• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    25°C 19.7°C / 26.2°C
    3 BF
    27%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    24°C 21.4°C / 26.4°C
    2 BF
    57%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    26°C 22.7°C / 26.0°C
    3 BF
    35%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.9°C / 19.2°C
    0 BF
    82%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.9°C / 19.9°C
    3 BF
    68%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    23°C 21.0°C / 23.2°C
    1 BF
    59%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    17°C 17.4°C / 19.5°C
    2 BF
    55%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    24°C 23.5°C / 23.5°C
    2 BF
    28%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    24°C 22.7°C / 23.8°C
    4 BF
    56%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.1°C / 20.9°C
    3 BF
    60%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    22°C 22.2°C / 22.8°C
    5 BF
    73%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    25°C 22.3°C / 24.7°C
    0 BF
    73%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    26°C 26.5°C / 26.5°C
    2 BF
    47%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    20°C 20.1°C / 20.1°C
    0 BF
    35%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    23°C 18.5°C / 25.1°C
    1 BF
    39%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    25°C 22.8°C / 24.9°C
    3 BF
    63%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.0°C / 26.0°C
    2 BF
    37%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    24°C 23.8°C / 23.8°C
    2 BF
    55%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    24°C 21.7°C / 23.9°C
    1 BF
    48%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    19°C 19.1°C / 19.1°C
    1 BF
    79%

Εντγκαρ Αλαν Πόε, Τ.Σ. Ελιοτ, Τζέιμς Τζόις

https://el.wikipedia.org/
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι μεγάλοι τεχνουργοί

  • A-
  • A+

Θυμάμαι ακόμη τον ενθουσιασμό μου όταν, ακόμη νεαρός φιλόλογος, διάβασα στην Ιταλία για πρώτη φορά το δοκίμιο του Έντγκαρ Άλαν Πόε, «Η φιλοσοφία της σύνθεσης» (1846). Σ’ αυτό το δοκίμιο ο Πόε ισχυριζόταν ότι ένα ποίημα δεν αξίζει μόνο για το ίδιο το ποιητικό κείμενο αλλά για την εντύπωση που προξενεί στον αναγνώστη.

Ο ποιητής πρέπει, ευσυνείδητα, να αναζητά όλα τα τεχνικά μέσα που έχει στη διάθεσή του για να φτάσει στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Υποστήριζε επίσης ότι ένα σύντομο ποίημα ήταν πιο κατάλληλο να δημιουργήσει εκείνη την «εντύπωση ενότητας», απαραίτητη για μια πλήρη πρόσληψη από τη μεριά του αναγνώστη. Ενα μεγάλο ποίημα ή ένα έργο όπως, για παράδειγμα, ο «Χαμένος παράδεισος» (1658-1664) του Μίλτον, του ήταν δύσκολο ή αδύνατο να το υποστηρίξει και έπρεπε να θεωρηθεί κιβώτιο για μια σειρά από ποιητικές στιγμές ή σύντομα ποιήματα.

Αλλά το πιο συγκλονιστικό μέρος αυτού του δοκιμίου μού φαίνεται εκείνο όπου ο Πόε, αφού καθόρισε σε μια εκατοντάδα στίχους το σωστό μέγεθος για να επιτύχει την αναγκαία «εντύπωση ενότητας», διηγείται με ποιον τρόπο συνέθεσε το πιο γνωστό από τα ποιήματά του «Το κοράκι» (1845) και παρουσιάζει, με παράδοξη ακρίβεια, τη δημιουργική διαδικασία: «Πρόθεσή μου είναι να αποδείξω ότι κανένα μέρος εκείνης της ποιητικής σύνθεσης δεν οφείλεται στην τύχη ή στη διαίσθηση, ότι το έργο προχώρησε βήμα βήμα στην ολοκλήρωσή του, με την ακρίβεια και την αυστηρότητα ενός μαθηματικού προβλήματος».

Στην πραγματικότητα ο Πόε, προπομπός του αστυνομικού μυθιστορήματος, ανέπτυσσε κι εδώ τις σκέψεις του πάνω στην ποίηση με την ίδια ερευνητική λογική του Ογκίστ Ντιπέν στο «Κλεμμένο γράμμα» (1844), και ήταν ακριβώς αυτός ο τόσο απροκατάληπτος τόνος του και ο ασεβής τρόπος του, τόσο διαφορετικός, που αμέσως γοήτευε. Χωρίς να φαίνεται, ο Πόε ανέτρεπε την τόσο εμφατική φιγούρα του ποιητή-οδηγού για να την αντικαταστήσει με εκείνη, πιο «δημοκρατική», του ποιητή-χειροτέχνη, κι αυτός ο τρόπος της επανατοποθέτησης των πραγμάτων απομυθοποιώντας τα ήταν ένα είδος απελευθέρωσης.

Αυτή η διάκριση ανάμεσα στην ποιητική ιδιότητα (φαντασίωση) και τη συνδυαστική ιδιότητα (φαντασία) φαινόταν στο δοκίμιο του Πόε να τάσσεται υπέρ της δεύτερης, έτσι ο υπολογισμός, η λογοτεχνική τεχνική, η στρατηγική της σύνθεσης προς το εφέ που δημιουργεί στον αναγνώστη, υπερίσχυαν σημαντικά και έμοιαζε να παραβλέπει αυτό που περισσότερο μετρά, το ποιητικό συναίσθημα.

Αργότερα έπεσε στα χέρια μου το δοκίμιο του Ελιοτ για τον Δάντη (1929), όπου εκεί έλεγε τα εντελώς αντίθετα από εκείνα που ισχυριζόταν ο Πόε σχετικά με την ποίηση και τη μη ποίηση, γιατί για τον Ελιοτ το μέγεθος δεν μετρούσε και ήταν η ίδια η δομή της «Θείας κωμωδίας» που έδινε σ’ ολόκληρο το ποίημα μια ποιητική δύναμη που εντατικοποιούσε κάθε μοναδικό στίχο ή ομάδα στίχων και πήγαινε πέρα από εκείνες τις ποιητικές στιγμές που ο Πόε είχε απομονώσει και εκθειάσει. «Η φιλοσοφία είναι ουσιαστική για τη δομή του ποιήματος και η δομή είναι ουσιαστική για την ομορφιά που έχουν τα διάφορα μέρη», έλεγε ο Ελιοτ. Μ’ άλλα λόγια, η δομή του ποιήματος μιλούσε μαζί με τις λέξεις κι έδινε σ’ αυτές μια αίσθηση έντασης και μια αρμονία που τις ξεπερνούσε.

Δεν επρόκειτο σ’ αυτή την περίπτωση για μια προγραμματισμένη δομή για να φτάσει σ’ ένα αποτέλεσμα (όπως στον Πόε), αλλά σίγουρα ήταν «ουσιαστική» για το έργο, κυβερνούσε κυρίαρχη στο κάθε μεμονωμένο μέρος και αντιστοιχούσε σ’ εκείνο το ιδανικό της «αντικειμενικής ποίησης» (απρόσωπης) που θεωρητικοποιούσε ο Ελιοτ. Κι όταν ο Έλιοτ αναφερόταν στην αναζήτηση «καθαρών εικόνων, ικανών να ανακαλέσουν άμεσα την υποβόσκουσα συγκίνηση» και έλεγε ότι αυτές οι εικόνες ήταν το «σχετικό αντικείμενο» των συγκινήσεων που είχαν σκοπό να προτείνουν, όταν από τις αρχικές συμβολιστικές υποδείξεις περνούσε στην οργάνωση της μεθόδου για το αντίστοιχο αντικείμενο που έχει τη λειτουργία να προκαλεί «αποκαλύψεις», όταν επέμενε στην προσπάθεια να δώσει μια τάξη στις συγκινήσεις ανεξάρτητα από την «άτακτη» ευαισθησία των ρομαντικών, τοποθετώντας αυτές σε ένα όραμα πεντακάθαρο και ενιαίο, ήταν ξεκάθαρο ότι ο μοναδικός ποιητής ικανός για κάτι τέτοιο ήταν γι’ αυτόν ο ποιητής κατασκευαστής, ο πρωτεργάτης, «ο καλύτερος σιδηρουργός».

Και στον μεγάλο τεχνουργό, κατασκευαστή λαβυρίνθων, στον προστάτη του και μοντέλο του, αναφερόταν ακόμη κι από το όνομα Στίβεν Ντένταλους στο «Πορτρέτο του καλλιτέχνη» (1918) ο Τζόις, όπου αφηγείται όχι μόνο την ιστορία μιας εκπαίδευσης περισσότερο λόγιας παρά συναισθηματικής, αλλά και τη γέννηση μιας ποιητικής, έναν τρόπο να αντιλαμβάνεται το έργο τέχνης ως φόρμα εξαιρετικής σημασίας, και την ομορφιά ως φορμαλιστική σχέση ανάμεσα στα μέρη και σ’ ένα αισθητικό σύνολο ή ανάμεσα στα διαφορετικά μέρη και το σύνολο (αυτός ήταν ο ρυθμός της δομής).

Εκείνος ο καλλιτέχνης που ως νέος Οδυσσέας έχει μοναδικά όπλα «τη σιωπή, την εξορία και την πονηριά» και που «ως ο θεός της δημιουργίας παραμένει μέσα ή πίσω ή πέρα από ή πάνω από το ίδιο του το έργο, αόρατος, εξαϋλωμένος ώς την εξαφάνιση, αδιάφορος, που ασχολείται με τα νύχια του», έχει αποτυπωθεί σ’ ολόκληρη στρατιά μελετητών του έργου του Τζόις. Για τον Στίβεν τού «Στίβεν ο ήρωας» (1904-1906), η αποκάλυψη ήταν «μια ξαφνική πνευματική εκδήλωση ή ένας λόγος ή μια κίνηση ή ένας γύρος σκέψεων, που άξιζε τον κόπο να θυμάται. Εκτιμούσε ότι για έναν άνθρωπο των γραμμάτων ήταν λογικό να καταχωρίζει αυτές τις αποκαλύψεις με μεγάλη προσοχή, θεωρώντας ότι ήταν ψυχικές καταστάσεις εξαιρετικά ευαίσθητες και εφήμερες».

Για τον Στίβεν στο «Πορτρέτο του καλλιτέχνη» (επεξεργασία εκείνου του πρώτου μυθιστορήματος) η αποκάλυψη δεν ήταν τώρα πια μόνο ένας τρόπος να αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα και να την καταχωρίζει, αλλά μια εκτελεστική στιγμή της τέχνης του συγγραφέα, μια μέθοδος για να απομονώσει και να καταθέσει με προσεκτική στρατηγική σύνθεσης εκείνα τα στοιχεία κοινής εμπειρίας που από μόνα τους θα ήταν τελείως ασήμαντα, αλλά θα μπορούσαν, αντίθετα, να χρησιμεύσουν στο να ορίσουν την ακριβή συγκίνηση έξω από το αυθαίρετο προσωπικό συναίσθημα: «Η ζωή, αγνή στην ανθρώπινη απεικόνιση και από αυτή να προβάλλεται προς τα έξω». Αυτό έκανε ο Τζόις στους «Δουβλινέζους» (1914). Ετσι το «υποκειμενικό» του Ελιοτ έβρισκε το αντίστοιχό του στην υπαρξιακή «αποκάλυψη» του Τζόις και οι δυο τους προϋπέθεταν την ύπαρξη ενός τεχνουργού δοσμένου απόλυτα στην επιστήμη της κατασκευής.

*Ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ζωή είναι όμορφη πολύ
Ενα μικρό σπαρακτικό βιβλίο μάς χάρισε πρόσφατα η ποιήτρια Μαρία Λαϊνά. Το «Τι όμορφη που είναι η ζωή» Η ηρωίδα της σ’ έναν μονόλογο, μια εκ βαθέων εξομολόγηση, μας μιλάει για τις αναμνήσεις της.
Η ζωή είναι όμορφη πολύ
ΝΗΣΙΔΕΣ
H αυθεντική φωνή της αντεργκράουντ ποίησης έφυγε...
Από τα ευεργετήματα του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι ο τρόπος να στήνεις γνωριμίες και φιλίες που δεν τις φανταζόσουν… Που είναι –με την κυριολεκτική σημασία της λέξης– απίθανες. Χάρη...
H αυθεντική φωνή της αντεργκράουντ ποίησης έφυγε...
ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΑΥΤΑ
Λίγοι στίχοι για τη Λιλίκα Αλεξίου
Δύο Σάββατα πριν, η εφημερίδα μας περιείχε ένα ένθετο με τον «Φάκελο» που η υπερδραστήρια Γενική Ασφάλεια είχε σχηματίσει για την κομμουνίστρια δασκάλα και λογοτέχνιδα Έλλη (Λιλίκα) Αλεξίου (1894-1988).
Λίγοι στίχοι για τη Λιλίκα Αλεξίου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αναζητώντας την Ελένη
Το νέο βιβλίο του Κ. Βούλγαρη είναι μια από μέσα καταβύθιση στα χωρικά ύδατα της σύγχρονης ποίησης, υποκειμενική και παθιασμένη.
Αναζητώντας την Ελένη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η οργή του Πάγου
Ο «Πάγος» είναι το νέο μυθιστόρημα του Καρίλ Φερέ που στο αποκορύφωμα της τέχνης του πραγματοποιεί μια συγγραφική στροφή από την «Τριλογία της Λατινικής Αμερικής» στο μυστηριώδες αρκτικό λευκό της Σιβηρίας.
Η οργή του Πάγου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας