμότητα της αινιγματικής «καμπούρας» στο υψηλότερο σημείο του τόξου, τη χρήση του σιδήρου και των ξυλοδεσιών στη δόμηση των βάθρων.

Δεκάδες τεχνίτες υπό την καθοδήγηση των αρχιτεκτόνων Χρήστου Ηλιόπουλου και Αλέξανδρου Παπακωστόπουλου δούλεψαν μεθοδικά και με πραγματικό μεράκι, χωρίς καμία από τις σύγχρονες τεχνολογίες, καμία κρυφή ενίσχυση, ούτε ένα κιλό μέταλλο από το ελάχιστο που είχαν βάλει στο αρχικό γεφύρι. Ετσι λοιπόν το γεφύρι της Πλάκας στάθηκε ξανά στα πόδια του, τα εγκαίνιά του θα γίνουν, καλώς εχόντων των πραγμάτων με όλα αυτά που ζούμε, για δεύτερη φορά μετά από 154 χρόνια, αυτό το καλοκαίρι.

Με πέτρα και μαστοριά δαμάζουν τα ποτάμια

Μα ας βάλουμε τα πράγματα σε μια σειρά. Μετά την κατάλυση της Βυζαντινής Aυτοκρατορίας και την έλευση των Οθωμανών στον ελλαδικό χώρο, δεν ήταν λίγοι εκείνοι οι κάτοικοι των πεδιάδων που πήραν τα βουνά για να στήσουν ξανά τα σπιτικά τους σε ασφαλέστερους τόπους. Ετσι δημιουργήθηκαν οι χιλιάδες ορεινοί οικισμοί που υπάρχουν και σήμερα σε όλη τη χώρα.

Ομως τα δυσπρόσιτα βουνά, τα βαθιά φαράγγια, οι γκρεμοί, οι σάρες, τα ορμητικά ποτάμια καθιστούσαν σχεδόν αδύνατη την επικοινωνία των ορεσίβιων με τον «έξω κόσμο».

Ετσι, αργά και μεθοδικά σε όλον τον ορεινό κορμό απλώθηκε ένα πολύπλοκο σύστημα μουλαρόδρομων που δρασκέλιζε κορυφογραμμές και διαπερνούσε σκοτεινά δάση. Οπου κυλούσαν ορμητικά ποτάμια θα έπρεπε να στηθούν γεφύρια, γερά και ανθεκτικά που θα άντεχαν στις θεομηνίες και τη συνεχή φθορά των νερών.

Τα περισσότερα γεφύρια στη ορεινή Ελλάδα κτίστηκαν τον 17ο, 18ο και 19ο αιώνα. Οι πέτρινες αυτές τοξωτές κατασκευές έχουν χαρακτηριστεί σήμερα από τους επιστήμονες ως τεχνολογικά θαύματα της προβιομηχανικής εποχής και ως τον πρώτο μεγάλο σταθμό στην εξελικτική πορεία της παγκόσμιας γεφυροποιίας.

Το κόστος μια τέτοιας κατασκευής ήταν πολύ υψηλό και δεν μπορούσε να το αντέξει ο προϋπολογισμός μιας και μόνο κοινότητας. Ετσι γίνονταν κοινοπραξίες, όπου συμμετείχαν πολλά χωριά της περιοχής, έμποροι, τοπικά μοναστήρια, πλούσιοι μετανάστες και μερικές φορές και κάποιος Τούρκος πάσας που κινδύνεψε στο πέρασμα ενός ποταμού ή έχασε κάποιο προσφιλές του πρόσωπο στα αφρισμένα νερά.

Μια τέχνη που γέννησαν οι ανάγκες

Το κτίσιμό του γεφυριού δεν ήταν καθόλου εύκολη υπόθεση. Το δύσκολο αυτό έργο το είχαν αναλάβει οι περίφημοι «κιοπρούληδες», δηλαδή οι τεχνίτες των γεφυριών (κιοπρού στα τουρκικά σημαίνει γεφύρι).

Οι μικρές αυτές συντεχνίες, τα λεγόμενα «μπουλούκια», περιφέρονταν σε όλη τη Βαλκανική χτίζοντας σπίτια εκκλησίες, σχολεία, βρύσες και γεφύρια. Μάλιστα για την προστασία της τέχνης τους, αλλά και των συμφερόντων τους από κακοπληρωτές, είχαν εφεύρει και δική τους γλώσσα για να συνεννοούνται χωρίς να τους καταλαβαίνουν οι υπόλοιποι, τα λεγόμενα «κουδαρίτικα». «Βούζιος, μη ξυφλιάς, τουλίζ’ ου μπαρός» έλεγε στους μαστόρους ο πρωτομάστορας και εννοούσε «σιωπή, μη μιλάτε, ακούει το αφεντικό [δηλαδή ο χρηματοδότης του έργου]».

Η πρώτη ύλη για το χτίσιμο ενός γεφυριού ήταν παρμένη από τη γύρω περιοχή. Τις πέτρες τις επεξεργάζονται οι επιδέξιοι πελεκάνοι. Αφού τις πελεκούσαν κατάλληλα, έπρεπε να τις «ακούσουν» να τους λαλάνε (μιλάνε) πριν τις βάλουν στην κατασκευή. Ιδιαίτερη σημασία έδιναν στους «θολίτες» ή «καμαρολίθια» που ήταν οι πέτρες του τόξου με τη χαρακτηριστική σφηνοειδή μορφή.

Συνήθως το χτίσιμο ξεκινούσε και από τις δυο όχθες και προχωρούσε μέχρι την ολοκλήρωση του τόξου. Καθοριστικής σημασίας ήταν η τοποθέτηση της τελευταίας πέτρας, το λεγόμενο «κλειδί», που θα κούμπωνε την κατασκευή.

Η συνδετική ύλη ήταν το κουρασάνι, ένα μείγμα από χώμα, νερό, ασβέστη, τριμμένο κεραμίδι, ελαφρόπετρα, χόρτα, ασβέστη, μαλλί, αυγά. Μάλιστα ο θρύλος θέλει στο γεφύρι της Πλάκας να έχουν χρησιμοποιηθεί ασπράδια από 10.000 αυγά! Ο κάθε μάστορας είχε το δικό του μείγμα και κρατούσε τη συνταγή του ως επτασφράγιστο μυστικό.

Εξαιρετικά σημαντική ήταν η επιλογή της τοποθεσίας όπου έπρεπε να θεμελιωθεί το γεφύρι. Οι εμπειρικοί μαστόροι με το εξασκημένο μάτι επιθεωρούσαν βήμα προς βήμα τις όχθες του ποταμού, έβρισκαν όχι μόνο το πιο στενό του σημείο, αλλά και εκείνο όπου θα μπορούσαν να στήσουν γερά θεμέλια. Η λανθασμένη επιλογή είχε πολλές φορές τραγικά αποτελέσματα. Υπάρχουν αναφορές για γεφύρια που έπεσαν κατά τη διάρκεια της κατασκευής ή ακόμη και την ημέρα των εγκαινίων τους, προκαλώντας τη μήνη των χρηματοδοτών, αλλά και προειδοποιήσεις για τη ζωή του πρωτομάστορα αν επαναλάμβανε το ίδιο λάθος.

Ιστορίες και θρύλοι για ανθρωπο­θυσίες

Συνήθως τα γεφύρια ήταν μονότοξα, αλλά σε αρκετές περιπτώσεις και ανάλογα πάντα με τη μορφολογία του εδάφους, την ποσότητα του νερού που κατέβαζε το ποτάμι, αλλά πάνω από όλα την κρίση και την έμπνευση του πρωτομάστορα, υπήρχαν και γεφύρια με περισσότερα από ένα τόξα.

Κάθε ένα είχε το δικό του αφήγημα στο οποίο εμπλέκονταν δεισιδαιμονίες και υπερφυσικές ιστορίες, όπως συνέβη με το γεφύρι της Αρτας, η ιστορία του οποίου έγινε θρύλος και δημοτικό τραγούδι:

«Αποβραδίς το χτίζανε και το πρωί χαλούσε.
Ακούν φωνή, ακούν στριγγλιά μέσα στο μεσονύχτι
Αμα δεν χτίσετε άνθρωπο, γεφύρι δε στεριώνει....»

Το εντυπωσιακό γεφύρι του Αζίζ Αγά στα Γρεβενά χτίστηκε επί Τουρκοκρατίας το 1727 και χρηματοδοτήθηκε από τον Αζίζ Αγά. Στην πορεία της κατασκευής του αποδείχτηκε πολύ δύσκολο έργο, αφού κατέρρευσε δύο φορές και λίγο έλειψε να στοιχίσει το «κεφάλι» του πρωτομάστορα. Στην τρίτη προσπάθεια την ημέρα των εγκαινίων, ο πρωτομάστορας κρύφτηκε σε παρακείμενο ύψωμα. Για καλή του τύχη, όμως, όλα πήγαν κατ’ ευχήν. Αφού αφαιρέθηκε η σκαλωσιά και το γεφύρι στάθηκε στα πόδια του, ο αγάς ευχαριστημένος προχώρησε στην πληρωμή...

Η ολοκλήρωση του γεφυριού ήταν εξαιρετικά σημαντικό γεγονός για την εποχή, καθώς άνοιγε δρόμους επικοινωνίας για τη μέχρι τότε απόμερη και αποκομμένη περιοχή. Ωστόσο κατά τη διάρκεια μιας κακοκαιρίας, η διέλευση ενός οξυκόρυφου γεφυριού παρέμενε πάντα επικίνδυνη υπόθεση. Γι’ αυτό στο ψηλότερο σημείο της καμάρας συνήθιζαν να τοποθετούν μια μικρή καμπάνα που προειδοποιούσε ότι ο αέρας ήταν έντονος.

Σε άλλες περιπτώσεις όπως στο γεφύρι της Βίνιανης στην Ευρυτανία, ο θρύλος ζωντάνεψε ένα μελίσσι να εμφανίζεται από το πουθενά όταν οι συνθήκες διέλευσης ήταν επικίνδυνες και να αποτρέπει τους οδοιπόρους να το διαβούν, βουίζοντας πάνω από τα κεφάλια τους!

Σε κάθε περίπτωση πάντως το γεφύρι για τους παλιούς ήταν αγαπημένο αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής τους και όπως λέει και το δημοτικό τραγούδι «... μι μέλι του θιμέλιουναν, μι ζάχαρη του κτίζουν, κι μι του γάλα του γλυκό να του καλομυστρίσουν...»

📍 Κείμενο - φωτογραφίες: Θοδωρής Αθανασιάδης / viewsofgreece.com

ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Πύλος - Γιάλοβα: Η άνοιξη στη Μεσσηνία
H νεοκλασική Πύλος, η γαλήνη του κόλπου, η μαγική λιμνοθάλασσα της Γιάλοβας, ο νεραϊδότοπος στο Πολυλίμνιο, τα σιωπηλά κάστρα του Νιόκαστρου και της Μεθώνης, όλα λαμποκοπούν κάτω από τον λαμπρό μεσσηνιακό ήλιο...
Πύλος - Γιάλοβα: Η άνοιξη στη Μεσσηνία
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Εδώ ακούς το κάλεσμα της φύσης
Χρησιμοποιώντας την ακριτική πόλη της Ηπείρου ως εφαλτήριο, πραγματοποιούμε αναγνωριστικές εξορμήσεις σε έναν τόπο που συναρπάζει με την άγρια φύση του και γοητεύει με το αποτύπωμα των ανθρώπων που έφυγαν.
Εδώ ακούς το κάλεσμα της φύσης
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Από τα έγκατα της Γης στα έλατα της Βάργιανης
Ακολουθώντας τα χνάρια του δρόμου Ε27 που συνδέει τη Λαμία με την Αμφισσα, έχουμε την ευκαιρία να απολαύσουμε μερικά από τα πιο εντυπωσιακά βουνίσια τοπία της Ρούμελης, ανακαλύπτουμε τόπους και χωριά που δεν...
Από τα έγκατα της Γης στα έλατα της Βάργιανης
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Ο μαγευτικός Κορινθιακός Κόλπος και οι άγνωστες παραλίες του
Πραγματοποιώντας μια μονοήμερη εκδρομή ανακαλύπτουμε τα ακρογιάλια του Κορινθιακού και απολαμβάνουμε βουτιές σε ονειρεμένους κολπίσκους με διαυγή νερά που αγκαλιάζουν πυκνά πευκοδάση.
Ο μαγευτικός Κορινθιακός Κόλπος και οι άγνωστες παραλίες του
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Οι πρώτες αποδράσεις μιας χαμένης άνοιξης
Πραγματοποιώντας ενδιαφέρουσες μονοήμερες εκδρομές απολαμβάνουμε την άνοιξη που μας στέρησε η καραντίνα, σε υπέροχους τόπους που απέχουν μία με μιάμιση ώρα από την Αθήνα.
Οι πρώτες αποδράσεις μιας χαμένης άνοιξης
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Μάθε τέχνη κι άσ’ τηνε...
Παραδοσιακά επαγγέλματα: Από την Τήνο στη Σίφνο και από εκεί στην ορεινή Φωκίδα, τρεις διαδρομές στα άδυτα παραδοσιακών εργαστηρίων όπου ο χρόνος θαρρείς και έχει σταματήσει.
Μάθε τέχνη κι άσ’ τηνε...

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας