Αθήνα, 34°C
Αθήνα
Αίθριος καιρός
34°C
34.2° 32.0°
2 BF
36%
Θεσσαλονίκη
Αίθριος καιρός
33°C
34.4° 31.9°
1 BF
37%
Πάτρα
Αίθριος καιρός
30°C
32.0° 29.4°
2 BF
42%
Ιωάννινα
Ελαφρές νεφώσεις
29°C
28.9° 28.9°
1 BF
42%
Αλεξανδρούπολη
Αίθριος καιρός
31°C
30.9° 30.9°
0 BF
55%
Βέροια
Ελαφρές νεφώσεις
31°C
31.2° 30.0°
2 BF
27%
Κοζάνη
Ελαφρές νεφώσεις
26°C
29.0° 26.4°
1 BF
29%
Αγρίνιο
Αίθριος καιρός
26°C
26.3° 26.3°
1 BF
34%
Ηράκλειο
Αίθριος καιρός
28°C
28.0° 26.6°
3 BF
61%
Μυτιλήνη
Αίθριος καιρός
31°C
30.7° 30.5°
1 BF
46%
Ερμούπολη
Αίθριος καιρός
31°C
31.4° 27.8°
3 BF
40%
Σκόπελος
Αίθριος καιρός
32°C
31.7° 31.2°
0 BF
43%
Κεφαλονιά
Αίθριος καιρός
33°C
32.9° 32.9°
4 BF
38%
Λάρισα
Αίθριος καιρός
31°C
31.3° 30.7°
0 BF
30%
Λαμία
Αίθριος καιρός
29°C
29.5° 29.5°
1 BF
33%
Ρόδος
Αίθριος καιρός
28°C
28.8° 28.2°
4 BF
74%
Χαλκίδα
Αίθριος καιρός
32°C
34.0° 31.7°
2 BF
21%
Καβάλα
Ελαφρές νεφώσεις
27°C
27.3° 27.3°
2 BF
61%
Κατερίνη
Αίθριος καιρός
32°C
33.3° 32.0°
2 BF
36%
Καστοριά
Αυξημένες νεφώσεις
29°C
28.6° 28.6°
2 BF
28%
ΜΕΝΟΥ
Τετάρτη, 17 Ιουλίου, 2024
xatzidakis manos
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
ΑΡΧΕΙΟ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΑΚΤΙΑ ΝΙΚΟΠΟΛΙΣ

Τι απομένει από τον Μάνο Χατζιδάκι;

Πολύ περισσότερο από άμεσα ή έμμεσα χνάρια στον πανταχόθεν διαφιλονικούμενο χώρο του τραγουδιού, το ακατάλυτο πέρασμα του Χατζιδάκι από την ελληνική πολιτιστική ζωή άφησε πολλά άλλα, που συνεχίζουν να ταξιδεύουν –και να «δουλεύουν» ενίοτε ερήμην του– βαθύτερα.

Δεκέμβρης 1973. Τελευταία χρονιά της χούντας, λίγο μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, στο ασφυκτικά γεμάτο «Πολύτροπο», το υπόγειο καφενείο που λειτούργησε ο Χατζιδάκις για λίγο στην Πλάκα, παρακολουθώ σε ζωντανή παρουσίαση τον καινούργιο κύκλο τραγουδιών «Ο οδοιπόρος, το μεθυσμένο κορίτσι και ο Αλκιβιάδης». Στα 18 μου, έχοντας ρουφήξει έναν χρόνο νωρίτερα τον «Μεγάλο Ερωτικό», δεν καταλαβαίνω τίποτε από την κρυπτική, υποδορίως ερωτική δραματουργία των στίχων. Ωστόσο το βασανισμένο συναίσθημα της μουσικής εντυπώνεται μέσα μου επίμονα· όπως και οι ακροάσεις των δισκογραφικών κύκλων τραγουδιών του που κυκλοφορούν τα επόμενα χρόνια.

Καλοκαίρι 2023. Περιμένοντας να απογειωθεί το αεροπλάνο της Aegean από και, μετά, προς Αθήνα, μας υποδέχεται η τσίγκινη ηχογράφηση της μουσικής που συνέθεσε ο Χατζιδάκις το μακρινό 1961 για την ταινία του Βόλφγκανγκ Μίλερ Ζεν «Ελλάς η χώρα των ονείρων» («Traumland Der Sehnsucht»). Επί χρόνια νωρίτερα, στις πτήσεις της Ολυμπιακής και μετά της Aegean, ξένους και Ελληνες ταξιδιώτες καλωσόριζε σε ομοίως αρχαία ηχογράφηση «Το χαμόγελο της Τζοκόντας» (1965). Στο οπισθόφυλλο του βινυλίου, το δισκογραφικό instrumental soundtrack των παλιών τραγουδιών του Χατζιδάκι συνόδευε ακόμη μια, παροιμιωδώς κρυπτική, ψυχολογική αναμυθολόγηση υπογραμμένη από τον συνθέτη.

Απρίλιος 2024. Η Ελληνική Βουλή δίνει με νόμο οριστική λύση στο θέμα των μουσικών και διοικητικών υπαλλήλων της Ορχήστρας των Χρωμάτων, οι οποίοι εντάσσονται πλέον στο δυναμικό της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Ετσι τακτοποιείται με ελεεινή καθυστέρηση μια επαγγελματική, οικονομική και ηθική εκκρεμότητα, καθώς η από το 2011 διοικητικά ακέφαλη ορχήστρα δεν έπαιζε και οι μουσικοί δεν πληρώνονταν. Ταυτόχρονα, πέφτει ταφόπλακα στη δράση αυτού που ο Χατζιδάκις οραματίστηκε ως «επίλεκτο μουσικό σύνολο, που θα παρουσίαζε πρωτότυπα προγράμματα». Η πρώτη συναυλία του συνόλου είχε δοθεί στις 23 Νοεμβρίου 1989 στο θέατρο «Παλλάς» και το 1994 είχε επανιδρυθεί ως ορχήστρα επιχορηγούμενη από το ΥΠΠΟ.

ΦΩΤΟ: ΝΙΚΟΥ Δ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΑ

Τρία απτά κατάλοιπα, ξεβρασμένα στην όχθη του προσωπικού χρόνου: μια ακαθόριστη, συναισθηματικά φορτισμένη ανάμνηση, ένα παλιακό, βιασμένα τουριστικό «country branding», ένας θλιβερός επίλογος υψιπετούς οραματισμού που κακοπάθησε σε πολλά κενά αέρος. Ενδιάμεσα αναρίθμητες πρώτες, δεύτερες και χιλιοστές ακροάσεις τραγουδιών σε δίσκους βινυλίου, καταποντισμένες συγκινήσεις που επιβιώνουν πεισματικά αλλεπάλληλων ανανοηματοδοτήσεων, ακατάλυτες, «κολλητικές» μελωδίες, δημόσιες δράσεις και διοργανώσεις, στοχευμένα προκλητικές ρήσεις, έντυπα κείμενα και διεισδυτικές επιδράσεις που διατρέχουν υπόγεια το πολιτισμικό πεδίο καθώς μεταβολίζονται αέναα στη δίνη μιας μυθολογίας που αρνείται να πεθάνει αλλά και να αναλυθεί στις πραγματικές της διαστάσεις.

Στοιχεία για τον ιδιωτικό βίο και την καλλιτεχνική πολιτεία του Μάνο Χατζιδάκι βρίσκονται εύκολα. Ο ίδιος άφησε κάποια ακριτομυθικά, επιτηδευμένα φιλτραρισμένα βιογραφικά. Αυτά, όπως και το όχι φτωχό λήμμα του στην ελληνική Wikipedia, εντοπίζονται με ένα «κλικ» στο διαδίκτυο. Γεννήθηκε στην Ξάνθη το 1925, έφυγε το 1994, στην Αθήνα, σε ηλικία 68 ετών, και σήμερα, 15 Ιουνίου 2024, συμπληρώνονται 30 χρόνια από τον θάνατό του. Για όσους γεννήθηκαν μετά το 2000 αλλά και για τους 30άρηδες, το όνομά του είναι κάτι που έρχεται από το βαθύ παρελθόν. Οσο για τη μουσική του, δεν είμαι σίγουρος πόσο μπορεί πια να αγγίξει τις ευαισθησίες τους έτσι όπως αυτές διαμορφώνονται από τις άγριες, προχωρημένα μεταβαλλόμενες, τωρινές πραγματικότητες.

Η ανάμνηση και η απήχησή της, καταποντιζόμενες στη χρονική απόσταση μισού και πλέον αιώνα, συχνά καμένες από υπερβολική χρήση, κυρίως όμως καταπλακωμένες και παραμορφωτικά διεθλασμένες μέσα από επικαιρικά συμφραζόμενα, δέσμιες ασφυκτικών, λατρευτικών εμμονών, βυθίζονται αργά και αναπόδραστα στη λήθη· και μαζί τους ολόκληρη η αστική μυθολογία και η ανάμνηση των «θεοτήτων» της εποχής. Μοναχικές αναλαμπές επικαιροποίησής της η παλίμψηστης, εκλεκτικιστικής αισθαντικότητας διαμεσολάβηση της Λένας Πλάτωνος («Το ’62 του Μάνου Χατζιδάκι», 1983) και –πολύ πιο πρόσφατα– η πολυσήμαντη ηλεκτρονική οικειοποίησή της από τον Κωνσταντίνο Βήτα («Transformations», 2006)… Ομως, πολύ περισσότερο από άμεσα ή έμμεσα χνάρια στον πανταχόθεν διαφιλονικούμενο χώρο του τραγουδιού, το ακατάλυτο πέρασμα του Χατζιδάκι από την ελληνική πολιτιστική ζωή άφησε πολλά άλλα, που συνεχίζουν να ταξιδεύουν –και να «δουλεύουν» ενίοτε ερήμην του– βαθύτερα.

Στην Αθήνα των «πέτρινων» μετεμφυλιακών χρόνων, της Χούντας και της πρώτης Μεταπολίτευσης, η συνεισφορά του στο τραγούδι παρήγαγε χώρο για να εκφραστούν συγκαλυμμένα και να εκτονωθούν λάθρα προσωπικές ευαισθησίες και πολιτικές ανησυχίες που, τότε, ήταν αδύνατον να διατυπωθούν ευθέως στο δημόσιο πεδίο. Ταυτόχρονα, αρχής γενομένης το μακρινό 1950, μέσα από την ευρύτερη καλλιτεχνική δράση και συμπορεία με μείζονες μορφές του πολιτιστικού χώρου συνεισέφερε ενεργητικά και παθητικά στη διαμόρφωση εξελίξεων, ειδικά αλλά και ευρύτερα στο πεδίο της μουσικής. Η περίφημη διάλεξη για το ρεμπέτικο (1949), συνεργασίες με το Θέατρο Τέχνης και το «Ελληνικό χορόδραμα», μουσικές για τον κινηματογράφο, βραβεύσεις στους διαγωνισμούς τραγουδιού, δραστική ανάμειξη στις τροπές των εξελίξεων στην εγχώρια μουσική ζωή με διοργανώσεις επί ελληνικού εδάφους μουσικών διαγωνισμών σύγχρονης μουσικής («Avant-garde») και ίδρυση μουσικών συνόλων. Παρεμβάλλεται μια εξαετία στις ΗΠΑ (1966-1972).

Το διάστημα 1975-1982, επί κυβερνήσεως Καραμανλή, τα άκρως επεισοδιακά περάσματα του Χατζιδάκι από την ΕΛΣ, την ΚΟΑ και το Γ’ Πρόγραμμα της ΕΡΤ, σε συνδυασμό με την ακατανίκητη πειθώ του ευφυούς, κριτικού λόγου και των αδιάλλακτα αντιλαϊκίστικων απόψεών του, προκάλεσαν θανάσιμες, θυελλώδεις κόντρες αλλά δημιούργησαν εκσυγχρονιστικά ανοίγματα και ξεκινήματα που καρποφόρησαν σε μεγάλο βάθος χρόνου. Βεβαίως αυτό δεν έγινε ούτε ακριβώς όπως το φανταζόταν ή το περίμενε ο ίδιος, ενώ στις απώτατες εξελίξεις του ενίοτε εξώκειλε ή οδήγησε τη μουσική ζωή σε δύσκολα νερά. Για δεκαετίες, η διαλείπουσα, ιδιόφωνη, ψιλοδουλεμένα εστετίστικη συνομιλία του με το «λαϊκό» (λέγε ρεμπέτικο) μοιάζει σα να συνεχίζει σε άλλο χρόνο την αγωνιώδη διαπάλη του μεσοπολέμου για την «Ελληνικότητα» και τη σχέση της με τον μοντερνισμό. Τελικά ποια λαϊκά είναι αυθεντικότερα: τα υπέροχης επιτήδευσης, διαμεσολαβημένα του Χατζιδάκι ή εκείνα των πρώτων δημιουργών; Τέλος, η εκ των πραγμάτων ανταγωνιστική σχέση του με τον στρατευμένο Μίκη Θεοδωράκη –«ο Μίκης και ο Μάνος» ως μουσικοί πόλοι!– εν πολλοίς όρισε τις μεθορίους τής (και πολιτικής) τοπογραφίας της μουσικής μας ζωής…

Κλείνοντας, θα επιμείνω σε ένα σημαντικό θέμα: την queer διάσταση της μουσικής του ομοφυλόφιλου Χατζιδάκι, έτσι όπως αυτή λειτούργησε τότε –και αναδύεται ακόμη– και μέσα από δημόσια σχόλια, κείμενα που επέλεξε ο ίδιος να μελοποιήσει, την ίδια τη μουσική του, τους προσεκτικά διαλεγμένους εκτελεστές και, ειδικά, το ύφος της ερμηνείας που δίδαξε σ’ αυτούς, τέλος τα δημοσιευμένα πεζά κείμενά του. Ισως όποιος ασχοληθεί σοβαρά με αυτή την όψη του Χατζιδάκι να «βιάσει ανοιχτές θήρες». Ωστόσο, το θέμα είναι εκεί –σε κοινή θέα– και (μας) περιμένει. Μπορεί ο ίδιος να έφυγε σχεδόν τριάντα χρόνια πριν το Σύμφωνο Συμβίωσης περιλάβει τα ομόφυλα ζευγάρια και ο γάμος τους νομιμοποιηθεί, ωστόσο δεν είναι καθόλου άνευ σημασίας να ομολογηθεί και να έρθει πλήρως στο φως η συνεισφορά του και σ’ αυτό το πεδίο.

Με τον Χατζιδάκι δεν ξεμπερδεύουμε εύκολα: είτε το θέλουμε είτε το αναγνωρίζουμε, είτε όχι, το διεισδυτικό DNA του κυκλοφορεί ακόμη στις φλέβες μας. Η Ιστορία δεν χωνεύει μόνον· επίσης μεταβολίζει δίχως δυνατότητα αντιστροφής!

*Κριτικός μουσικής (της «Εφ.Συν.» κατ’ αρχάς) και αρχιτέκτονας

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Τι απομένει από τον Μάνο Χατζιδάκι;

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας