Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Θέλω οι Ελληνες να εκπολιτίσουν την Αίγυπτο

Ο Χασάν Αζίζ Χασάν θεωρούσε τους Eλληνες ικανούς να αποτελέσουν το μέσο εκπολιτισμού των Αράβων

Θέλω οι Ελληνες να εκπολιτίσουν την Αίγυπτο

  • A-
  • A+

Πέρασαν πάνω από 25 χρόνια από την ημέρα που συνάντησα, στο Gezira Sporting Club του Καΐρου, τον τρισέγγονο του τρομερού Ιμπραήμ πασά, Χασάν Αζίζ Χασάν. Ο απόγονος αυτός του οίκου του Μοχάμεντ Αλι, ένας καθόλα Ευρωπαίος τζέντλεμαν, ήταν από τους λίγους πρίγκιπες που δεν ακολούθησαν τη φυγή του βασιλιά Φαρούκ το 1952.

Εμεινε στο Κάιρο ζώντας λιτά και κάτω από στενή παρακολούθηση του καθεστώτος Νάσερ. Ηταν εξαίρετος πιανίστας και ζωγράφος και μαθητής του φημισμένου Πολωνοεβραίου πιανίστα Ignace Tigerman (1893-1968), ιδρυτή του περιώνυμου ωδείου της αιγυπτιακής πρωτεύουσας.

Τη λίγη ώρα που έτυχε να συναναστραφώ τον εσωστρεφή αυτόν άνθρωπο άκουσα για πρώτη φορά ποιες ήταν οι σκέψεις του Μοχάμεντ Αλι για τους Ελληνες. «Ξέρετε» μου είπε «είχε σχέδια για σας τους Eλληνες». Σαν τι σχέδια, τον ρώτησα.

Μου εξήγησε ότι θεωρούσε τους Eλληνες ικανούς να αποτελέσουν το μέσο εκπολιτισμού των Αράβων. Είχε δε σκοπό να τους χρησιμοποιήσει για την εκβιομηχάνιση της Αιγύπτου, και το ελληνικό ναυτικό για τη μεταφορά των προϊόντων σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η έκπληξή μου ήταν μεγάλη διότι γνώριζα τη φρικτή δοκιμασία που πέρασαν οι επαναστάτες στον Μοριά και το Μεσολόγγι, από την καταστροφική εκστρατεία που προγόνου του. Προτίμησα ωστόσο να μη συνεχίσω την κουβέντα. Τον Χασάν Χασάν δεν τον ξαναείδα ποτέ.

Τα λόγια του τα θυμήθηκα πολύ αργότερα, όταν τελείως τυχαία, έπεσα πάνω στα απομνημονεύματα του Lauvergne από την εκστρατεία του Ιμπραήμ του 1825. Ο συγγραφέας μεταφέρει μια συζήτηση που είχε με τον εξωμότη Joseph Anthelme Sève, γνωστό ως Σολιμάν πασά.

Ως γνωστόν, χωρίς τους Γάλλους αξιωματικούς με επικεφαλής τον εξισλαμισθέντα Seve, ο στρατός του Ιμπραήμ δεν θα κατάφερνε όσα κατάφερε στην Ελλάδα. Ο Lauvergne μεταφέρει στα απομνημονεύματά του μια συζήτηση που είχε με τον Σολιμάν πασά.

Ο τελευταίος του εκμυστηρεύτηκε ότι εάν η Πελοπόννησος παραδιδόταν και οι Ελληνες δέχονταν την κυριαρχία του Μοχάμεντ Αλι, ο πασάς τού είχε δηλώσει ότι θα τους χρησιμοποιούσε για να εκπολιτίσει την Αίγυπτο. Είχε σκοπό να τους μεταφέρει στην Αίγυπτο, μαζί με τις οικογένειές τους, και να εκμεταλλευτεί την εξυπνάδα τους.

Ο συγγραφέας, ωστόσο, σχολιάζοντας τα λεγόμενα του Seve, αναρωτιέται πώς ο πανέξυπνος Μοχάμεντ Αλι μπορούσε να φανταστεί ότι οι Ελληνες, των οποίων τον χαρακτήρα γνώριζε άριστα, θα παραδίδονταν οικειοθελώς.

Το ότι δεν αισθανόταν εχθρότητα γι' αυτούς είναι γεγονός, αλλά το να πιστέψει ότι θα κατέθεταν τα όπλα το έβρισκε αδύνατον. Βέβαια είναι γνωστό πόσο ο Ιμπραήμ προσπάθησε να καλοπιάσει τους επαναστάτες - και πολλοί, πάνω στην απελπισία τους, πήγαν και προσκύνησαν φιλώντας του το χέρι. Η απάντηση του Κολοκοτρώνη μάς είναι γνωστή: «Φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους».

Ποια ήταν η στάση του Μοχάμεντ Αλι απέναντι στους Ελληνες μέχρι την εκστρατεία του στον Μοριά που είχε αναλάβει ο γιος του Ιμπραήμ κατά διαταγή του Σουλτάνου; Η μέχρι τότε εκ μέρους του αποδοχή των Ελλήνων ήταν πράγματι εντυπωσιακή. Εβλεπε ευχαρίστως τα ελληνικά πλοία να αγκυροβολούν στους λιμένες της Αλεξάνδρειας, της Ροζέττης και της Δαμιέττης και εν γένει την ελληνική παρουσία να ωφελεί το πασαλίκι του.

Οι σχέσεις του με τις μεγάλες εμπορικές ελληνικές οικογένειες που εγκαταστάθηκαν στην Αίγυπτο, μετά την εξολόθρευση των Μαμελούκων, ήταν κάτι περισσότερο από άριστες. Να σημειωθεί εδώ ότι ήδη από την εποχή εκείνη υπήρχαν οικογένειες και στην αποικία του Καΐρου αλλά ιδιαίτερα της Αλεξανδρείας, των οποίων οι απόγονοι ή αυτοί οι ίδιοι θα αποβούν αργότερα σημαντικοί παράγοντες στην ιστορία του Αιγυπτιώτη Ελληνισμού.

Οι επιφανέστεροι της εποχής ήταν οι αδελφοί Τοσίτσα, ο Ιωάννης Αναστάσης, ο Αθανάσιος Καζούλλης καθώς και οι αδελφοί Δημήτριος και Αλέξανδρος Κασσαβέτης, οι αδελφοί Δημητρίου, Χατζησωτηρίου, Κάλογλου κ.ά. Ειδικά η σχέση του Μιχαήλ Τοσίτσα με τον πασά εξελίχθηκε σε βαθιά φιλία.

Ο Μοχάμεντ Αλι γίνεται ευεργέτης του (έτσι τον αποκαλεί ο Μιχαήλ στην αυτοβιογραφία του). Ο πασάς, πράγματι, τον τίμησε για την τιμιότητά του και έτσι απέκτησε τεράστιες γαιοκτησίες βαμβακοκαλλιέργειας, ενώ παράλληλα ορίστηκε γενικός επίτροπος, προσωπικός σύμβουλος και διαχειριστής της κτηματικής περιουσίας του. Επιπλέον, διορίστηκε επικεφαλής της πρώτης κρατικής τράπεζας της Αιγύπτου και της ποταμοπλοϊκής εταιρείας του Νείλου.

Οταν ο Μοχάμεντ Αλι θέλησε να αποκτήσει εμπορικό στόλο, στράφηκε προς τους Ελληνες. Από το 1809 έως το 1811 στα ναυπηγεία του Σουέζ κτίστηκαν 28 πλοία από ελληνικά χέρια. Σε Ελληνα πάλι κοσμηματοπώλη του Καΐρου ανέθεσε την αναζήτηση σμαραγδωρυχείων στα απάτητα όρη, ανατολικά του Daraou, τρία χιλιόμετρα από τις ακτές της Ερυθράς Θάλασσας. Στις εκστρατείες του στον Ανω Νείλο, πολλοί Ελληνες τον ακολούθησαν ως διερμηνείς, πρακτικοί γιατροί και τροφοδότες των στρατευμάτων του.

Λίγο-πολύ, λοιπόν, έκανε τα στραβά μάτια όσον αφορά τις κινήσεις των Φιλικών στην Αίγυπτο. Αλλά και αργότερα, μόλις ξέσπασε η Επανάσταση, πιστεύοντας ότι ο Αλή πασάς των Ιωαννίνων τους προσεταιριζόταν για τον αγώνα του κατά του Σουλτάνου, απέλυσε ικανό αριθμό Τουρκαλβανών που υπηρετούσαν στον στρατό του, ώστε αυτοί να συμπράξουν με τον Αλή πασά εναντίον των σουλτανικών στρατευμάτων.

Είναι αξιοσημείωτο επίσης το ακόλουθο γεγονός. Οταν ξεκίνησε ο πόλεμος της ελληνικής ανεξαρτησίας, ο σουλτάνος ζήτησε από τον Μοχάμεντ Αλι να του στείλει στην Κωνσταντινούπολη τους επισημότερους των Ελλήνων που κατοικούσαν στην Αίγυπτο ως ομήρους. Εκείνος, όμως, αρνήθηκε, προφασιζόμενος ότι οι Ελληνες ήταν υπό την προστασία του πρέσβη των ΗΠΑ και ότι θα ήταν ανοίκειο να τα βάλει με μια τέτοια μεγάλη δύναμη. Στην ουσία τούς προστάτεψε.

Μέχρι το τέλος του 1822, με την καταφανή ανοχή του μπορεί να πει κανείς ότι βοήθησε τον ελληνικό αγώνα. Η απασχόληση της Πύλης με τους Ελληνες τον έκανε να νιώθει ασφαλέστερος, ενώ ταυτόχρονα ο ίδιος προπαρασκευαζόταν στρατιωτικά εναντίον της Τουρκίας αγοράζοντας μεγάλες ποσότητες όπλων και εφοδίων και οργανώνοντας τον στρατό του κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα.

Δέχτηκε εξάλλου πολλούς απότακτους της Μεγάλης Στρατιάς του Ναπολέοντος, μετά την οικτρή ήττα του τελευταίου στη Ρωσία, και αρκετούς χρησιμοποίησε για την εκπαίδευση του στρατεύματός του. Η εκστρατεία του σουλτάνου εναντίον του Αλή Τεπελενλή πασά, αλλά και το σχέδιο της Πύλης το οποίο προέβλεπε τη διαίρεση της Αιγύπτου σε δύο πασαλίκια, τον προειδοποιούσε ότι θα ερχόταν κάποτε και η σειρά του.

Η ατμόσφαιρα άλλαξε όταν του ζητήθηκε από τον Σουλτάνο να επέμβει και να τον συνδράμει στον πόλεμο εναντίον των Ελλήνων επαναστατών. Οπως είναι γνωστό, έστειλε τον γιο του Ιμπραήμ πασά στην Ελλάδα. Η άφιξη του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο ήταν ο καταλύτης για την αποδιοργάνωση της Ελληνικής Επανάστασης. Και ενώ ο Ιμπραήμ, όταν αναγκάστηκε μετά την καταστροφή του στόλου του στο Ναβαρίνο να υποχωρήσει, έστειλε εκατοντάδες αν όχι χιλιάδες δούλους στην Αίγυπτο. Μετά το πέρας της Επανάστασης, το κύμα αφίξεων Ελλήνων που συνέρρεαν απ’ όλα τα μέρη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην Αίγυπτο αυξήθηκε κατακόρυφα. Ο Μοχάμεντ Αλι συνέχιζε να τους δέχεται ευμενώς.

Κλείνοντας το μικρό αυτό ιστορικό μας σημείωμα δεν μπορούμε παρά να τονίσουμε το γεγονός ότι ο Αιγυπτιώτης Ελληνισμός, του οποίου εμείς υπήρξαμε οι τελευταίοι του αντιπρόσωποι, ήταν μια παρένθεση 150 χρόνων, μια εκπληκτικά λαμπρή παρένθεση στη μακραίωνη ιστορία του έθνους μας.

Πριν από το 1805, πριν από την άνοδο του Μοχάμεντ Αλι στην ηγεσία, την εποχή των Μαμελούκων, οι Ελληνες της χώρας αυτής δεν ξεπερνούσαν τις 3.000. Το 1927 οι ελληνικής ιθαγένειας πάροικοι είχαν φτάσει τις 77.000 (χωρίς τον νομαδικό πληθυσμό και όσους είχαν αιγυπτιακή υπηκοότητα, που ανέβαζαν κατά πολύ περισσότερο τον αριθμό).

Σήμερα, 2016, ο αριθμός τους δεν ξεπερνά τις 2.000-3.000. Η άνθηση και η συρρίκνωση. Η άνοδος και η κατάρρευση! Για το τι υπήρξε αυτός ο ελληνισμός και τι προσέφερε στην πατρίδα έχουν γραφεί πολλά.

Θα άξιζε, ωστόσο, τον κόπο να επανέλθομε με μικρά σημειώματα για να θυμίσουμε ή απλώς να αναμνησθούμε γεγονότα αυτής της λαμπρής, της εξαίσιας παρένθεσης, που η ποίηση του Κωνσταντίνου Καβάφη τη διεύρυνε στα όρια του συνόλου σχεδόν της ελληνικής Ιστορίας.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Δικαιοσύνη στο χθες για τη φιλία τού αύριο
​Με την ονομασία «Σεπτεμβριανά» έμεινε στην ιστορία το οργανωμένο πογκρόμ τη νύχτα της 6ης Σεπτεμβρίου του 1955 στην Κωνσταντινούπολη. Η «νύχτα των κρυστάλλων» για τους Ελληνες της Πόλης. Συναντηθήκαμε με...
Δικαιοσύνη στο χθες για τη φιλία τού αύριο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η αραβική Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου
Την 1η Μαρτίου 1811, 1.000 Μαμελούκοι έπεσαν σε παγίδα και σφαγιάστηκαν όλοι πλην ενός. Η νύχτα αυτή και οι μετέπειτα εξελίξεις έβγαλαν την Αίγυπτο από τον Μεσαίωνα. Ηταν το τέλος ενός εφιαλτικού φεουδαλισμού....
Η αραβική Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Βίλα Αμαρυλλίς: Το σπίτι όπου ρίζωσε ο Δροσίνης
Αποτελούσε το καταφύγιο του ποιητή, συγγραφέα και δημοσιογράφου Γεωργίου Δροσίνη, στο οποίο έζησε τα δεκατρία τελευταία χρόνια της ζωής του ενώ από το 1997 η βίλα στεγάζει το μουσείο που φέρει το όνομά του,...
Βίλα Αμαρυλλίς: Το σπίτι όπου ρίζωσε ο Δροσίνης
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αστραφτεροί ήρωες
Ετούτο το χωριό του Ασπροπόταμου, σβήστηκε εντελώς από τον χάρτη. «Πού πήγαν οι άνθρωποι», ζήτησα να μάθω από τον πατέρα μου, όταν είχαμε βρεθεί για δικούς μου, θεραπευτικούς λόγους σ' εκείνα τα μέρη, στα...
Αστραφτεροί ήρωες
ΝΗΣΙΔΕΣ
Νικολιό, Νικολή, Νικόλα!
Νικολιό, Νικολή, Νικόλα! Με όλα τα ονόματα τον φωνάζαμε στη γειτονιά, σε όλα άκουγε· κι απότομα γύριζε το κεφάλι, και το ξανθό, αχτένιστο τσουλούφι, στην ξαφνική αλλαγή κατεύθυνσης, ακολουθώντας τους νόμους...
Νικολιό, Νικολή, Νικόλα!
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ταξίδι στην Αλεξάνδρεια του χθες και του σήμερα
Ο τίτλος «Αλεξάνδρεια, από τον Καβάφη στον Μ. Αλέξανδρο: Ιστορία και αρχιτεκτονική – Δυο ελληνικά τετράγωνα» του δρ Νικόλα Σφήκα, αποδίδει με ακρίβεια το περιεχόμενο του βιβλίου. Η εξιστόρηση της διαδρομής...
Ταξίδι στην Αλεξάνδρεια του χθες και του σήμερα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας