• Αθήνα
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 13.1°C / 16.3°C
    4 BF
    57%
  • Θεσσαλονίκη
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 13.1°C / 16.4°C
    2 BF
    65%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    16°C 15.9°C / 18.0°C
    2 BF
    48%
  • Ιωάννινα
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 11.4°C / 13.9°C
    6 BF
    35%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 11.9°C / 11.9°C
    1 BF
    66%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 14.0°C / 15.0°C
    1 BF
    73%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    11°C 10.6°C / 11.4°C
    2 BF
    58%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    3 BF
    60%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    18°C 17.2°C / 21.5°C
    4 BF
    87%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.0°C / 14.9°C
    4 BF
    67%
  • Ερμούπολη
    Αυξημένες νεφώσεις
    15°C 15.4°C / 15.8°C
    6 BF
    72%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 13.5°C / 13.5°C
    6 BF
    53%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 19.9°C / 19.9°C
    4 BF
    64%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 13.9°C
    0 BF
    77%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    14°C 13.5°C / 14.5°C
    2 BF
    75%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 20.4°C / 20.8°C
    3 BF
    76%
  • Χαλκίδα
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 13.4°C / 15.4°C
    3 BF
    64%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    10°C 10.3°C / 10.3°C
    2 BF
    66%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    15°C 11.7°C / 15.3°C
    1 BF
    71%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 9.1°C / 9.1°C
    2 BF
    83%

Immanuel Wallerstein: Ουτοπιστική ή αλλιώς ιστορικές επιλογές για τον 21ο αιώνα, Εκδόσεις Κέδρος

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Από το δέον στο δυνατόν γενέσθαι

  • A-
  • A+
Παρά τον φόβο των περισσότερων ότι είναι αδύνατη η παραγωγική επάρκεια εκτός του καπιταλισμού, είναι σε όλους γνωστό ότι εκτός της παραγωγικής επάρκειας ο καπιταλισμός εξασφαλίζει και συνεχώς εντείνει απληστία και ανισότητα.

Από την αρχαιότητα μέχρι και τον 19ο αι., οι ουτοπίες απαντούσαν στο «τι δέον γενέσθαι;» με φαντασιακές συλλήψεις μη παρεπόμενες της λογικής τού εκάστοτε συστήματος. Το γεγονός ότι δεν ήταν ιδεολογικά υποκατάστατα που δικαιολογούσαν και νομιμοποιούσαν καταστάσεις, συστήματα ή καθεστώτα του καιρού τους, αλλά καινοφανή λογοτεχνήματα τις καθιέρωσε ως κλασικό είδος της φιλοσοφικής λογοτεχνίας, γιατί, όντας άχρονες κι έτσι επίκαιρες, οι ουτοπίες απαντούσαν στην απορία που ταλανίζει εποχές προόδου για το τι μπορούν να ελπίζουν.

Ο Καντ, στην αρχή της ύστερης νεωτερικότητας, θεώρησε το «τι μπορώ να ελπίζω» ένα από τα τέσσερα θεμελιώδη ερωτήματα για τον νοήμονα σύγχρονο άνθρωπο, με τη μορφή ενός δέοντος γενέσθαι και την υποχρέωση της πραγμάτωσής του. Ο Καντ, όμως, ήταν παιδί του Διαφωτισμού, προπομπού της Γαλλικής Επανάστασης, ενώ οι δικοί μας καιροί δεν είναι καιροί Φώτων και ελπίδας για πρόοδο.

Είναι καιροί του φόβου που προκαλεί ένα θολό ημίφως που επιτρέπει τα πάντα και ελλείψει μια εμπράγματης ηθικής, ακυρώνει την παραμικρή υποψία δέοντος. Πριν, όμως, από κάθε πτώση, προηγείται μια άνοδος από όπου η σκέψη αντλεί τη δύναμή της να σκεφτεί το δυνατόν γενέσθαι.

Το δυνατόν γενέσθαι απασχόλησε τον μοντερνισμό στη σύγχρονη φιλοσοφία από τα τέλη του 18ου αι. μέχρις ότου η μεταμοντέρνα σκέψη το συγκαλύψει υπό τον πέπλο του ομοιώματος μιας αδιάπτωτης παροντοποίησης. Μέχρι το ξέσπασμα της μεγάλης κρίσης της τελευταίας 10ετίας, το μεταμοντέρνο ταύτιζε το μέλλον με ένα εσαεί τώρα που ξένο τάχα από το προς της μετάβασης, έκανε χώρο για ένα μελλοντικό άλλο.

Με αυτά τα τεχνάσματα, μεταμοντέρνοι διανοητές μεταπηδούσαν από τις άχρονες ουτοπικές αφηγήσεις στις θεαματικές προσομοιώσεις του παρόντος με ένα μέλλον αποκομμένο από το παρελθόν και αναδιπλωμένο στο τώρα.

Βέβαια, το θεωρητικό και μαζί πρακτικό ζήτημα του δυνατόν γενέσθαι δεν προέκυψε αποκλειστικά και μόνο στην εποχή μας, καθώς πάντα γεννιούνται παιδιά και το μέλλον απασχολεί τους γεννήτορες, από τότε που υπάρχουν οργανωμένες κοινωνίες.

Η λογική του κοσμοσυστήματός μας μετέτρεψε το δέον ή το δυνατόν γενέσθαι σε όνειρο που η Ιστορία με την υποτιθέμενη πανουργία της θα αναλάβει, κάποτε, να εκπληρώσει για λογαριασμό μας. Η ίδια λογική ξεχνά ότι η σύγχρονη εποχή μεταπήδησε από το δέον στο δυνατόν γενέσθαι χάρη στη στροφή της σκέψης που προηγήθηκε και μας οδήγησε από θεοδικίες ή κοσμοαντιλήψεις μιας παγκόσμιας φυσικής ή ιστορικής νομοτέλειας σε μια δυναμική οντογνωσιοθεωρία και κοσμοαντίληψη, με απαρχή τον Μαρξ και τον Νίτσε που άνοιξε τον δρόμο σε ένα νέο θεωρητικό-πρακτικό πεδίο που επεξεργάστηκαν Γάλλοι, κυρίως, από τον Μερλό-Ποντί και τον Σαρτρ ώς τον Γκούρβιτς, τον Πιαζέ, τον Καστοριάδη ή τον Mορέν.

Ενώ, όμως, από την εποχή του Ησιόδου ώς τις μέρες μας, το τι δυνατόν γενέσθαι παραμένει ουσιαστικά το ίδιο, οι όροι υπό τους οποίους τίθεται, άλλαξαν ριζικά.

Ενας από τους σύγχρονους μελετητές της ιστορίας του καπιταλισμού, ο Ιμάνουελ Βαλερστάιν (1930-2019), μεταξύ πολλών άλλων έργων του (κάποια μεταφρασμένα στα ελληνικά) εξέδωσε ένα βιβλίο με τίτλο «UTOPISTICS, Οr, Historical Choices of the Twentieth-first Century» (εκδ. The New York Press, 1998), το οποίο, ίσως γιατί είναι ασύμφορα σύντομο, δεν ευτύχησε να μεταφραστεί, μολονότι και οι εδώ αναγνώστες απορούν για το δέον ή δυνατόν γενέσθαι.

Πρόκειται για ένα «βιβλιαράκι» (σ. 93) χωρισμένο σε τρεις ισομερείς ενότητες τιτλοφορούμενες αντιστοίχως:

(α) «Αποτυχίες των ονείρων ή ο Χαμένος Παράδεισος;», (β) «Η δύσκολη μετάβαση ή η Κόλαση πάνω στη Γη;» και (γ) «Ενας ουσιωδώς λογικός κόσμος ή μπορεί άραγε να ανακτηθεί ο Παράδεισος;».

Ο συγγραφέας συνδέει, εδώ, τις ουτοπίες με διαψεύσεις φαντασιακών ψευδαισθήσεων που, αν και διαφορετικές, υπήρξαν περίπου ανάλογες με τις ιδεολογικές ψευδαισθήσεις, τις οποίες ο Μαρξ, στα κριτικά κείμενά του, απέδωσε σε μορφές ψευδούς συνείδησης.

Το διακύβευμα για τον Βαλερστάιν είναι η μεταστοιχείωση ουτοπικών λογοτεχνημάτων που ζωντάνεψαν παραδεισένιους ή εφιαλτικούς κόσμους, σε πεδίο προβληματισμών που στηρίζονται στην ανάλυση του υπάρχοντος ιστορικού κοσμοσυστήματος και της δομικής κρίσης που διέρχεται.

Τέτοιοι προβληματισμοί με βάση τη γνώση της πραγματικής τάξης πραγμάτων και λόγου καθιστούν δυνατή την κριτική εξέταση/αποτίμηση εναλλακτικών συστημάτων, δυνάμενων να μας εξασφαλίσουν ένα μέλλον όχι μόνον καλύτερο από το υπάρχον, αλλά και ιστορικά δυνατό. Το πραγματικό υποβόσκον ερώτημα είναι «με τι θέλουμε να αντικαταστήσουμε το υπάρχον σύστημα;» που υποκινείται από την επιθυμία που έγινε ελεύθερη βούληση.

Γι' αυτό και προβληματισμοί της ουτοπιστικής για το πώς είναι λογικά βάσιμος και δυνατός ένας καλύτερος κόσμος στηρίζονται στον συντονισμό της ιστορικο-κοινωνικής γνώσης του δεδομένου κοσμοσυστήματος με αναλύσεις της πολιτικής και ηθικής θεωρίας. Στηρίζονται δηλαδή στον συσχετισμό αντικειμενικών προσδιορισμών και αξιακών κρίσεων, με τον τρόπο του Μαρξ και του Μαξ Βέμπερ.

Οι αξιακές κρίσεις (αποτιμήσεις) είναι το εξαγόμενο ρεαλιστικών συνεκτιμήσεων και αυστηρών αξιολογήσεων όσον αφορά: 1) την ουσιαστική και όχι τυπική λογική εναλλακτικών ιστορικών συστημάτων, 2) τους περιορισμούς που μας θέτουν ως προς το δυνατόν πράττειν για την πραγματοποίησή τους και 3) τις ζώνες δημιουργικότητας και καινοτομίας που πρέπει να μένουν ανοιχτές όσον αφορά το διαλεκτικό ζεύγμα του θεωρείν-πράττειν.

Χωρίς ουσιαστική γνώση της λογικής του καπιταλισμού και του υπαρκτού άλλοτε σοσιαλισμού, τέτοιες αποτιμήσεις είναι ανεδαφικές και αναξιόπιστες. Η τυπική λογική του καπιταλισμού κινείται με γνώμονα το κέρδος που υπολογίζει σε κεφάλαια, χωρίς να συνυπολογίζει ως ζημία, καταστροφές υψηλού κόστους, ενώ η λογική του υπαρκτού σοσιαλισμού επέτρεπε την αυθαίρετη χρήση κρατικής (κομματικής) εξουσίας, με την επέκταση των προνομίων της νομενκλατούρας και την εκτεταμένη οικονομική ανεπάρκεια με πρόξενο αυθαίρετες κρατικές παρεμβάσεις που μείωναν αντί να αυξάνουν την κοινωνική αξία.

Για τον Βαλερστάιν, ο υπαρκτός σοσιαλισμός λειτουργούσε στο συγκείμενο της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας, ενώ υπάρχουν ακόμη μη σοσιαλιστικά καθεστώτα που βαρύνονται με πρακτικές ανάλογες του υπαρκτού σοσιαλισμού.

Παρά τον φόβο των περισσότερων ότι είναι αδύνατη η παραγωγική επάρκεια εκτός του καπιταλισμού, είναι σε όλους γνωστό ότι εκτός της παραγωγικής επάρκειας ο καπιταλισμός εξασφαλίζει και συνεχώς εντείνει απληστία και ανισότητα.

Η ουτοπιστική προτάσσει τη δημιουργία ενός εναλλακτικού συστήματος στη βάση μη κερδοσκοπικών αποκεντρωμένων μονάδων που συγκροτούν έναν ενοποιημένο τρόπο παραγωγής μέσα στο σύστημα. Εξετάζοντας τα σχετικά με αυτόν τον τρόπο παραγωγής, ο Βαλερστάιν απαντά στο κεφαλαιώδες ζήτημα που αποφασιστικά ανακύπτει: Από ποιον τύπο επιστήμης αντλεί η ουτοπιστική τα επιχειρήματα που νομιμοποιούν τις αξιώσεις και προτάσεις της για την ουσιαστική και νόμιμη λογική δυνατών εναλλακτικών συστημάτων.

Η απάντηση μας πηγαίνει στη δυναμική οντο-γνωσιοθεωρία που επεξεργάστηκε η φιλοσοφική/θεωρητική σκέψη των δύο τελευταίων αιώνων.

Υπό την οπτική της γωνία, ο διαμελισμός του ενιαίου κοινωνικού πεδίου σε χωριστές επιστήμες (οικονομία, πολιτική επιστήμη, κοινωνιολογία κ.λπ.), καθώς είναι αυθαίρετος και περιοριστικός, δεν παράγει την αναγκαία γνώση της συγκεκριμένης πραγματικότητας ως βάση των αξιακών αποτιμήσεων.

Κατά τον Βαλερστάιν, χρειάζεται η δημιουργία μιας ενιαίας ιστορικο-κοινωνικής επιστήμης όπου συγκλίνουν ιστορία, κοινωνιολογία, πολιτική επιστήμη, μελέτη των επιστημών, θεωρία των συστημάτων, θεωρία του χάους, ιστορία των ιδεών και των κινημάτων, οι οποίες θα συντονίζουν τις έρευνές τους, στη βάση διεπιστημονικών ολιστικών προσεγγίσεων.

Αυτό το ρηξικέλευθο επιστημολογικό πρόγραμμα ο Βαλερστάιν το επεξεργάζεται από το 1991 ακόμη, στο Open the Social Sciences μέχρι και το 2001, στο Unthinking Social Sciences.

Οπως είχε υποστηρίξει από το Τhe Modern World-System (1974) ακόμη, «η διαδικασία της ανάλυσης και η διαδικασία του κοινωνικού μετασχηματισμού είναι αδιαχώριστες σαν δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: Η πράξη μάς ενημερώνει και καθιστά δυνατά τα αναλυτικά μας πλαίσια. Αλλά η εργασία της ανάλυσης (το θεωρείν) είναι η ίδια κεντρικό μέρος της πράξης της αλλαγής».

Το μεταμοντέρνο παρόν φανερώνεται ως μετάβαση προς ένα καλύτερο ή ένα χειρότερο μέλλον που σημαδεύεται από την αδρανοποίηση του διαλεκτικού θεωρείν-πράττειν.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Χρηματαγορές και καπιταλισμός
Μέσα από τις σελίδες του νέου βιβλίου τους, με τον τίτλο «Το Χρηματοπιστωτικό Σύστημα στον Σύγχρονο Καπιταλισμό», οι Δημήτρης Π. Σωτηρόπουλος, Γιάννης Μηλιός και Σπύρος Λαπατσιώρας επιχειρούν να προχωρήσουν...
Χρηματαγορές και καπιταλισμός
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο θάνατος της ποδηλάτισσας
Ο Βασίλης Λαδάς στους «Ποδηλάτες» είναι ενταγμένος στον χώρο και τον χρόνο, κατανοεί και ερμηνεύει, ενώ αποφεύγει την αφ’ υψηλού καταδίκη που συχνά λειτουργεί ως επιβεβαίωση της δικής μας αρετής.
Ο θάνατος της ποδηλάτισσας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η Αριστερά σε ετοιμότητα
Το βιβλίο των Δουζίνα και Μπαρτσίδη αποτελείται από ένα θεωρητικό μέρος και ένα πιο εμπειρικό σχετικό με την ανάλυση συγκεκριμένων πτυχών της διακυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ.
Η Αριστερά σε ετοιμότητα
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Στο “φροντιστήριο” έμφυλων συγκρούσεων των αιώνων ρέει πολύ αίμα»
Μια παράσταση-τροφή για σκέψη, βασισμένη στην πιο πρόσφατη μελέτη «Το αίμα της αγάπης» του Παντελή Μπουκάλα για τις γυναικοκτονίες στο δημοτικό τραγούδι, ανεβαίνει στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων.
«Στο “φροντιστήριο” έμφυλων συγκρούσεων των αιώνων ρέει πολύ αίμα»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Με το τσιγκέλι
Τα διηγήματα της Θούλη Στάικου μοιάζουν με τη συγγραφέα τους γεμάτα μεγαλοσύνη και γενναιοδωρία, σύντομα και αστεία.
Με το τσιγκέλι

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας