• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 7.5°C / 10.1°C
    3 BF
    63%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 7.9°C / 9.8°C
    6 BF
    47%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 7.7°C / 10.0°C
    0 BF
    74%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    8°C 8.3°C / 8.3°C
    3 BF
    30%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    6°C 5.9°C / 7.4°C
    2 BF
    75%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 7.0°C / 8.7°C
    2 BF
    47%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    3°C 3.4°C / 5.1°C
    3 BF
    45%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 9.1°C / 9.1°C
    2 BF
    77%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 11.6°C / 12.8°C
    4 BF
    70%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 7.3°C / 8.9°C
    3 BF
    66%
  • Ερμούπολη
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 7.2°C / 9.4°C
    5 BF
    66%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    10°C 6.2°C / 9.7°C
    3 BF
    53%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    11°C 11.2°C / 11.2°C
    5 BF
    69%
  • Λάρισα
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 6.7°C / 7.9°C
    3 BF
    57%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    8°C 7.5°C / 7.8°C
    2 BF
    78%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 11.8°C / 11.8°C
    4 BF
    47%
  • Χαλκίδα
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 7.9°C / 9.9°C
    2 BF
    55%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    8°C 7.7°C / 8.3°C
    1 BF
    54%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 8.6°C / 9.7°C
    3 BF
    50%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    3°C 3.5°C / 3.5°C
    2 BF
    57%

Στάμος Παπαστάμου, Γεράσιμος Προδρομίτης, Τάσος Παππάς: Λαϊκισμός Μια ατίθαση λέξη, Εκδόσεις Πεδίο, 2022

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενα «βολικό τέρας»

  • A-
  • A+
Οι συγγραφείς επιλέγουν να τεκμηριώσουν με ερευνητικά δεδομένα τους τρόπους με τους οποίους οι αμφισβητήσεις του πολιτικού συστήματος μέσω των δράσεών του απονευρώνονται και απαξιώνονται.

Μια ιδιαίτερη προσέγγιση για την κατανόηση του φαινομένου του λαϊκισμού που συνοδεύει τις κοινωνικοπολιτικές εκρήξεις σε ολόκληρο σχεδόν τον κόσμο, μαζί με την άνοδο λαϊκιστικών κομμάτων στην εξουσία, προτείνουν τρεις συν-συγγραφείς μέσω μιας σύνθετης ανάλυσης εμπειρικών διερευνήσεων και θεωρητικών στοχασμών.

Ο γνωστός δημοσιογράφος Τάσος Παππάς και δύο αγαπημένοι μου συνάδελφοι, ο Στάμος Παπαστάμου και ο Γεράσιμος Προδρομίτης, καθηγητές Πειραματικής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, συνενώνουν τις συλλογικές γνώσεις τους σε ένα πλούσιο σε ιδέες, επιστημονικά ερωτήματα και ευρήματα, βιβλίο που κυκλοφόρησε πρόσφατα.

«Λαϊκισμός - Μια ατίθαση λέξη», ο τίτλος του. Μια λέξη που, όπως αναφέρουν οι ίδιοι, ασκεί παρόμοια γοητεία με αυτήν που ασκούσαν πριν από δεκαετίες στην κοινωνιοψυχολογική σκέψη οι έννοιες του αυταρχισμού και του δογματισμού.

Σε αυτή την κατεύθυνση του κοινωνιοψυχολογικού προβληματισμού κινείται το βιβλίο, αναζητώντας τις πολλαπλές αιτίες και τις ιστορικές, ιδεολογικές και εμπειρικές παραμέτρους της «κοινωνικής επιρροής» που ασκεί ο λαϊκισμός στις πολιτικές πρακτικές και τις κοινωνικές εξελίξεις στον τόπο μας.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου, ο Τάσος Παππάς επικεντρώνεται στους περίπλοκους νοηματικούς προσδιορισμούς της λέξης «λαϊκισμός» από ιστορική, πολιτική και επικοινωνιολογική σκοπιά. Το λαϊκιστικό φαινόμενο διερευνάται στον τόπο μας με τη βαρύνουσα σημασία του ιστορικού χρόνου και του πρόσφατου κοινωνικοπολιτικού πλαισίου, δίχως να απουσιάζει η διεθνής θεωρητική συζήτηση γύρω από αυτό.

Από την Κατοχή και τον εμφύλιο πόλεμο μέχρι την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, τις μνημονιακές πολιτικές λιτότητας, τη νίκη και την ήττα του ΣΥΡΙΖΑ έως και την παρούσα πανδημική κρίση, ο Τάσος Παππάς ξεδιπλώνει αριστοτεχνικά αιτιότητες και ποικίλες εκφάνσεις του λαϊκισμού. Αναδεικνύει, μέσα από μια πλουραλιστική βιβλιογραφική επισκόπηση, πως υπάρχει τελικά μια ερμηνευτική μήτρα από την οποία γεννιέται και εξαπλώνεται το φαινόμενο.

Η «μήτρα» αυτή δεν είναι άλλη από το «διαβόητο αόρατο χέρι της αγοράς» που για να αποφύγει την κατάρρευση του κερδοσκοπικού καπιταλισμού, παραμένοντας πάντα αόρατο, συναρθρώνει έντεχνα τον εθνικισμό και τη δύναμη της «λαϊκής ψήφου» με τον στιγματισμό του πολιτικού αντιπάλου –κομμάτων της Αριστεράς και της αμφισβήτησης, κινηματικών δράσεων και κοινωνικών εκρήξεων– ως «λαϊκιστικού εκπροσώπου» των συμφερόντων των αδύναμων πολλών (λαός) έναντι των προνομίων των ολίγων ισχυρών (ελίτ).

Οπως γράφει ο ίδιος με αφορμή την πανδημική κρίση, «δεξιοί, πολύ δεξιοί, νεοφιλελεύθεροι και λοιποί ιδεολογικά συγγενείς» δεν διστάζουν να ανασύρουν από το χρονοντούλαπο της Ιστορίας φθαρμένα ιδεολογικά σχήματα για να χαρακτηρίσουν «γραφικούς και επικίνδυνους λαϊκιστές» όσους διεκδικούν μια πιο δίκαιη ανακατανομή του πλούτου, μια πιο δημοκρατική και ισότιμη κοινωνία.

Σε αυτό το πλαίσιο, οτιδήποτε απειλεί την ανεμπόδιστη εφαρμογή του χρυσού κανόνα του νεοφιλελευθερισμού, δηλαδή την ιδιωτικοποίηση των κερδών και την κοινωνικοποίηση των ζημιών, καταδικάζεται ως «λαϊκισμός».

Η Αριστερά στο σύνολό της δεν έχει άλλη εναλλακτική από το να αποσυρθεί ή να συναινέσει, αφού κάθε ουσιώδης διεκδίκηση κινδυνεύει να θυμώσει τα αρπακτικά του καπιταλισμού, τα οποία, όπως λέγεται από όλες σχεδόν τις νεοφιλελεύθερες κυβερνήσεις, θα αναγκαστούν να κλείσουν τις κερδοφόρες πολυεθνικές επιχειρήσεις τους καταδικάζοντας, έτσι, τους εργαζόμενους στην απόγνωση της φτώχειας και την αδυναμία της διαβίωσης.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, οι εμπειρικές έρευνες των Παπαστάμου και Προδρομίτη συσχετίζουν τον λαϊκισμό με θεμελιώδεις έννοιες της κοινωνικής ψυχολογίας, όπως είναι η κοινωνική επιρροή, οι κοινωνικές αναπαραστάσεις, η μειοψηφία και η πλειοψηφία κ.ά. Αποκωδικοποιώντας το «λαϊκιστικό γεγονός» αναδεικνύουν ότι, εκτός από τις διαφορετικές νοηματοδοτήσεις του όρου, υπάρχει και ένα «πολιτικό στιλ» το οποίο κυριαρχεί στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Η επικοινωνιολογική όψη του φαινομένου επιβάλλεται κυριαρχικά, καθώς είναι φανερό πως απουσιάζει ένα περισσότερο ή λιγότερο συμπαγές νοηματικό corpus της ίδιας της έννοιας, όπως συμβαίνει με άλλες έννοιες της νεωτερικής περιόδου (π.χ. σοσιαλισμός ή φιλελευθερισμός).

Αποφεύγοντας να εγκλωβιστούν σε έναν ορισμό της λέξης λαϊκισμός, ίσως επειδή γνωρίζουν καλά πόσο ατίθαση είναι αυτή σε επιστημονικούς «ιδεότυπους», οι συγγραφείς επιλέγουν να τεκμηριώσουν με ερευνητικά δεδομένα τους τρόπους με τους οποίους οι αμφισβητήσεις του πολιτικού συστήματος από ιδεολογικοπολιτικούς αντιπάλους ή από τον ίδιο τον λαό μέσω των δράσεών του απονευρώνονται και απαξιώνονται. Αρκεί να χαρακτηριστούν «λαϊκιστικές» και τα πράγματα επανέρχονται στην ορθή πορεία τους.

Οπως επισημαίνουν εύστοχα οι ίδιοι, ο λαϊκισμός έχει εισέλθει σιγά σιγά στο «πάνθεον των τεράτων», συνοδευόμενος από τη συνωμοσιολογική σκέψη ως ακόμη ένα αρνητικό είδωλο του ορθολογισμού και της κανονικότητας. Ενα «βολικό τέρας» που στο όνομα της αυτοσυντήρησης της σύγχρονης φιλελεύθερης μαζικής δημοκρατίας πρέπει να καταπολεμηθεί και να εκριζωθεί.

Ελέγχοντας πλήρως τα μεθοδολογικά εργαλεία τους, οι δύο ερευνητές ανακαλύπτουν τις κατασκευασμένες αναπαραστάσεις και τις πολύπλοκες διαδικασίες κοινωνικής επιρροής του λαϊκισμού. Τεκμηριώνουν, έτσι, επιστημονικά τις προσεγγίσεις του πρώτου μέρους του βιβλίου –δύσκολο, πράγματι, το εγχείρημα– αποδεικνύοντας ότι ο λαϊκισμός είναι εκείνο το «στίγμα» το οποίο, πρωτίστως επικοινωνιακά, απονομιμοποιεί κάθε κριτική κοινωνιοψυχολογική σκέψη για το πολιτικό σύστημα.

Αυτός ακριβώς ο στιγματισμός λειτουργεί ως αυτοματοποιημένος αποτρεπτικός μηχανισμός, ώστε το μοναχικό πλήθος, κατά την έκφραση του κοινωνιολόγου Ντέιβιντ Ρίσμαν, να μην μπορεί να συγκροτηθεί ως εν δυνάμει πολιτικό υποκείμενο το οποίο θα αμφισβητούσε τον ολοκληρωτισμό των «Μεγάλων Αδερφών».

Αυτό που έχει κατ’ εξοχήν σημασία είναι το πλήθος, αυτή η ανομοιογενής «μάζα», να μην αντιληφθεί και κατ’ επέκταση να συνειδητοποιήσει ότι η «τέλεια δικτατορία» ενδέχεται να κατοικεί στη σκιά της δημοκρατίας. Σαν μια αόρατη φυλακή από την οποία οι έγκλειστοι υπήκοοι, όπως οι τυφλοί του Ζοζέ Σαραμάγκου, δεν θα ονειρεύονταν ποτέ να δραπετεύσουν. Αρκεί να μπορούν εσαεί να «βλέπουν» στον Black Mirror την αποθέωση της κουλτούρας του ναρκισσισμού που εδώ και δεκαετίες έχει κυριαρχήσει στον κόσμο μας.

Διότι ακόμα κι αν, στο παρόν ή στο μέλλον, δεν απομένει τίποτα προς κατανάλωση, οι υπήκοοι μπορούν πάντα να καταναλώνουν τον εαυτό τους μέσω της εικόνας του. Αρκεί να μη θίξουν τους ορατούς και αόρατους μηχανισμούς που ξεδιάντροπα κατασκευάζουν οι ολίγοι ώστε να τρέφονται στους αιώνες των αιώνων με τις σάρκες των πολλών.

*Καθηγήτρια Κοινωνιολογίας, πρώην κοσμήτορας Σχολής Κοινωνικών Επιστημών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΝΗΣΙΔΕΣ
Κάθε τέχνη είναι προπαγάνδα
Η πιο επικίνδυνη μορφή λογοκρισίας είναι η αυτολογοκρισία και αυτός ο κίνδυνος μπορεί να προέλθει από τα αριστερά όσο και από τα δεξιά.
Κάθε τέχνη είναι προπαγάνδα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η Φρίντα και η Κρατούλα
Οι σημαιούλες κόντευαν να γίνουν ράκη θλιβερά στα κουρασμένα χέρια των παιδιών προς παρηγορία κι εκείνων που τις είχαν χάσει από νωρίς.
Η Φρίντα και η Κρατούλα
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Είναι δύσκολο να μην αισθανθείς τη γοητεία της Ρόζας μέσα από το έργο της»
Η Λούξεμπουργκ δείχνει πειστικά ότι αυτή η προοπτική μετάβασης στον σοσιαλισμό χωρίς επανάσταση ήταν μια απάτη και στην πράξη σήμαινε υποταγή στην αστική τάξη.
«Είναι δύσκολο να μην αισθανθείς τη γοητεία της Ρόζας μέσα από το έργο της»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Δημόσιες εκμυστηρεύσεις
Στο τελευταίο βιβλίο της «Αποδελτίωση ΙΙ» η Σεμίνα Διγενή ανθολογεί συνεντεύξεις και κείμενά της από τη μακρά δημοσιο­γραφική πορεία της.
Δημόσιες εκμυστηρεύσεις
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο ουτιδανός και ο γυμνοσάλιαγκας
Η θεματική και το κέντρο ενδιαφέροντος του Ιονέσκο παραμένουν εστιασμένα στην αποξένωση, στην ασυνεννοησία, στην αχανή απόσταση που χωρίζει τα ανθρώπινα όντα.
Ο ουτιδανός και ο γυμνοσάλιαγκας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας