• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.2°C / 25.7°C
    2 BF
    72%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.0°C / 26.9°C
    3 BF
    49%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    22°C 22.0°C / 22.7°C
    1 BF
    76%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    18°C 16.9°C / 18.3°C
    1 BF
    71%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    22°C 21.9°C / 21.9°C
    2 BF
    78%
  • Βέροια
    Σποραδικές νεφώσεις
    23°C 21.0°C / 24.0°C
    2 BF
    59%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 19.2°C / 20.4°C
    2 BF
    40%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.6°C / 19.6°C
    2 BF
    82%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 23.0°C / 24.3°C
    1 BF
    83%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    25°C 23.5°C / 24.9°C
    3 BF
    61%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 22.7°C / 24.8°C
    3 BF
    78%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.7°C / 24.0°C
    1 BF
    73%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.9°C / 24.9°C
    0 BF
    65%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.0°C / 24.9°C
    0 BF
    44%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.8°C / 24.5°C
    2 BF
    52%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    26°C 25.8°C / 25.8°C
    1 BF
    65%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.4°C / 26.0°C
    2 BF
    47%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 21.3°C / 23.3°C
    2 BF
    79%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    23°C 23.1°C / 24.7°C
    1 BF
    84%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 19.6°C / 19.6°C
    1 BF
    60%
Φωτ.: © Christophe Raynaud de Lage/Festival d’Avignon
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Η εξέλιξη έρχεται όταν πονάς»

  • A-
  • A+
Ο Αμίρ Ρεζά Κουχεστανί είναι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες φωνές του σύγχρονου θεάτρου. Γνώριμος του ελληνικού κοινού, που έχει παρακολουθήσει την «Ακρόαση» και το «Μέσα στα σύννεφα» στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, ο Ιρανός σκηνοθέτης έχει αναπτύξει μια εντελώς προσωπική γλώσσα που περιέχει μόνο ερωτήματα, όχι βεβαιότητες.

Η τελευταία του δουλειά «Τράνζιτ» που παρουσίασε στο Φεστιβάλ της Αβινιόν βασίστηκε σε μια δική του εμπειρία: περιμένοντας να πετάξει από το Μόναχο σε ένα φεστιβάλ στη Χιλή, συνελήφθη και κρατήθηκε στο κέντρο κράτησης του αεροδρομίου επειδή, από λάθος των γερμανικών αρχών, είχε παραμείνει εντός ζώνης Σένγκεν τέσσερις μέρες παραπάνω από το επιτρεπτό.

Το διαβατήριό του κατασχέθηκε και απελάθηκε στο Ιράν. Αυτό το γεγονός σε συνδυασμό με το ομότιτλο βιβλίο της Ανα Ζέγκερς, που περιγράφει την προσπάθεια Εβραίων και αντιφρονούντων να διαφύγουν στην Αμερική κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δημιουργούν ένα εκρηκτικό θέαμα που ραγίζει καρδιές και κλονίζει συνειδήσεις.

● Εχετε πει πως ύστερα από αυτή την εμπειρία αναρωτηθήκατε σε τι ωφελεί το θέατρο. Εχετε βρει απάντηση;

Οχι. Αν είχα βρει, δεν θα εξακολουθούσα να κάνω θέατρο. Το «Τράνζιτ» είναι μια απόπειρα να βρεθούν απαντήσεις. Το ερώτημα προέκυψε όταν βρισκόμουν στο κέντρο κράτησης στο Μόναχο. Είχα μόλις ολοκληρώσει μια παράσταση για την προσφυγική κρίση. Ξαφνικά βρέθηκα εκεί: η κατάσταση ήταν πολύ χειρότερη από αυτό που είχα περιγράψει. Και τότε αναρωτήθηκα: Κάναμε την παράσταση, μας χειροκρότησαν όρθιοι στο τέλος. Σκεφτόμουν ότι αγγίξαμε το κοινό, ότι έλαβαν το μήνυμα. Πήραμε καλές κριτικές, ίσως μας καλέσουν στο Φεστιβάλ της Αβινιόν! Δύο εβδομάδες αργότερα, βρίσκομαι φυλακισμένος στο κέντρο κράτησης του αεροδρομίου του Μονάχου λόγω των ίδιων προβλημάτων που αντιμετώπιζαν οι χαρακτήρες του έργου μου. Μα αυτά είναι που θέλω να αλλάξω με το θέατρό μου, σκέφτηκα! Ομως αυτούς που εμπλέκονται δεν τους αγγίζουμε.

Οι αστυνομικοί της υπηρεσίας των συνόρων και οι επικεφαλής τους δεν πάνε στο θέατρο. Κι αναρωτιέμαι: Δημιουργώ ένα θεατρικό έργο για τους πρόσφυγες. Ομως τελικά ζούμε μέσα σε μια φούσκα όπου οι άνθρωποι που αφορά το έργο δεν μπαίνουν ποτέ. Χειροκροτούμαστε μεταξύ μας. Αναρωτιέμαι αν αυτό είναι το νόημα του θεάτρου. Πρόκειται να παίξουμε τον Νοέμβριο στο Παρίσι. Θέλω να ζητήσω από το θέατρο να προσκαλέσουν αστυνομικούς που εργάζονται στη συνοριακή υπηρεσία του αεροδρομίου. Να σπάσουμε το φράγμα ανάμεσά μας. Ας μη μιλήσουμε μετά. Ισως και να προσβληθούν από την παράσταση. Ομως αυτό υποτίθεται πως κάνει το θέατρο από την εποχή των αρχαίων Ελλήνων: συγκεντρώνεις τους ανθρώπους και τους μιλάς.

Αυτός είναι ο ασφαλέστερος τρόπος να προκαλέσεις αλλαγές στις κοινωνίες χωρίς βία. Θα ήθελα πολύ να προσκαλέσω τους αστυνομικούς που συνάντησα στο Μόναχο: ας έλθουν ανώνυμα. Πρέπει να δούμε τους εαυτούς μας από έξω. Στην πραγματικότητα δεν βλέπουμε. Ο καθένας μας πιστεύει πως είναι καλός άνθρωπος, έχουμε πάντα μια καλή εξήγηση για τις πράξεις μας. Αν ένας εξωτερικός αφηγητής μάς έδειχνε τον εαυτό μας και έλεγε «έτσι ακριβώς δείχνεις στην πραγματικότητα, λυπάμαι, δεν είναι πολύ ευχάριστο για τους άλλους», τουλάχιστον θα τον έχουμε δει.

● Αυτοί οι άνθρωποι έχουν μια πολύ καλή δικαιολογία: Αυτός είναι ο νόμος, τον ακολουθώ αυστηρά. Ομως και την εποχή της Ανα Ζέγκερς, ένα ολόκληρο έθνος ισχυριζόταν πως ακολουθούσε διαταγές. Σοκάρομαι που τίποτα δεν άλλαξε.

Ετσι είναι. Τώρα στη Γερμανία πρέπει, όπως οι ΗΠΑ και ο Καναδάς, να κάνουν ένα είδος εξετάσεων. Σαν να λένε «χρειαζόμαστε τους έξυπνους, τους πτυχιούχους». Το γερμανικό διαβατήριο σου δίνει κάποια προνόμια. Βρέθηκε λοιπόν μια καπιταλιστική συνταγή: πρέπει να περάσεις ένα διαγώνισμα – αλλά φυσικά δεν είναι κανονικό διαγώνισμα. Υποβάλλεις τα βιογραφικό, το πτυχίο σου και μετά περνάς από συνέντευξη. Περνάς από διάφορα φίλτρα σχετικά με το αν αποδέχεσαι τις λεγόμενες «ευρωπαϊκές αξίες». Τι σημαίνει όμως αυτό; Αποδέχονται όλοι οι Ευρωπαίοι τις ίδιες αξίες;

Ολες οι χώρες έχουν τους ίδιους νόμους για την έκτρωση, την ίδια μεταναστευτική πολιτική; Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, για να πάρεις βίζα για τις ΗΠΑ χρειαζόσουν συστατική επιστολή από έναν πολίτη των ΗΠΑ που να εγγυάται για σένα. Αυτό υπάρχει και στην παράστασή μας. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και σήμερα, απλώς αυτός που θα «εγγυηθεί» για σένα είναι το πρόσωπο που σου παίρνει συνέντευξη. Πρέπει να δώσεις εξηγήσεις. Το έχω κάνει πολλές φορές, γιατί δουλεύω πολύ συχνά στη Γερμανία – έχω κάνει γύρω στις 12 παραγωγές σε 8 χρόνια. Κάθε φορά πρέπει να πάρω τη λεγόμενη «βίζα εργασίας». Εφόσον με προσκαλούν θέατρα, όπως το Deutsches Theater ή το Thalia Theater του Αμβούργου, τα οποία επιχορηγούνται από το κράτος, πίστευα πως θα θεωρούνταν αξιόπιστα. Κι όμως στη συνέντευξη κάθε φορά πρέπει να αποδείξω τα πάντα, γιατί παρ’ όλα αυτά θεωρούμαι ύποπτο πρόσωπο: θέλω να μπω στη Γερμανία!

Δεν έχει σημασία ότι ήμουν εκεί και πριν από δύο εβδομάδες! Η διαδικασία απαιτεί να μου κάνουν τις ίδιες ερωτήσεις, σαν να είναι η πρώτη φορά. Μου ζητούν να αποδείξω πως είμαι σκηνοθέτης θεάτρου. Θα μπορούσαν να το δουν στο Google, αλλά αυτό δεν είναι απόδειξη! Με το παράλογο, καφκικό γραφειοκρατικό τους σύστημα θέλουν χαρτιά. Το πρόγραμμα του φεστιβάλ, για παράδειγμα, είναι απόδειξη. Είναι πολύ σοκαριστικό, γιατί σε αυτή τη χώρα συνέβη ο τραγικότερος πόλεμος του 20ού αιώνα. Φυσικά, στη Γερμανία είναι πολύ αυστηροί οι νόμοι περί αντισημιτισμού – και πολύ σωστά δεν ανέχονται καμιά θέση εναντίον των Εβραίων. Αλλά φυσικά, εναντίον των μουσουλμάνων μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις! Η προκατάληψη που προκάλεσε το Ολοκαύτωμα, τώρα μπορεί να στραφεί ενάντια σε άλλες κοινότητες.

Φωτ.: © Christophe Raynaud de Lage/Festival d’Avignon

● Βρεθήκατε λοιπόν στη no man’s land του αεροδρομίου που αποτελεί το κέντρο κράτησης. Δεν είχατε πραγματικούς λόγους ανησυχίας: είστε ένας γνωστός σκηνοθέτης. Απλώς καταλήξατε στο σπίτι σας στην Τεχεράνη. Πώς νιώθατε όμως εκεί;

Το περιγράψατε πολύ σωστά: σε σχέση με τους άλλους που βρίσκονταν εκεί, εγώ ήμουν εξαιρετικά προνομιούχος. Μπορούσα να καλέσω τον δικηγόρο μου, τον ατζέντη μου, είχα λάπτοπ, ακόμα και τα έξοδα της επιστροφής μου στο Ιράν καλύφθηκαν από το φεστιβάλ. Ομως δίπλα μου υπήρχαν άνθρωποι με τις πιτζάμες τους: τους τράβηξαν εκεί για να τους απελάσουν χωρίς καν να τους αφήσουν να αλλάξουν ή να φτιάξουν τη βαλίτσα τους.

Ο μοναδικός λόγος που χρησιμοποίησα την ιστορία της Ζέγκερς κι όχι τις δικές τους, είναι ότι δεν τόλμησα να τους προσεγγίσω. Ηταν τόσο σοκαρισμένοι που τι να τους πω, πείτε μου την ιστορία σας για τα θεατρικό μου έργο; Παρ’ όλα αυτά, ήρθα αντιμέτωπος με όλους μου τους φόβους. Ηταν κι αυτό απελευθερωτικό: πάντα φοβόμουν μη χάσω το διαβατήριό μου. Και σου συμβαίνει ακριβώς αυτό που φοβάσαι περισσότερο: μου πήραν το διαβατήριό μου, το οποίο δεν μου επεστράφη παρά αφότου έφτασα στην Τεχεράνη. Πέρασα λοιπόν όλους τους ελέγχους κι έκανα το ταξίδι χωρίς διαβατήριο!

● Αυτό που αγάπησα στην «Ακρόαση» και το «Χωρίς καλοκαίρι» ήταν η αμφισημία τους. Κάτι μπορεί να έχει συμβεί, ή και όχι. Οι συνέπειες όμως είναι τρομερές. Αυτό είναι πολύ θεατρικό, αλλά και εξαιρετικά γοητευτικό.

Ευχαριστώ. Χαίρομαι που το ακούω, γιατί για μένα το βασικό ζήτημα είναι πως δεν πρέπει να ψάχνουμε για μια μέθοδο για να κατανοήσουμε τα πράγματα. Ετσι λειτουργεί η εξουσία: θέλει να δημιουργήσει ένα σύστημα για να κατηγοριοποιεί τους ανθρώπους. Τους διαχωρίζει ανάλογα με το χρώμα του δέρματος ή το διαβατήριό τους. Μόλις φτάσεις στο αεροδρόμιο, βλέπεις διαφορετικούς διαδρόμους: ευρωπαϊκά διαβατήρια, υπόλοιπα διαβατήρια. Και φυσικά, κι αυτοί που κάνουν τον έλεγχο είναι διαφορετικοί, έχουν αλλιώτικο software!

Στο θέατρο, όμως, αυτό που ονομάσατε αμφισημία έχει να κάνει με το πόσο περιορισμένες είναι η αντίληψή μας και η κατανόηση του κόσμου. Στην «Ακρόαση», υπάρχει μια γυναίκα και η φωνή ενός άντρα. Οταν κλείνεις σε έναν κοιτώνα νεαρά κορίτσια και δεν τους επιτρέπεις να έρχονται σε επαφή με άντρες, τα πιο πολλά τελικώς συμβαίνουν μέσα στο κεφάλι τους. Θα μπορούσε να είναι παραίσθηση. Αυτό που πιστεύεις πως συνέβη, μπορεί να μην έχει συμβεί. Φανταστείτε τώρα, όπως συμβαίνει και στα δύο μου έργα, οι άνθρωποι να πρέπει να κριθούν για αυτά από το δικαστήριο ή την αστυνομία, που βασίζονται σε αυτά που νομίζουν ότι κατάλαβαν. Ετσι συμβαίνει η αδικία. Αντί να αναζητά κανείς να βρει απαντήσεις ή να κατανοήσει, προσπαθεί να χρησιμοποιήσει τις απαντήσεις που έχει ήδη στο μυαλό του, που τις περισσότερες φορές είναι λανθασμένες.

● Συμβαίνει και σε συνεντεύξεις να σας ρωτούν όχι για το έργο σας, αλλά αποκλειστικά για το ότι προέρχεστε από μια χώρα με καταπιεστικό καθεστώς. Θυμάμαι μια έκθεση Ιρανών εικαστικών, όπου έμεινα κατάπληκτος από το πόσο πρωτοποριακά ήταν τα έργα τους. Τότε σκέφτηκα πως ίσως κάτι μου διαφεύγει.

Οταν αντιμετωπίζουμε την παρεξήγηση ή το ότι δεν κατανοούμε, τότε είναι η στιγμή της αλλαγής. Γνώρισα έναν εκπαιδευτή γιόγκα που είχε μια παράξενη θεωρία: αν δεν νιώσεις πόνο, δεν συμβαίνει καμιά αλλαγή στο σώμα σου. Η εξέλιξη έρχεται όταν πονάς. Οταν λοιπόν θεωρούμε κάτι σωστό, πρέπει κάποιος να μας πει μια διαφορετική ιστορία που δεν είχαμε ακούσει ώς τότε. Αυτή είναι η ομορφιά του διαφορετικού. Οταν πηγαίνεις σε ένα θέατρο ή φεστιβάλ και βλέπεις μόνο ανθρώπους από την ίδια κοινωνική ομάδα, με το ίδιο χρώμα δέρματος, μάλλον θα δεις τα ίδια.

Φωτ.: © Christophe Raynaud de Lage/Festival d’Avignon

Οταν βλέπεις όμως ποικίλο κοινό, σε ηλικιακό φάσμα, κοινωνική τάξη, διαφορετική κουλτούρα και δεδομένα, τότε έχεις ένα δείγμα ζωντανής κοινωνίας. Μπορεί αυτό να οδηγήσει στη δημιουργία ενός καλύτερου κόσμου. Οταν όμως η εξουσία χρησιμοποιεί το μέσον για τον εαυτό της –για παράδειγμα, αν η τιμή του εισιτηρίου γίνει δυσπρόσιτη– τότε κάνουμε θέατρο μέσα στη φούσκα που λέγαμε πριν. Θα μας χειροκροτήσουν, αλλά τίποτα δεν θα αλλάξει.

● Αρα για να αλλάξει κάτι στην κοινωνία, πρέπει να της προκαλέσουμε πόνο.

Ακριβώς. Ισως ακούγεται περίεργο ως αίτημα. Ομως έχω την αίσθηση πως, ειδικά στην Ευρώπη, το θέατρο γίνεται ένα εργαλείο που υποσυνείδητα μας βοηθάει να νίπτουμε τας χείρας μας από τη βρομιά: έρχεστε και βλέπετε μια παράσταση για τους μετανάστες και νιώθετε πως έτσι κάνετε κάτι για να τους υποστηρίξετε. Ομως η αληθινή υποστήριξη γίνεται στην πραγματική ζωή, όχι χειροκροτώντας ένα έργο.

*Δημοσιογράφος, σκηνοθέτης και μεταφραστής

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Και ποιος δεν έχει νιώσει αδικημένος στην Ελλάδα;»
O Γιάννης Χουβαρδάς δεν διστάζει να διασκευάσει, για πρώτη φορά στην καριέρα του, ένα κλασικό έργο, την «Καταιγίδα» του Σέξπιρ, γράφοντας ο ίδιος ένα νέο κείμενο και μιλά στην «Εφ.Συν.» για την νέα του...
«Και ποιος δεν έχει νιώσει αδικημένος στην Ελλάδα;»
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Ζούμε μέσα στη ματαίωση και στον φόβο»
Ο Γιώργος Κουτλής μιλά στην «Εφ.Συν.» για την επικείμενη παράστασή του με τίτλο «Ο σκύλος, η νύχτα και το μαχαίρι» του Γερμανού συγγραφέα Μάριους φον Μάγενμπουργκ, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου.
«Ζούμε μέσα στη ματαίωση και στον φόβο»
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Το υπουργείο Πολιτισμού δεν είναι λίστα λογοκρισίας»
Ο Δ. Καραντζάς σκηνοθετεί τους «Πέρσες» στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών τονίζοντας ότι μέσα από το συγκεκριμένο έργο αντιλαμβανόμαστε αυτό που φοβόμαστε, δηλαδή την ήττα και τη συντριβή ως κοινωνία.
«Το υπουργείο Πολιτισμού δεν είναι λίστα λογοκρισίας»
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Ο πόνος φέρνει τη λύτρωση»
Η Εφη Μπίρμπα μιλά στην «Εφ.Συν.» για το νέο καλλιτεχνικό εγχείρημα στο «Ονειρο ενός γελοίου» του Ντοστογιέφσκι που θα ερμηνεύσει μαζί με τον σύντροφο και καλλιτεχνικό της συνοδοιπόρο Αρη Σερβετάλη.
«Ο πόνος φέρνει τη λύτρωση»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας