Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Θεσσαλική αρχοντιά με πλούσια ιστορία

Σε μια κατάφυτη πλαγιά του Κίσαβου, σε ύψος 420 μέτρων θα δεις τα Αμπελάκια

Θοδωρής Αθανασιάδης / viewsofgreece.com
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Θεσσαλική αρχοντιά με πλούσια ιστορία

  • A-
  • A+

Η Ραψάνη και τα Αμπελάκια είναι δύο θεσσαλικά, ορεινά χωριά που πέτυχαν σε δύσκολες εποχές, όχι μόνο να επιβιώσουν, μα και να ευημερήσουν καταφέρνοντας ένα μικρό οικονομικό θαύμα. Ταυτόχρονα όμως έζησαν με δραματικό τρόπο τις ιστορικές και κοινωνικές αλλαγές που επέφερε η βιομηχανική επανάσταση στον παραδοσιακό τρόπο ζωής.

Σήμερα ο επισκέπτης που ανηφορίζει τις στράτες των βουνών του νομού Λάρισας, θα βρεθεί μπροστά σε δύο ήσυχα, παραδοσιακά, ορεινά χωριά που γοητεύουν με τον παλιοκαιρίτικο αέρα τους και την όμορφη φύση που τα αγκαλιάζει από παντού.

Τα Αμπελάκια της παράδοσης

Αφήνεις πίσω σου τη βουή της νέας εθνικής οδού και τις μεγάλες ταχύτητες και συντονίζεσαι με τον ρυθμό των στροφών. Κρατώντας γερά το χέρι στο τιμόνι, ρίχνεις κλεφτές ματιές στην κοιλάδα των Τεμπών που απλώνεται πανοραμικά στο βάθος του ορίζοντα.

Δεν θα χρειαστεί να οδηγήσεις πάνω από 6 χιλιόμετρα στον στενό ανηφορικό δρόμο, μέχρι να δεις τις παραδοσιακές γειτονιές να απαγκιάζουν στην απότομη πλαγιά του Κίσαβου. Τα Αμπελάκια θα σε υποδεχθούν με τη μελαγχολική ησυχία τους, τις ρυτιδιασμένες γειτονιές τους, τα επιβλητικά πέτρινα αρχοντικά τους. Είναι γνωστό σε όλους πως την εποχή της Τουρκοκρατίας τα Αμπελάκια εξελίχθηκαν από μια ταπεινή γεωργοκτηνοτροφική κοινότητα σε ένα δραστήριο βιοτεχνικό κέντρο με εξαγωγές σε όλη την Ευρώπη. Με ποιον τρόπο έγινε αυτό το αξιοπερίεργο «αναπτυξιακό θαύμα» είναι ακόμη και σήμερα αντικείμενο επισταμένης έρευνας από πλευράς των ιστορικών.

Η μετακίνηση οχημάτων εντός του οικιστικού ιστού είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Ετσι καλό θα ήταν στην είσοδο του χωριού να αφήσεις το όχημά σου και να ξεκινήσεις το σεργιάνι στα λιθόστρωτα σοκάκια. Στον χαλαρό αυτό περίπατο θα συναντήσεις περίβλεπτες εκκλησιές και καλοβαλμένα παραδοσιακά αρχοντικά, θα χαιρετήσεις τους ντόπιους, θα σταθείς να ξαποστάσεις σε κρήνες που αναβλύζουν δροσερό νερό.

Το βλέμμα σου θα περιεργαστεί τις ξεθωριασμένες αυλόπορτες, τις γερασμένες στέγες που γέρνουν από το φορτίο του χρόνου, τους χοντρούς πέτρινους τοίχους που στηρίζουν ξυλοδεσιές.

Τις εντυπώσεις βέβαια κερδίζει η κατοικία του ηγέτη και εμπνευστή αυτής της πρωτοποριακής -για την εποχή- συνεταιριστικής οργάνωσης, του Γεωργίου Μαύρου (Σβαρτς στα γερμανικά). Στο μεγαλόπρεπο αρχοντικό βρίσκονταν τα γραφεία, το θησαυροφυλάκιο και το λογιστήριο του συνεταιρισμού. Σήμερα το αρχοντικό Σβαρτς λειτουργεί ως μουσείο και είναι ανοιχτό καθημερινά -εκτός Τρίτης- 9 π.μ. έως 3 μ.μ. Γενική είσοδος 2 ευρώ, τηλ. 24950 93302.

Ακόμη θα πρέπει να επισκεφθείτε το Λαογραφικό Μουσείο που στεγάζεται στο διώροφο αρχοντικό «Μολά». Το μουσείο είναι καθημερινά ανοιχτό από τις 11 π.μ. έως τις 3 μ.μ. και το Σ/Κ από 11 π.μ έως 4 μ.μ. Η είσοδος κοστίζει 1,5 ευρώ, πληροφορίες τηλ. 24950 93090.

Πάντα, έπειτα από κάθε βόλτα στο νοικοκυρεμένο χωριό και στις γειτονιές του επιβάλλεται μια στάση για καφέ και φαγητό στην όμορφη πλατεία όπου λειτουργούν ταβέρνες και καφενεία.

Εμπορικό δαιμόνιο

Από τη σύσταση του χωριού οι Αμπελακιώτες ήταν κτηνοτρόφοι και αμπελουργοί. Προς τα τέλη του 17ου αιώνα ένας αριθμός κατοίκων ξεκίνησε να ασχολείται με την παραγωγή και το βάψιμο βαμβακονημάτων χρησιμοποιώντας ως πρώτη ύλη τη ρίζα του φυτού αλζαρίνο (ριζάρι) η οποία έδινε ένα φλογερό κόκκινο ανεξίτηλο χρώμα στα νήματα.

Το εγχείρημα αυτό είχε επιτυχία και σιγά σιγά πλήθυναν οι οικογένειες που ασχολούνταν με αυτή την επικερδή δραστηριότητα. Στις αρχές του 18ου αιώνα η βαφή βαμβακονήματος έγινε η κύρια απασχόληση των περισσότερων κατοίκων του χωριού. Ιστορικές και πολιτικές συγκυρίες (εμπάργκο που επιβλήθηκε σε ευρωπαϊκές χώρες λόγω των Ναπολεόντειων πολέμων) άνοιξε για τα Αμπελάκια την «πίσω πόρτα» των εξαγωγών και το προϊόν τους έγινε περιζήτητο στις περισσότερες ευρωπαϊκές αγορές.

Τον 18ο αιώνα υπήρχαν στην ορεινή Θεσσαλία 24 βιοτεχνικά βαφεία νημάτων όπου εργάζονταν 2.000 άνθρωποι και ο πληθυσμός του χωριού άγγιζε τους 6.000 κατοίκους. Παράλληλα οι Αμπελακιώτες δημιούργησαν πρακτορεία στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη για να πουλάνε τα περιζήτητα κόκκινα νήματά τους. Το 1778 δημιουργήθηκε ο πρώτος συνεταιρισμός κεφαλαίου-εργασίας στον κόσμο -οι γνώμες των ιστορικών ποικίλλουν-, που κατάφερε κατά κάποιο τρόπο να συγκεράσει τα συμφέροντα κεφαλαιούχων και εργατών με κοινό σκοπό την ανάπτυξη και την ευημερία!

Το χρονικό αυτής της οικονομικής ανάπτυξης διακόπηκε βίαια μετά την πτώχευση της Τράπεζας της Βιέννης όπου τα μέλη του συνεταιρισμού είχαν καταθέσει όλες τις οικονομίες τους (1811). Εδώ να σημειώσουμε ότι εκείνη την εποχή η πρωτεύουσα της Αυστρίας ήταν ένα σημαντικό κέντρο εμπορίου για τους εμπόρους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το ολοκληρωτικό χτύπημα ήρθε όταν αναπτύχθηκαν στις χώρες της Βόρειας Ευρώπης βιομηχανικές τεχνικές στο βάψιμο των υφασμάτων. Το τελικό αποτέλεσμα οδήγησε στην οικονομική κατάρρευση του συνεταιρισμού και στον μαρασμό του χωριού.

Ραψάνη, μπαλκόνι με θέα

Αντίκρυ από τα Αμπελάκια, σκαρφαλωμένο στη ράχη του Ολύμπου σε ύψος 550 μέτρων, με την κοιλάδα των Τεμπών να παρεμβάλλεται ανάμεσα, συναντάμε το κεφαλοχώρι Ραψάνη.

Η πρόσβαση εδώ είναι εύκολη και γίνεται επίσης από τον νέο εθνικό δρόμο Αθηνών-Θεσσαλονίκης. Συνολικά να υπολογίζετε ότι από την πρωτεύουσα θα χρειαστεί να καλύψετε 395 χιλιόμετρα και από τη Θεσσαλονίκη 125.

Η Ραψάνη παλαιοτέρα, λόγω του εξαιρετικού κλίματός της, ήταν ο αγαπημένος θερινός προορισμός των Λαρισαίων, σήμερα δεν διεκδικεί δάφνες στα τουριστικά δρώμενα, παραμένει όμως ένα από σημαντικότερα οινοπαραγωγικά κέντρα της Β. Ελλάδας.

Το χωριό, χτισμένο καθώς είναι σε απόκρημνη πλαγιά του Κάτω Ολύμπου, μοιάζει με ένα τεράστιο μπαλκόνι που προσφέρει συναρπαστική θέα στον Κίσαβο, στην κοιλάδα των Τεμπών και ανατολικά προς το Αιγαίο πέλαγος.

Ο οικισμός δεν διατηρεί την παραδοσιακή του αρχιτεκτονική συνοχή καθώς έχουν χτιστεί πολλές νεότερες κατασκευές που εξυπηρετούν κυρίως τις παραθεριστικές ανάγκες των κοντινών αστικών κέντρων. Ομως ανάμεσα στα σύγχρονα κτίσματα ξεχωρίζουν σε καλή κατάσταση πολλά παλιά, πέτρινα, παραδοσιακά αρχοντικά.

Νοσταλγικά καλντερίμια

Από την κεντρική πλατεία θα τραβήξετε την ανηφόρα για τις πάνω γειτονιές, θα περάσετε τη μικρή πλατεία «Ιτιά» με τη δροσερή βρύση και λίγο ψηλότερα θα δείτε το αρχοντικό Μαχά (ένα από τα πιο χαρακτηριστικά της Ραψάνης), αλλά και τον ναό του Αγίου Αθανασίου με το πέτρινο καμπαναριό.

Κάτω από την κεντρική πλατεία του ρολογιού απλώνεται η συνοικία της Παναγίας. Από εδώ θα ακολουθήσετε τον χωματόδρομο που θα σας φέρει ώς το μοναστήρι των Αγ. Θεοδώρων (1778), ένα από τα παλαιότερα της Θεσσαλίας με θαυμάσιες τοιχογραφίες, κρυμμένο σε δάσος με βελανιδιές. Μάλιστα αυτή είναι μια θαυμάσια και ασφαλής περιπατητική διαδρομή, όχι μεγαλύτερη των τριών χιλιομέτρων που αξίζει να την ακολουθήσετε.

Οπωσδήποτε επίσης αξίζει να επισκεφθείτε το Μουσείο Οίνου και Αμπέλου Ραψάνης που βρίσκεται κοντά στην όμορφη πλατανοσκέπαστη πλατεία όπου δεσπόζει ο πύργος του ρολογιού. Αξιόλογη είναι και η Δημοτική Βιβλιοθήκη η οποία στεγάζεται στο πρώην κοινοτικό κατάστημα Ραψάνης. Θα ξαποστάσετε στις ταβέρνες της κεντρικής πλατείας όπου θα δοκιμάσετε ντόπια κρέατα, αλλά και μερικά πιάτα της παραδοσιακής κουζίνας. Φυσικά δεν θα αρνηθείτε το τοπικό κρασί ή το τσίπουρο που με καμάρι σερβίρουν οι επαγγελματίες στους επισκέπτες.

Το νέκταρ των θεών

Η Ραψάνη ανέκαθεν ήταν γνωστή, τόσο στη Θεσσαλία όσο και στην Κεντρική Μακεδονία, κυρίως για την παραγωγή εκλεκτού τσίπουρου και κρασιού. Οι Οθωμανοί δεν πάτησαν το πόδι τους εδώ, αφού εισέπρατταν με το παραπάνω τους φόρους που ζητούσαν από το πλούσιο χωριό. Ετσι οι ντόπιοι ασχολούνταν ανεμπόδιστα με την αμπελοκαλλιέργεια, τη σηροτροφία και την υφαντουργία, δραστηριότητες που απέφεραν μεγάλα κέρδη στην τοπική οικονομία. Ξένοι περιηγητές, όπως ο Αγγλος Edward Clarke και η Γαλλίδα Ammi Boue, επισκέφθηκαν τον 19ο αιώνα το μεγαλοχώρι και έγραψαν για τα κρασιά της Ραψάνης διθυράμβους.

Το 1930 η φυλλοξήρα που είχε αφανίσει τους αμπελώνες της Μακεδονίας κατέστρεψε και τον αμπελώνα της Ραψάνης. Ακολούθησαν ο πόλεμος, ο εμφύλιος, η ανέχεια...

Για τους κατοίκους των χωριών του Κάτω Ολύμπου όπως η Ραψάνη, η Κρανιά, η Λεπτοκαρυά, ο Παντελεήμονας, δεν απέμεινε άλλος δρόμος από αυτόν της ξενιτιάς. Η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη ζητούσαν φτηνά εργατικά χέρια, ενώ πολλοί έφυγαν για Γερμανία, Ηνωμένες Πολιτείες, Αυστραλία, και έτσι ρήμαξε ο τόπος.

Ομως η αμπελουργία και η πανάρχαιη τέχνη της οινοποιίας θα είναι πάντα στο αίμα των κατοίκων. Οσοι έμειναν πίσω ξαναφύτεψαν τα αμπέλια, πρόσθεσαν νέες ποικιλίες, δοκίμασαν σύγχρονες τεχνικές, πειραματίστηκαν, ταλαιπωρήθηκαν, αλλά μάλλον τα κατάφεραν να ζωντανέψουν εν μέρει και πάλι τον περίφημο αμπελώνα. Σήμερα τα αμπέλια της Ραψάνης παράγουν εκλεκτά κρασιά από τις ποικιλίες «Κρασάτο», «Ξινόμαυρο» και «Σταυρωτό» απ' όπου προέρχεται και το γνωστό κρασί με Ονομασία Προέλευσης Ανωτέρας Ποιότητας «Ραψάνη».

♦️Διαμονή

● Ραψάνη: Ενοικιαζόμενα δωμάτια «Βασίλης» τηλ. 24950 61002 
● Αμπελάκια: Ξενώνας «Εννέα Μούσες» βρίσκεται κοντά στην πλατεία, διαθέτει 10 δίκλινα και τρίκλινα δωμάτια, πλήρως εξοπλισμένα τηλ. 6972977538 (κ. Αντώνης)

📍Κείμενο - φωτογραφίες: Θοδωρής Αθανασιάδης / viewsofgreece.com

ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Βόρεια ορεινή Θεσσαλία
Στη σκιά των κορυφών, μέσα σε θαλερά δάση και βουερά ποτάμια, η φύση της νότιας Πίνδου μάς αποκαλύπτει όλο της το μεγαλείο.
Βόρεια ορεινή Θεσσαλία
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Δράσεις και αποδράσεις…
Μακριά από γνωστά ταξιδιωτικά μονοπάτια, με εύκολη πρόσβαση και καλές υποδομές, η δυτική άκρη της θεσσαλικής γης, που προβάλλει ανάμεσα στον τραχύ κόσμο της Πίνδου και στο ίσιωμα της πεδιάδας, είναι γεμάτη...
Δράσεις και αποδράσεις…
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Στον ίσκιο των ελάτων
Βρισκόμαστε στις νοτιοανατολικές απολήξεις των Αγράφων, εκεί που σμίγει η Θεσσαλία με τη Στερεά Ελλάδα. Πρόκειται για έναν ενδιαφέροντα ορεινό τόπο που κρύβει στον κόρφο του τα κεφαλοχώρια Φουρνά, Ρεντίνα,...
Στον ίσκιο των ελάτων
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Οι πρώτες αποδράσεις μιας χαμένης άνοιξης
Πραγματοποιώντας ενδιαφέρουσες μονοήμερες εκδρομές απολαμβάνουμε την άνοιξη που μας στέρησε η καραντίνα, σε υπέροχους τόπους που απέχουν μία με μιάμιση ώρα από την Αθήνα.
Οι πρώτες αποδράσεις μιας χαμένης άνοιξης
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Ψηλά στα Θεοδώριανα
Εντυπωσιακό, ανόθευτο τοπίο που γοητεύει με τις συναρπαστικές αντιθέσεις του. Αυτό που σε καθηλώνει σε αυτόν τον ιδιαίτερο τόπο είναι η επιβλητική κορμοστασιά των Τζουμέρκων με τους βράχινους πύργους τους που...
Ψηλά στα Θεοδώριανα
ΑΠΟΔΡΑΣΕΙΣ
Εδώ ακούς το κάλεσμα της φύσης
Χρησιμοποιώντας την ακριτική πόλη της Ηπείρου ως εφαλτήριο, πραγματοποιούμε αναγνωριστικές εξορμήσεις σε έναν τόπο που συναρπάζει με την άγρια φύση του και γοητεύει με το αποτύπωμα των ανθρώπων που έφυγαν.
Εδώ ακούς το κάλεσμα της φύσης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας