• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    29°C 27.0°C / 29.6°C
    2 BF
    41%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    28°C 24.6°C / 29.2°C
    2 BF
    64%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    29°C 29.0°C / 29.3°C
    3 BF
    56%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    23°C 22.9°C / 22.9°C
    1 BF
    73%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.9°C / 26.9°C
    3 BF
    54%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 23.0°C / 26.0°C
    2 BF
    57%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    19°C 19.4°C / 20.9°C
    2 BF
    68%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    24°C 24.1°C / 24.1°C
    2 BF
    52%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.8°C / 26.9°C
    4 BF
    62%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.7°C / 25.9°C
    3 BF
    57%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 24.8°C / 27.4°C
    5 BF
    50%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.7°C / 25.7°C
    3 BF
    69%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    29°C 28.9°C / 28.9°C
    0 BF
    54%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 26.2°C / 27.9°C
    0 BF
    47%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    28°C 24.5°C / 28.8°C
    1 BF
    45%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.7°C / 28.8°C
    2 BF
    52%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    28°C 26.4°C / 29.2°C
    2 BF
    39%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 23.3°C / 26.6°C
    1 BF
    73%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    29°C 26.7°C / 28.7°C
    2 BF
    64%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    21°C 21.3°C / 21.3°C
    2 BF
    69%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πολίτες στο σιδερένιο κλουβί του φόβου

  • A-
  • A+
Φοβογλώσσα, το βιβλίο των Νικόλα Πρεβελάκη και Νικολέττας Τσιτσανούδη-Μαλλίδη, εκδόσεις Καστανιώτη

Διαβάζεται σαν δοκίμιο, σαν εγχειρίδιο, σαν αποκωδικοποιητής όσων καταιγιστικών συμβαίνουν - σίγουρα διαβάζεται απνευστί. Το βιβλίο που έγραψαν από κοινού και κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον «Καστανιώτη», συζητάει τον φόβο και τον κόσμο, το συναίσθημα και την αντίδραση, τη γλώσσα και το νόημα. «Φοβογλώσσα/Phoβoglossa» είναι ο τίτλος του και το ξεπέρασμα του φόβου η στόχευσή του. Συζητάμε με τον Νικόλα Πρεβελάκη, λέκτορα Κοινωνικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, και τη Νικολέττα Τσιτσανούδη-Μαλλίδη, αναπληρώτρια καθηγήτρια Γλωσσολογίας & Ελληνικής Γλώσσας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

• Από το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης και μετά, στην Ελλάδα ζούμε συνεχώς σε συνθήκη έκτακτης ανάγκης. Είναι η κατάσταση εξαίρεσης η νέα κανονικότητα;

Ν.Τ.: Η διάρκεια των κρίσεων και η αλληλοδιαδοχή τους τα τελευταία 12 χρόνια, αλλά και όσες επαπειλούνται σε εθνικό ή παγκόσμιο επίπεδο, με οδηγούν στη σκέψη ότι έχουμε να κάνουμε με μια νέα κανονικότητα, η οποία θα συγκροτείται από πυκνές απειλές, που η μία μετά την άλλη θα λειτουργούν ως «υπενθυμισμένοι» ή διαρκώς υπενθυμιζόμενοι φόβοι.

• Γιατί ο φόβος είναι το κυρίαρχο συστατικό της πολιτικής και η οργή ή η αισιοδοξία;

Ν.Π.: Καθώς η μια κρίση διαδέχεται την άλλη, έχουμε ανάγκη να επιστρέψουμε, αν όχι στην αισιοδοξία, τουλάχιστον στη φαντασία και στο όραμα. Ο Βέμπερ μιλούσε ήδη για ένα «σιδερένιο κλουβί» που μας παγιδεύει σε συστήματα και τρόπους σκέψης που δεν αφήνουν χώρο για την κατασκευή νέου νοήματος. Με τον όρο αυτό, περιέγραφε τον χρησιμοθηρικό ορθολογισμό και τις γραφειοκρατίες που καθορίζουν τη ζωή μας. Νομίζω ότι ο φόβος τείνει να γίνει το «σιδερένιο κλουβί» τού σήμερα, όταν αυτονομείται από τη φαντασία, την ελπίδα και το όραμα.

• Πώς λειτουργεί η μηχανική του φόβου; Τι μας έμαθε η πανδημία;

Ν.Τ.: Ο φόβος ως γλωσσική κατασκευή συνεισφέρει στο αδυνάτισμα του ακροατή/πολίτη/καταναλωτή και στον πειθαναγκασμό σε συγκατάνευση στα μέτρα επιβολής και αποκλεισμού. Οι πατέρνες που ακολουθήθηκαν για τη συγκρότηση του φόβου μοιάζουν με αυτές των μνημονίων, ο πολίτης υποβαθμίζεται ως «κρούσμα», προκειμένου να μην αντιδράσει στα επιβαλλόμενα μέτρα των ειδικών. Θυμίζω μόνον ότι στα μνημόνια, ο δανειστής παρομοιάστηκε με γιατρό, το χρέος με αρρώστια, ο υπόχρεος λαός με ασθενή και τα μέτρα με φάρμακο.

Ν.Π.: Ο φόβος λειτουργεί άλλοτε ως παράλυση και άλλοτε δημιουργικά. Από τη μια, παρατηρούμε έναν διάχυτο φόβο που, από κρίση σε κρίση, μας παραλύει και μας καταθλίβει. Από την άλλη, φαινόμενα που δεν μας αγγίζουν άμεσα, αλλά συνιστούν υπαρξιακούς κινδύνους για την ανθρωπότητα, όπως η κλιματική αλλαγή, δεν καταγράφονται στη συνείδησή μας. Είναι, πιστεύω, αναγκαίο να μετριάσουμε τον ανεξέλεγκτο φόβο, αλλά ταυτόχρονα να καλλιεργήσουμε μια λογική εγρήγορση απέναντι σε μεγάλες προκλήσεις του μέλλοντος.

• Εισάγετε τον όρο «φοβογλώσσα» για να περιγράψετε μια παλιά εξουσιαστική πρακτική. Ποια είναι τα καινούργια στοιχεία που σας οδηγούν στη δημιουργία ενός νέου όρου;

Ν.Τ.: Με τον νεολογισμό «φοβογλώσσα» προσπαθώ να προσφέρω μορφή στην έννοια μιας διαρκούς επίκλησης γλωσσικών όρων με σκοπό την αποδοτική άσκηση ελέγχου και εξουσίας πάνω σε σημαντικές πληθυσμιακές μονάδες και στο όνομα θεμελιωδών και μη διαπραγματεύσιμων αγαθών, όπως η ζωή, η ελευθερία, η ειρήνη, η προστασία του έθνους, το δικαίωμα στην εργασία και την περίθαλψη, η ελευθεροτυπία κ.ά. Ευεργετήματα, που δεν σκέφτεται εύκολα να ακυρώσει ή να αμφισβητήσει ένας «νοήμων» άνθρωπος που ζει σε μια κοινότητα.

Η φοβογλώσσα έχει σταθερό φορτίο ειδικών χαρακτηριστικών εξουσιαστικού λόγου (είναι πλεονάζουσα, αξιολογική, «δραματουργική» και ενίοτε συνθηματολογική), αλλά με ευελιξία και ελαστικότητα προσαρμόζεται σε αναλογία με τις αλληλοδιάδοχες καταστάσεις. Ενσωματώνει με ταχύτητα τις νέες λεξικές μονάδες και με συνοπτικές διαδικασίες περιλαμβάνει όχι μόνο νέες λέξεις, αλλά νέα πλέγματα λέξεων. Στηρίζεται σε αναθεωρήσεις και επαναδιαπραγματεύσεις της νοηματοδότησης λέξεων και φράσεων, οι οποίες μέχρι μία ημέρα (ή και λίγες ώρες) πριν από την ανατροπή, είχαν ένα διαφορετικό περιεχόμενο.

• Κάνετε λόγο για «εθισμό στον φόβο». Παρατηρείτε ότι ενώ ο κόσμος είναι πιο ασφαλής φοβόμαστε περισσότερο σε σχέση με το παρελθόν. Πώς εξηγείται αυτό το παράδοξο;

Ν.Π.: Αφ’ ενός έχουμε, σε σχέση με το παρελθόν, περισσότερες απαιτήσεις σχετικά με τη ζωή μας. Ζούμε περισσότερο και θεωρούμε δεδομένη μια ποιότητα ζωής καλύτερη από αυτήν των παππούδων μας. Έχουμε επομένως, κατά κάποιον τρόπο, πολύ περισσότερα να χάσουμε. Αφ’ ετέρου ζούμε την καλλιέργεια του φόβου ως τρόπο απόσπασης της προσοχής μας. Ανάμεσα στις πολλές φωνές που διεκδικούν τον χρόνο μας (στο διαδίκτυο, στην τηλεόραση, στους δρόμους), η δημιουργία φόβου είναι, δυστυχώς, μια πολύ αποτελεσματική μέθοδος.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΒΙΚΤΩΡ ΝΕΤΑΣ
Φυγή από την κατάθλιψη με ένα καλό βιβλίο
Ενα από τα πολλά θύματα της οικονομικής κρίσης και της λιτότητας που επέβαλαν με τα μνημόνια οι ανάλγητοι δανειστές της χώρας μας είναι και το βιβλίο. Οι εκδοτικοί οίκοι έχουν περιορίσει τις εκδόσεις τους, ενώ...
Φυγή από την κατάθλιψη με ένα καλό βιβλίο
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Δεν υπάρχουν ελευθερίες με δόσεις. Η ελευθερία οφείλει να είναι πλήρης»
Ο Λεονάρδο Παδούρα μας μιλά για το νέο του βιβλίο με τίτλο «Σαν σκόνη στον άνεμο» όπου χαρτογραφεί με τη μεγαλύτερη ευαισθησία όλες τις μάχες που δίνουν οι ήρωές του στην Κούβα, αλλά και τις μάχες κάθε...
«Δεν υπάρχουν ελευθερίες με δόσεις. Η ελευθερία οφείλει να είναι πλήρης»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η επόμενη μέρα της πανδημίας
Η ελληνική διεθνολογική κοινότητα επέδειξε γρήγορα αντανακλαστικά και ένωσε τις δυνάμεις της για να απαντήσει ψύχραιμα και τεκμηριωμένα στα νέα ερωτήματα που είχαν προκύψει από την πανδημία του Covid-19.
Η επόμενη μέρα της πανδημίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Στο μυαλό του Βόνεγκατ
Ο «Χρονοσεισμός» είναι το τελευταίο βιβλίο του Κερτ Βόνεγκατ, κυκλοφόρησε το 1997 και χρησιμοποιώντας το επιστημονικής φαντασίας alter ego του, τον Κίλγκορ Τράουτ, ο συγγραφέας μιλάει για το «απείθαρχο» βιβλίο...
Στο μυαλό του Βόνεγκατ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο δράκος δεν χορεύει
Ο Ερλ Λάβλεϊς μας μεταφέρει σε μια φτωχογειτονιά στα περίχωρα της πρωτεύουσας του Τρινιδάδ, όπου μέσα από μια ερωτική ιστορία παρακολουθούμε όλες τις αντιφάσεις, τα λάθη και τα διλήμματα μιας μεταποικιακής...
Ο δράκος δεν χορεύει

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας