• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    33°C 31.6°C / 34.5°C
    4 BF
    34%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    32°C 29.1°C / 34.0°C
    3 BF
    47%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    34°C 33.0°C / 37.0°C
    3 BF
    36%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    32°C 31.9°C / 31.9°C
    2 BF
    37%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 29.9°C / 33.0°C
    3 BF
    48%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    32°C 28.5°C / 34.4°C
    2 BF
    53%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    28°C 27.9°C / 29.8°C
    3 BF
    32%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    35°C 35.2°C / 35.2°C
    2 BF
    26%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 27.8°C / 30.4°C
    4 BF
    55%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    29°C 28.9°C / 30.7°C
    5 BF
    45%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    27°C 27.4°C / 27.8°C
    5 BF
    61%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.7°C / 29.6°C
    2 BF
    65%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    30°C 29.9°C / 29.9°C
    0 BF
    54%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    33°C 33.4°C / 33.4°C
    1 BF
    27%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    33°C 30.5°C / 33.8°C
    2 BF
    37%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    29°C 28.8°C / 29.8°C
    4 BF
    44%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    33°C 31.9°C / 34.0°C
    3 BF
    22%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 28.3°C / 29.4°C
    2 BF
    63%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    29°C 29.2°C / 32.2°C
    3 BF
    73%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    30°C 30.2°C / 30.2°C
    1 BF
    49%
https://www.benaki.org/
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Δόξα» και «επιστήμη» οδεύουν μαζί;

  • A-
  • A+
Ο έντυπος λόγος μπορεί να «χύσει ένα αδέσμευτο και καθαρό φως» σε όλα τα γεγονότα της φυσικής και της ιστορικής πραγματικότητας.

Στην αρχαία ελληνική βρίσκονται σε αντιδιαστολή. Η «δοξασία» δύσκολα καθίσταται ακριβής γνώση όσο κι αν τη «δοξάζουμε». Ας μετακινηθούμε στα του «Εικοσιένα», μια και συνεχίζει η οικεία συγγραφική παραγωγή –από το βιβλίο ώς την αρθρογραφία– να βρίσκεται στην «επικαιρότητα».

Η τυπογραφία συνιστά τον κύριο ιδεολογικό μηχανισμό για τη δραστηριοποίηση των διαφωτιστών ως διανοουμένων. Εδώ θα προτάξω, πριν οδηγηθώ στον Bacon και τον Rousseau, ό,τι ανέδειξε την τυπογραφία «διδάσκαλον Ηθικής», «μάστιγα της υποκρισίας» και «πρόξενον μεταβολής των ηθών» (Κοραής 1825).

Πρόλαβε μάλιστα ο Rousseau να πληροφορηθεί την Αμερικανική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Virginia, 1766), που με ξεχωριστό άρθρο έκανε αποδεκτό πως «η ελευθερία του Τύπου είναι μια από τις μεγαλύτερες λεωφόρους της ελευθερίας και δεν περιορίζεται παρά μόνον από δεσποτική κυβέρνηση».

Μια τέτοια περίπτωση υπήρξε για πολλούς η αυταρχική διακυβέρνηση του Ναπολέοντα, όταν π.χ. τα ’βαζε με τους «ιδεολόγους» γιατί μεταχειρίζονταν «μια σκοτεινή μεταφυσική» και όχι «τη γνώση της ανθρώπινης καρδιάς» και τα «μαθήματα της ιστορίας». Ο στρατηλάτης των επαναστατικών ιδεών στην Ευρώπη είχε παρατηρήσει, με άλλη αφορμή, πως αν τα «κανόνια γκρέμισαν τη φεουδαρχία, το μελάνι θα διαλύσει τη σύγχρονη κοινωνία».

Λίγο αργότερα ο Condorcet, που συμμετείχε στην κατάληψη της Βαστίλης και στη νομοθετική κατοχύρωση των αστικών σχέσεων της συμπεριφοράς των ελεύθερων Γάλλων πολιτών, θεώρησε την τυπογραφία ξεχωριστό γεγονός που σημαδεύει το τέλος της έβδομης και την έναρξη της όγδοης εποχής (την «Αναγέννηση», σύμφωνα με τον γενικό πίνακα των δέκα σταδίων που διανύει η παγκόσμια ιστορία).

Ο έντυπος λόγος μπορεί να «χύσει ένα αδέσμευτο και καθαρό φως» σε όλα τα γεγονότα της φυσικής και της ιστορικής πραγματικότητας. Αναμφίβολα, στον «αιώνα των φώτων», με κεντρική απαίτηση το «sapere aude», η αποστολή των διανοουμένων και των γραπτών φορέων των ιδεών τους γνώρισε μια εξαιρετική τιμή. Τόσο που ο Hegel έφτασε στο σημείο να γράψει πως «τώρα ήρθε η στιγμή που ο άνθρωπος αναγνωρίζει ότι η νόηση πρέπει να κυβερνάει τον πνευματικό κόσμο. Ηταν μια λαμπρή ανατολή του ήλιου».

Αν υποθέσουμε ότι έχουμε στα χέρια μας φρεσκοτυπωμένο βιβλίο που προβάλλει την Ελληνική Επανάσταση του 1821 ως τον «ενδοξότερο αγώνα». Μόνο που το μάτι θα έπεφτε στο πώς στοιχειοθετείται το «Προοίμιο» και αντίστοιχα οι δεκάδες των «Ιντερλούδια», δηλαδή με εκτενή παραθέματα χωρίς πληρότητα παραπομπών ως προς τη σελίδα του κειμένου από το οποίο αντλούνται. Τούτο ισχύει και για το σύνολο των παραπομπών του βιβλίου – ανατίθεται στον αναγνώστη και στην αναγνώστριά του να το πράξουν για στοιχειώδη επαλήθευση αυτής της πρακτικής (604: «Αν έχετε το ενδιαφέρον, θα είναι εύκολο να βρείτε την πηγή των παραθεμάτων»); Επιπλέον, πώς αποδεικνύεται αυτή η άντληση, γίνεται κατευθείαν από τις οικείες πηγές ή από τη δευτερεύουσα βιβλιογραφία;

Για να συλλέξουμε ορισμένα παραδείγματα. Από πού αντλείται ότι ο Αλ. Μαυροκορδάτος έδειξε «ιδιαίτερη λατρεία και στη φιλοσοφία» (23); Πώς συνάγεται ότι ο Βενιαμίν ο Λέσβιος «ήταν υπέρμαχος των φυσικών δικαιωμάτων, της ηθικής ισότητας των ανθρώπων» (25), με συνοδευτική απόφανση ότι «ήταν ένας από τους κορυφαίους Ελληνες διανοούμενους» (25); Το ίδιο ισχύει και για τον Αθ. Ψαλίδα, επίσης ως «έναν από τους κορυφαίους Ελληνες διανοούμενους της εποχής» (84), χωρίς την «περιοδολόγηση» της σκέψης του;

Να συνεχίσω με τον Ιώσηπο Μοισιόδακα, στον «έτερο μεγάλο διανοούμενο του 19ου [ ! ] αιώνα» (150); Ο Ευγένιος Βούλγαρης υπήρξε η «κορυφαία προσωπικότητα του Ελληνικού Διαφωτισμού στα τέλη του 18ου αιώνα» (150), όταν η «Λογική» του δημοσιεύεται ήδη το 1766, και από πότε «εξελίχθηκε σε έναν συντηρητικό» (150);

Η χρονολογική σειρά: «Λοκ, Καρτέσιος, Νεύτων» (150) είναι ορθή; Αρκούν οι γενικότητες για τον Ρήγα (152-159), χωρίς καμία μνεία της «Νέας Πολιτικής Διοικήσεως» και της «Déclaration» έτους 1793; Για τον Χριστόδουλο Παμπλέκη (ή και «Παμπλεκή» στο Ευρετήριο, 636) απλώς θα αρκεστούμε ότι υπήρξε «ένας ακόμη μαθητής του Βούλγαρη» (158), χωρίς καμία μνεία του «Περί φιλοσόφου» (1786) και της «πηγής» του;

Με ποια «δεδομένα» μπορούμε να αποφανθούμε ότι η «Ελληνική Νομαρχία» υπήρξε «πνευματικό προϊόν του ριζοσπαστικού διαφωτισμού» (165); Από πού αντλείται το παράθεμα του Locke (143) για τους Ελληνες και το οποίο δεν καταχωρίζεται στις πηγές (βλ. συναφώς και «Εφημερίδα των Συντακτών», 25-26.9.2021); Πώς συνάγεται, από μια απλή υποσημείωση (15), ότι ο Δ. Καταρτζής ήταν «μια ακόμη σημαντική προσωπικότητα»; Ωστε, «σήμερα, ο Λούκαρις και ο Κορυδαλ[λ]εύς θεωρούνται οι πρόδρομοι του Νεοελληνικού Διαφωτισμού» (145/146);

Πώς συνάγεται ότι ο Ανθιμος Γαζής «ήταν ένας διανοούμενος και ανοιχτόμυαλος ιερωμένος» (91, 610), χωρίς καμία καταχώριση στα «Εργα της περιόδου»; Πότε και πώς ο Ευγ. Βούλγαρης (+1806) «αποκήρυξε» (150) τον Βολταίρο, στο Σχεδίασμα περί της Ανεξιθρησκείας (1805);

Απαξ (157) εμφανίζεται ο «φιλόσοφος Κρίστιαν Βολφ (Christian Wolff)»; Ο Θεόφ. Καΐρης υπήρξε «ένας από τους κορυφαίους διανοούμενους της Επανάστασης» (158); Από πού αντλείται το: «Στοχάσου, και αρκεί» (όχι: «Αρκεί»,165) της «Ελληνικής Νομαρχίας»; Στη Δημοτική έγραφε ο Κοραής (67), ο Ι. Φιλήμων (82) και ο Κ. Παπαρρηγόπουλος (432), για να μείνω μόνο σ’ αυτούς;

Ψάχνω να συναντήσω στη δευτερεύουσα βιβλιογραφία (618) τον Σερ. Μάξιμο ως «Ελληνα μαρξιστή διανοούμενο των αρχών του 20ου αιώνα» (136); Φτάνοντας στον «Επίλογο», μετά τις τρεις «Πράξεις», για να διακριβώσω σε ποια συμπεράσματα καταλήγει ο συγγραφέας και βλέπω τα «Ξένα παραμύθια»… Ποια είναι τα «καλούδια» που κόμισαν τα «ιντερλούδια»; Για τις απαντήσεις σ’ αυτά τα ερωτήματα βλ. τα βιβλία μου: «Νεοελληνικός Διαφωτισμός», Αθήνα 2005 και «Συζητώντας για την ιστορι(ογραφί)α σε καιρούς πανδημίας», Αθήνα 2021.

Οσο για να «νιώσετε καλύτερα» (605), ως προς την «υπόθεση εργασίας», την κριτική επισκόπηση της βιβλιογραφίας, τους «εννοιολογικούς αρμούς», τις «πηγές», την ακολουθητέα μέθοδο κ.λπ. βλ. «Για την ιστορία των ιδεών», Αθήνα 2011, 72-78. Η «κορύφωση» εδώ επιτελείται ως «ανακεφαλαίωση» των «κορυφαίων», με τη διαβεβαίωση ότι οι «ήρωες στο βιβλίο που διαβάσατε είναι όλοι πραγματικοί» (596)…

*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ηρωας δεν είναι ο άσφαλτος
Οι ιστορίες που αφηγείται ο Π. Μπουκάλας για τον Γ. Καραϊσκάκη αντιστέκονται στη γραμμική πρόσληψη κατορθώνοντας τελικά να εκταθούν μέχρι τον ενεστώτα χρόνο και να επιβάλουν τη μετωνυμική τους δυναμική στον...
Ηρωας δεν είναι ο άσφαλτος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η σωστή πλευρά της Ιστορίας
Ο όρος εξελίσσεται εννοιολογικά και φτάνει να σημαίνει την επιστημονική και συστηματική παρατήρηση και την αναζήτηση της γνώσης, δηλαδή την επιστήμη, σε αντίθεση με τη μυθολογία.
Η σωστή πλευρά της Ιστορίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η «τοπικότητα» στην πένα της λογοτεχνίας
O κοινός παρονομαστής των εκδοχών του «κοινοτισμού» συνίσταται στην ενιαία απόπειρα να προβληθεί η «κοινότητα» ως αντίκοσμος στον υπάρχοντα κόσμο που φθίνει, δοκιμάζεται και αποδοκιμάζεται.
Η «τοπικότητα» στην πένα της λογοτεχνίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας