Αθήνα, 23°C
Αθήνα
Αίθριος καιρός
23°C
24.0° 21.3°
1 BF
69%
Θεσσαλονίκη
Αίθριος καιρός
22°C
23.4° 19.7°
3 BF
61%
Πάτρα
Αυξημένες νεφώσεις
22°C
27.6° 22.0°
3 BF
72%
Ιωάννινα
Ψιχάλες μικρής έντασης
23°C
22.9° 22.9°
3 BF
60%
Αλεξανδρούπολη
Αίθριος καιρός
24°C
24.1° 23.9°
2 BF
46%
Βέροια
Αυξημένες νεφώσεις
24°C
25.0° 19.0°
2 BF
65%
Κοζάνη
Αυξημένες νεφώσεις
21°C
21.4° 20.6°
1 BF
73%
Αγρίνιο
Αυξημένες νεφώσεις
25°C
24.8° 24.8°
2 BF
62%
Ηράκλειο
Σποραδικές νεφώσεις
25°C
28.2° 24.8°
1 BF
65%
Μυτιλήνη
Αίθριος καιρός
24°C
24.9° 21.8°
1 BF
54%
Ερμούπολη
Αυξημένες νεφώσεις
20°C
20.8° 19.9°
2 BF
77%
Σκόπελος
Ελαφρές νεφώσεις
20°C
19.7° 18.5°
2 BF
68%
Κεφαλονιά
Αίθριος καιρός
23°C
25.3° 22.9°
3 BF
68%
Λάρισα
Ελαφρές νεφώσεις
22°C
21.9° 21.3°
4 BF
60%
Λαμία
Αυξημένες νεφώσεις
22°C
24.5° 20.2°
1 BF
67%
Ρόδος
Αίθριος καιρός
25°C
25.4° 23.8°
4 BF
47%
Χαλκίδα
Αίθριος καιρός
23°C
24.9° 21.0°
3 BF
54%
Καβάλα
Αίθριος καιρός
20°C
20.5° 20.3°
2 BF
75%
Κατερίνη
Αυξημένες νεφώσεις
20°C
25.0° 19.7°
2 BF
82%
Καστοριά
Αυξημένες νεφώσεις
22°C
22.0° 22.0°
1 BF
78%
ΜΕΝΟΥ
Σάββατο, 18 Μαΐου, 2024
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
Ποθητή Χαντζαρούλα. Τα παιδιά θυμούνται το Ολοκαύτωμα. Μαρτυρία, Ιστοριογραφία, Μνήμη. Σελ. 360. Πλέθρον, 2022

Μεταμνήμη της καταστροφής

Συνδυάζοντας τη θεωρία (φιλοσοφική, ανθρωπολογική, ψυχαναλυτική) με την προφορική ιστορία, η μελέτη της καθηγήτριας Ιστορικής Ανθρωπολογίας, Ποθητής Χαντζαρούλα, με τίτλο Τα παιδιά θυμούνται το Ολοκαύτωμα αναλαμβάνει να δώσει απάντηση σε ένα ερώτημα που σπάνια τίθεται –πόσο μάλλον απαντιέται– διεθνώς: πώς νήπια ή πολύ μικρά παιδιά, δηλαδή άτομα που ηλικιακά δεν είναι στ’ αλήθεια σε θέση να θυμούνται, είναι παρά ταύτα δυνατόν να εμφανίζουν μια πολύ ιδιαίτερη και προς διερεύνηση μνημονική ικανότητα και να θυμούνται τελικά ένα συμβάν, το Ολοκαύτωμα, του οποίου η συνειδητή και ρητή αναθύμηση συχνά αποδεικνύεται αδύνατη ακόμα και για τους ενηλίκους;

Το σχέδιο είναι κάτι παραπάνω από φιλόδοξο· φαντάζει άκρως ριψοκίνδυνο, πρώτα και κύρια επειδή σε ένα εγχείρημα με τόσο ευρείες συνδυαστικές βλέψεις οι προφορικές μαρτυρίες απειλούν πάντα να καταλάβουν όλο τον χώρο, παραγκωνίζοντας τη θεωρία και μετατρέποντας το σύνολο σε έναν ιμπρεσιονιστικό πίνακα συγκλονιστικών μεν, αποσπασματικών δε βιωματικών αφηγήσεων, οι οποίες μόνο συνειρμικά μπορούν να συνδεθούν με ανάλογες αφηγήσεις άλλων υποκειμένων, από άλλες χώρες, κουλτούρες και ηλικιακές κατηγορίες, έτσι ώστε το Ολοκαύτωμα να μη διαλυθεί σε μια σειρά πολλών επιμέρους Ολοκαυτωμάτων, αυθαίρετα συγκολλημένων μεταξύ τους.

Η Χαντζαρούλα αποφεύγει τον σκόπελο με δύο στρατηγικές: πρώτον, περιορίζοντας την εστίασή της σε τρεις μόνο ελληνικές πόλεις, τη Θεσσαλονίκη, τον Βόλο και την Αθήνα.

Ετσι, τόσο οι αφηγητές του βιβλίου της, τα Εβραιόπουλα που καταθέτουν τις μαρτυρίες τους ως ηλικιωμένοι πια, όσο και τα πρόσωπα που πρωταγωνιστούν στις αφηγήσεις τους, δεν αργούν να μας γίνουν οικείοι, μια συμπαγής ομάδα ομιλούντων που παύουν να «σοκάρουν» με τα συνταρακτικά λεγόμενά τους, βάζοντάς μας απόλυτα στον σκοτεινό κι άλλο τόσο αθώο κόσμο τους, και επιτρέποντας να αναδυθούν οι κρίσιμες και θεωρητικά γόνιμες θεματικές της προφορικής τους ιστορίας: η ντροπή, η ενοχή, μέχρι και η αντιπαλότητα μεταξύ των επιζώντων από διαφορετικά στρατόπεδα συγκέντρωσης κι εξόντωσης, ο εδραίος αντισημιτισμός του περιβάλλοντος, προπολεμικός και μεταπολεμικός, η σημασία των προσωπικών και πολιτικών δικτύων αλληλεγγύης και υποστήριξης ακόμα και σε συνθήκες αβίωτες.

Το δίπολο σοκ-βιώματος που, όπως μας έμαθε ο Μπένγιαμιν, κατακερματίζει και εμπορευματοποιεί αναπόδραστα την εμπειρία εκτοπίζεται λοιπόν από τη σκηνή, δίνοντας τη θέση του σε μια ειρηνευμένη, τρόπον τινά, μέσω του πρίσματος της συγγραφέα, ανάδειξη ζητημάτων και αναζήτηση απαντήσεων για απορίες κοινές σε όλο το φάσμα μελετών του Ολοκαυτώματος.

Η δεύτερη στρατηγική αποφυγής του ιστοριογραφικού εμπειρισμού είναι εννοιολογική: η Χαντζαρούλα επιστρατεύει ποικίλα θεωρητικά πρότυπα, αντιπαραβάλλοντάς τα διαρκώς με το εμπειρικό υλικό που τους ταιριάζει περισσότερο και θέτοντας έτσι και τα ίδια υπό διερώτηση. Είναι βέβαια υπαρκτός ο κίνδυνος μια υπέρ το δέον ελεύθερη χρήση ετερόκλητων θεωριών και εννοιών να ξεπέσει σε ακαδημαϊκό συμπίλημα, και γι’ αυτό χρειάζεται κι εδώ επίσης μια ορισμένη επικέντρωση.

Από τα διάφορα εννοιακά μοντέλα που αξιοποιούνται στο βιβλίο, πιο γενικά (το αρχείο του Ντεριντά ή ο χρονότοπος του Μπαχτίν) ή πιο εξειδικευμένα (το κατώφλι εμπειρίας του ιστορικού Ράινχαρτ Κοζέλεκ ή το φάντασμα και το διαγενεακό στοίχειωμα των ψυχαναλυτών Νικολά Αμπραάμ και Μαρίας Τορόκ), ίσως το σημαντικότερο, αυτό που τα διαπερνά όλα, είναι η μεταμνήμη της Μαριάν Χιρς – η πράξη της διαγενεακής μετάδοσης και πρόσληψης της μνήμης, ή, με άλλους όρους, μια μνήμη για όσους δεν έχουν ακόμα δική τους, η οποία λειτουργεί σαν θεμέλιο μιας εμπειρίας που δεν διαθέτει δικά της μέσα αυτοστοχασμού. Η μεταμνήμη βασίζεται στη μνήμη των άλλων για να γίνει κάτι σαν πρωτοεμπειρία, όπως τα μικρά παιδιά βασίζονται στη φροντίδα των ενηλίκων για να ζήσουν τη νηπιακότητά τους (κατά Αγκάμπεν), που αποτελεί την κρηπίδα της μετέπειτα, ολόπλευρα γλωσσικής και ανακλητής εμπειρίας τους.

Στην περίπτωση του Ολοκαυτώματος, η αρχέγονη εμπειρία της παιδικής μεταμνήμης είναι η ίδια η καταστροφή της εμπειρίας, το θανάσιμο αρνητικό της, το οποίο μετουσιώνεται μέσα από τις αφηγήσεις των μεγαλύτερων σε βάση ταυτότητας, εαυτού, ζωής που αναβλύζει μέσα από την καταστροφή. Από τη διαλεκτική αυτή θα είχε να αντλήσει πολύτιμα διδάγματα και η ιστορία ως θεωρία πια, σκύβοντας ξανά πάνω από την πιο ζοφερή της ώρα και τα πιο σιωπηλά της θύματα.

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Μεταμνήμη της καταστροφής

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας