Αθήνα, 27°C
Αθήνα
Αίθριος καιρός
27°C
28.2° 23.8°
2 BF
46%
Θεσσαλονίκη
Αίθριος καιρός
24°C
25.5° 22.7°
3 BF
66%
Πάτρα
Αίθριος καιρός
23°C
23.2° 21.0°
3 BF
67%
Ιωάννινα
Ελαφρές νεφώσεις
21°C
20.9° 20.9°
1 BF
60%
Αλεξανδρούπολη
Αίθριος καιρός
23°C
22.9° 22.9°
0 BF
64%
Βέροια
Αίθριος καιρός
25°C
25.4° 22.9°
2 BF
57%
Κοζάνη
Αίθριος καιρός
21°C
21.8° 21.4°
1 BF
46%
Αγρίνιο
Αίθριος καιρός
24°C
23.5° 23.5°
1 BF
67%
Ηράκλειο
Αίθριος καιρός
24°C
24.9° 23.6°
2 BF
69%
Μυτιλήνη
Αίθριος καιρός
26°C
26.1° 22.3°
3 BF
45%
Ερμούπολη
Αίθριος καιρός
24°C
25.5° 24.4°
3 BF
46%
Σκόπελος
Αίθριος καιρός
25°C
24.7° 22.9°
1 BF
53%
Κεφαλονιά
Αίθριος καιρός
22°C
21.9° 21.9°
3 BF
83%
Λάρισα
Αίθριος καιρός
25°C
24.9° 24.0°
2 BF
41%
Λαμία
Αίθριος καιρός
27°C
26.6° 26.6°
2 BF
58%
Ρόδος
Αίθριος καιρός
26°C
28.2° 25.4°
4 BF
57%
Χαλκίδα
Αίθριος καιρός
25°C
27.1° 22.5°
2 BF
35%
Καβάλα
Ελαφρές νεφώσεις
21°C
21.3° 21.3°
2 BF
78%
Κατερίνη
Αίθριος καιρός
24°C
26.1° 23.6°
2 BF
78%
Καστοριά
Αίθριος καιρός
19°C
18.7° 18.7°
2 BF
66%
ΜΕΝΟΥ
Σάββατο, 15 Ιουνίου, 2024
egefalos
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
Dreamstime.com

Περί μιας «άγνωστης» βιολογικής πραγματικότητας

Διέξοδος θα ήταν να ξεκινήσουμε από την άποψη του F. Engels, ότι η ιστορική εξέλιξη αφορά τα πάντα, ακόμα και την έννοια του «υλισμού», αλλά προφανώς αυτός απέκλειε τη συνεργασία του υλισμού με τον σπιριτουαλισμό και τον θεϊσμό.

Στην εποχή μας έχει αναδειχτεί ως ερευνητικό επιστημονικό πρόγραμμα η αναζήτηση μιας ξεχωριστής «βιολογικής πραγματικότητας» με αφορμή τον ανθρώπινο εγκέφαλο (συνειδητότητα, νόηση, σκέψη, φαντασία, αισθήματα, συναισθήματα κ.λπ.). Αναβιώνουν για αυτό παλιές αντιλήψεις όπως η vis vitalis ή η elane vital (Bergson). Επίσης εδώ και πάρα πολύ καιρό παρατηρείται και αναδεικνύεται η λεγόμενη «επιστροφή στον Θεό», κυρίως στον εξορθολογισμένο και επιστημοσεβή δυτικό κόσμο. Τον πρώτο ρόλο εδώ βέβαια έχουν ex oficio οι θρησκείες.

Η κυρίαρχη εξηγητική γραμμή είναι εύλογα η διαρκής σκλήρυνση του νεοφιλελευθερισμού, των κοινωνικών ανισοτήτων και της εκμετάλλευσης, όπου συνεχώς επιδεινώνονται τα επιβιωτικά και τα συνακόλουθα αυτοεπιβεβαιωτικά άγχη. Δεν θα μείνουμε όμως εδώ, αν και μπορεί να προσφέρει ένα γενικότερο πλαίσιο ένταξης της συζήτησής μας. Εδώ ασχολούμαστε με κοινά ζητήματα που θέτουν νευροεπιστήμονες και φιλόσοφοι, όπως είναι π.χ. ο νευροεπιστήμονας Α. Παπανικολάου (Α.Π.) (που έχει φιλοξενηθεί συχνά στην «Εφ.Συν.», π.χ. Σεπτ.-Οκτ. 2023) και ο γνωστός Αμερικανός φιλόσοφος Thomas Nagel (T.N.).

Ο Α.Π. υποστηρίζει ότι η αναγωγή της εσωτερικής εμπειρίας, του ψυχισμού μας, στο εγκεφαλικό υλικό δεν επαρκεί εξηγητικά, δηλαδή αποτελεί αναγκαία συνθήκη εξήγησης αλλά όχι ικανή. Επίσης, αποκλείει μια εξήγηση που βασίζεται σε έναν εξωσωματικό άυλο ψυχισμό (πνεύμα-spirit, ψυχή κ.λπ.) που επιδρά στις υλικές διεργασίες. Στην πρώτη περίπτωση, υποτασσόμαστε δογματικά στον υλισμό, ενώ στη δεύτερη, στον δυϊσμό-διαρχία (πνεύμα και ύλη), αλλά σε μία επιστημονική διερεύνηση πρέπει αυτές οι δύο θέσεις να αποκλείονται ως «μεταφυσικές ιδεοληψίες». Στις αναλύσεις του επίσης τονίζει ότι η επιστημονική μέθοδος είναι πραγματιστική. Υλη και συνείδηση δεν είναι φύσει ανόμοιες ουσίες αλλά φαινομενικές εκφάνσεις μιας κοινής «άγνωστης» ουσίας. Εδώ μάλιστα κάνει φιλοσοφικές αναφορές στον Πλωτίνο και τον Σπινόζα.

Μιλώντας για τον Πραγματισμό που χαρακτηρίζει την αγγλοσαξονική και κυρίως την αμερικανική φιλοσοφία από τον 19ο αιώνα (C.S. Peirce, J. Dewye, κυρίως ο W. James αλλά και στην Αγγλία με τον Schiller που ονόμασε τη νέα θεωρία ανθρωπισμό-humanism), γνωρίζουμε ότι θεμελιακός σκοπός του ανθρώπου είναι η διατήρηση και η άμυνα του ατόμου. Η νόηση –όπως και όλη η ψυχική ζωή– υπηρετεί τη δράση, την ενέργεια, δηλαδή τη ζωή και την πράξη. Αλήθεια και αληθινή γνώση είναι ό,τι μας βοηθά να κινούμαστε μέσα στην πραγματικότητα. Αληθινό είναι το ωφέλιμο για το άτομο και την κοινωνία. Αν αποδειχτεί ότι οι θρησκευτικές έννοιες έχουν αξία για τη ζωή, θα είναι αληθινές για τον πραγματιστή. Με αυτή την έννοια, γνώση ωφέλιμη και γνώση αληθινή είναι ταυτόσημες. Για τον Γερμανό H. Vaihinger, επίσης, ο άνθρωπος είναι κυρίως καμωμένος για δράση και η νόηση του δόθηκε όχι για να βρίσκει την αλήθεια, αλλά για να ενεργεί.

Οπως επισημαίνει ο Α.Π., υπάρχει αντιστοιχία μεταξύ εγκεφαλικών διεργασιών (στις οποίες μάλιστα διαπρέπει ο ίδιος σε έρευνες με επιστημονικά απεικονιστικά μηχανήματα κ.λπ.) και συνειδητής εμπειρίας, όμως απορρίπτει αυτή τη σχέση ως σχέση αιτίου-αιτιατού, όπως θέλει ο επιστημονικός υλισμός. Επίσης απορρίπτει και τον δυϊσμό κατά τον οποίο η συνειδητή εμπειρία επιτυγχάνεται τελικά «εξω-εγκεφαλικά».

Αυτή την περίπτωση όμως ως γνωστόν είχε αποδεχτεί τελικά ο πατριάρχης του Πραγματισμού W. James, όταν δέχτηκε ως πιο κατανοητό και εύκολο ότι αυτή η θαυματουργή «μαλακιά ύλη» του εγκεφάλου δραστηριοποιείται από κάτι που «έρχεται από έξω». Αυτό βέβαια μπορεί να είναι πνεύμα, ψυχή ή ο ίδιος ο Θεός. Ο Α.Π. απορρίπτει και αυτή την εκδοχή μένοντας απλώς στην ανάγκη να ανακαλυφθεί επιστημονικά η φύση αυτής της «άγνωστης βιολογικής πραγματικότητας». Μάλιστα, λόγω του γενικού όρου που χρησιμοποιεί, αναφέρεται εκτός από τον άνθρωπο και σε κάθε είδος που ανήκει στη χλωρίδα και στην πανίδα πάνω στη Γη. Οπως είδαμε, ο φιλόσοφος W. James προσέφυγε στο δυϊσμό, ουσιαστικά στον Θεό, για να ξεπεράσει το πρόβλημα που έβλεπε.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον εδώ έχουν επίσης οι αμφίσημες γενικές απόψεις του T.N. που παρουσιάζει ιδίως στο έργο του «Νους και Κόσμος» (εκδόσεις Εκκρεμές). Ο ίδιος δυσπιστεί στη νεοδαρβινική εξήγηση της προέλευσης και της εξέλιξης της ζωής. Η «συνείδηση» και ο «νους» θα πρέπει να συμπεριληφθούν στα βασικά συγκροτητικά στοιχεία του κόσμου ως απαραίτητα τελεολογικά στοιχεία. Μια εξήγηση της πολυπλοκότητας θα πρέπει επίσης να εξηγεί και την ύπαρξη του «λόγου». Ο T.N., αν και δηλωμένος αθεϊστής, υποστηρίζει τα επιχειρήματα των θεϊστών κατά του επιστημονισμού και του νεοδαρβινισμού. Στο δύσκολο και δαιδαλώδες βιβλίο του ανοίγει σωρεία ζητημάτων τα οποία συχνά αφήνει επίτηδες ανοιχτά.

Εμείς, λοιπόν, πού πρέπει να προσφύγουμε εκτός από τον… «επάρατο» επιστημονικό υλισμό; Τρίτη λύση δεν υπάρχει, αφού η ανακάλυψη αυτής της «άγνωστης βιολογικής πραγματικότητας» οφείλει να είναι επιστημονική, δηλαδή υλιστική, χωρίς προσφυγή σε πνεύματα, ψυχές, θεούς και δαίμονες. Ετσι, εκτός των άλλων, αποφεύγουμε και τον φαύλο κύκλο!

Διέξοδος θα ήταν να ξεκινήσουμε από την άποψη του F. Engels, ότι η ιστορική εξέλιξη αφορά τα πάντα, ακόμα και την έννοια του «υλισμού», αλλά προφανώς αυτός απέκλειε τη συνεργασία του υλισμού με τον σπιριτουαλισμό και τον θεϊσμό. Εδώ θα μπορούσαμε να πάμε στις περιπλανήσεις και αναζητήσεις τού T.N. που αναφέραμε, αλλά όσο και να θέλει να αποφύγει τον θεϊσμό, οι απόψεις του για τη «συνείδηση», τον «νου» και τον «λόγο» τον οδηγούν εκεί. Επίσης πρέπει πρώτα να επιλυθούν ορθολογικά και υλιστικά, δηλαδή επιστημονικά, τα θέματα της υπερ-πολυπλοκότητας του εγκεφάλου. Εδώ ίσως μπορεί να συνεισφέρει ως αρχικό στάδιο η γνωστή ανακάλυψη του νομπελίστα I. Prigozin και της σχολής του περί της αυθόρμητης εμφάνισης «τάξης» σε απλά θερμοδυναμικά-φυσικοχημικά συστήματα.

Τελικά, ο φιλοσοφικός Πραγματισμός, ως γενική θεωρία της αλήθειας, μπορεί να υποστηρίξει αυτό που αναφέραμε στην αρχή, δηλαδή τη σημερινή «επιστροφή του Θεού». Ανέκαθεν χρησιμοποίησε τη βιολογία για να δικαιώσει τη θρησκεία. Σε κάθε περίπτωση, όμως, πάντα νιώθουμε ότι δεσμευόμαστε από την αναγκαιότητα της παροιμίας, ότι «πίτα ολάκερη και σκύλος χορτάτος» αποτελεί αδύνατη συνθήκη, δηλαδή ότι δεν μπορούμε να κάνουμε επιστήμη μέσω ενός «επέκεινα»!

*Δρ. Φιλοσοφίας, Φυσικός

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Περί μιας «άγνωστης» βιολογικής πραγματικότητας

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας