Αθήνα, 31°C
Αθήνα
Αίθριος καιρός
31°C
31.5° 29.2°
2 BF
39%
Θεσσαλονίκη
Ελαφρές νεφώσεις
30°C
31.0° 27.4°
0 BF
45%
Πάτρα
Αίθριος καιρός
28°C
27.7° 27.0°
0 BF
65%
Ιωάννινα
Αίθριος καιρός
24°C
23.9° 23.9°
1 BF
78%
Αλεξανδρούπολη
Αίθριος καιρός
28°C
27.9° 27.9°
2 BF
39%
Βέροια
Σποραδικές νεφώσεις
27°C
27.7° 26.0°
2 BF
36%
Κοζάνη
Σποραδικές νεφώσεις
22°C
25.6° 22.4°
1 BF
38%
Αγρίνιο
Αίθριος καιρός
24°C
24.1° 24.1°
1 BF
56%
Ηράκλειο
Αίθριος καιρός
27°C
28.0° 26.8°
3 BF
68%
Μυτιλήνη
Αίθριος καιρός
27°C
27.7° 26.8°
2 BF
68%
Ερμούπολη
Αίθριος καιρός
29°C
29.4° 27.8°
4 BF
45%
Σκόπελος
Αίθριος καιρός
27°C
29.6° 26.7°
0 BF
65%
Κεφαλονιά
Αίθριος καιρός
26°C
26.3° 26.3°
2 BF
74%
Λάρισα
Αίθριος καιρός
27°C
28.0° 27.3°
1 BF
32%
Λαμία
Ελαφρές νεφώσεις
30°C
30.6° 26.7°
1 BF
31%
Ρόδος
Ελαφρές νεφώσεις
28°C
27.8° 27.7°
2 BF
78%
Χαλκίδα
Αίθριος καιρός
30°C
31.0° 28.4°
2 BF
42%
Καβάλα
Ελαφρές νεφώσεις
22°C
22.3° 22.3°
0 BF
83%
Κατερίνη
Αίθριος καιρός
28°C
28.1° 26.7°
2 BF
83%
Καστοριά
Αυξημένες νεφώσεις
26°C
26.2° 26.2°
1 BF
37%
ΜΕΝΟΥ
Σάββατο, 13 Ιουλίου, 2024
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣ ΜΑΤΑΛΑΣ. Κοσμοπολίτες εθνικιστές. Ο Μωρίς Μπαρρές και οι ανά τον κόσμο «μαθητές» του. Σελ. 416. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2021

Η διεθνής των εγωτιστών

Το φροϋδικό αξίωμα του Αντόρνο, ότι δεν πρέπει να πιστεύουμε όσα λένε οι άνθρωποι για τον εαυτό τους αν θέλουμε να τους καταλάβουμε, θα μπορούσε να ισχύει ως χρυσός κανόνας της καλής ιστοριογραφίας, ο οποίος βρίσκει ιδανική εφαρμογή στο βιβλίο του Παρασκευά Ματάλα για τον Μορίς Μπαρές, τον πατέρα του εθνικισμού επί Γ’ Γαλλικής Δημοκρατίας, και τους μαθητές του ανά την υφήλιο, με τον δηλωτικό τίτλο Κοσμοπολίτες εθνικιστές.

Ο Ματάλας αναλαμβάνει να διαψεύσει με τον πιο διεξοδικό τρόπο την αξίωση των εθνικιστών των αρχών του 20ού αιώνα να συγκροτήσουν μια ιδεολογία βγαλμένη, υποτίθεται, από την άμεση επαφή της ατομικής «ψυχής» με το συλλογικό «έδαφος», τους «νεκρούς», το «αίμα» και τη «φυλή», δείχνοντας, με επίκεντρο την πνευματική και πολιτική διαδρομή του Μπαρές, πώς μια αναπάντεχη πληθώρα «εθνικών» διανοουμένων σε όλη την Ευρώπη, τη Λατινική Αμερική, ακόμα και την Εγγύς Ανατολή, βασίστηκαν στην πεπατημένη του για να διατυπώσουν προγράμματα ιδεών, κάποτε μάλιστα και (ισχυρών) κομμάτων, που προβλήθηκαν ως γεννήματα μιας αμιγούς, αυτοφυούς και αείποτε ανεπηρέαστης από εξωγενείς επιρροές εθνικής κουλτούρας.

Ωστόσο, γι’ αυτόν τον «εθνικισμό των εθνικιστών», προϊόν μεγαλοαστών συγγραφέων με υψηλές λογοτεχνικές φιλοδοξίες, που σφράγισε την περίοδο πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και αποτέλεσε κρίσιμη διανοητική μαγιά για τους γεννώμενους ευρωπαϊκούς και παγκόσμιους φασισμούς, η αγωνία να κρυφτούν οι αλλότριες επιδράσεις είναι μόνο μία από τις δεσπόζουσες μέριμνες. Μια άλλη, ενίοτε αντίθετη της προηγούμενης, είναι η επιμονή στον κατασκευασμένο («κονστρουκτιβιστικό», γράφει με πολύ διακριτική και άλλο τόσο αποκαλυπτική ειρωνεία ο Ματάλας) χαρακτήρα του έθνους, η αναγωγή του τελευταίου σε μια εθνική αφήγηση που έχει ως βασική προϋπόθεση την ανάδειξη του ίδιου του εθνικού αφηγητή σε ηγετική μορφή.

Θα αδικούσαμε το συναρπαστικό οδοιπορικό που πραγματοποιεί το βιβλίο σε όλο τον κόσμο αν υπερτονίζαμε τις πολύ πιο οικείες μας ελληνικές περιπτώσεις μαθητών του Μπαρές, είναι όμως δύσκολο να μη σταθεί κανείς στις αντιφατικές φυσιογνωμίες του Ιωνα Δραγούμη, του Καζαντζάκη, του Μυριβήλη και πολλών άλλων, των οποίων σταθερή λαχτάρα μέσα σε όλες τις πνευματικές και πολιτικές μεταστροφές τους –από τον ελευθεριακό σοσιαλισμό (του ύστερου Δραγούμη) μέχρι τον ούτε καν συγκαλυμμένο φασισμό και (φιλο)ναζισμό (του Καζαντζάκη, για παράδειγμα, τα χρόνια πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο)– είναι η επιβεβαίωση του Εγώ τους, μιας παρωδίας νιτσεϊκού Υπεράνθρωπου που, συχνά-πυκνά, ομολογεί ότι έθνος θα πει απλώς ηγέτης, και ουδείς εθνικότερος και ηγετικότερος του ίδιου του λογοτεχνικού και πνευματικού ταγού.

Αυτός ο εγωτισμός του λόγιου εθνικισμού μπορεί βέβαια να ενταχθεί σε μια πολιτική ψυχολογία των διανοουμένων, αλλά θα ήταν πιο γόνιμο να ιδωθεί στο πλαίσιο μιας θεωρίας της ιδεολογίας, ως κεντρική συνιστώσα της, την οποία συχνά παραγνωρίζουν αναλύσεις υπέρμετρα προσηλωμένες στο πρόδηλο περιεχόμενο του ιδεολογικού λόγου. Υπό το πρίσμα ενός ψυχαναλυτικά εννοούμενου εγωτισμού, ιδεολογικές διαφορές και δίπολα που φαντάζουν απόλυτα γίνονται πορώδη και, αίφνης, εντελώς προσωρινά, ικανά να μεταβαίνουν στο αντίθετό τους μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα.

Οι «κοσμοπολίτες εθνικιστές» του βιβλίου είναι όλοι τους ζωντανά παραδείγματα αυτής της φαινομενικά παράδοξης κατάστασης, που δεν είναι, όπως είπαμε, μόνο «ψυχοσύνθεση» αλλά επίσης –αν όχι προπάντων– βαθιά ιδεολογική δομή, και της οποίας οι φιλοσοφικές απαρχές θα μπορούσαν να αναζητηθούν (το παραδεχόταν με μισή καρδιά και ο ίδιος ο Μπαρές) ήδη στον Φίχτε, όπου «η λατρεία του δικού μας έθνους συνδεόταν με έναν φιλοσοφικό υποκειμενισμό» (σελ. 371).

Ετσι, ανεπαίσθητα σχεδόν, το έθνος χωνεύεται στον εθνικισμό, η θεωρία του πρώτου παύει να έχει στ’ αλήθεια αντικείμενο και γίνεται αυτοαναφορική, μετουσιώνοντας τον αρχικό αισθητισμό των εκπροσώπων της στην περίφημη αισθητικοποίηση της πολιτικής (και, κυρίως, του πολέμου) που απέδωσε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν στον φασισμό. Σήμερα, φυσικά, έχουν παρέλθει οι εποχές που ένας Μαρινέτι ή ένας Καζαντζάκης μπορούσαν να παραληρούν με εθνοπρεπή ενθουσιασμό στο θέαμα της φασιστικής βαρβαρότητας· αξίζει όμως τον κόπο να αναρωτηθούμε αν οι απόγονοί τους που συντηρούν με ομοιοπαθή φανατισμό το ολοένα φρικτότερο θέαμα του τελευταίου πολέμου κάνουν τίποτα διαφορετικό.

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Η διεθνής των εγωτιστών

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας