• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    30°C 27.2°C / 32.8°C
    2 BF
    47%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    27°C 24.6°C / 30.7°C
    3 BF
    58%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    28°C 27.0°C / 31.5°C
    1 BF
    50%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 23.9°C / 26.4°C
    1 BF
    46%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 25.9°C / 28.0°C
    2 BF
    53%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    28°C 24.6°C / 29.0°C
    2 BF
    56%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    25°C 24.0°C / 25.4°C
    2 BF
    47%
  • Αγρίνιο
    Σποραδικές νεφώσεις
    29°C 28.5°C / 28.5°C
    2 BF
    24%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    30°C 27.1°C / 32.2°C
    0 BF
    35%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.9°C / 27.9°C
    1 BF
    61%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 26.1°C / 26.8°C
    2 BF
    61%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    26°C 25.7°C / 25.7°C
    1 BF
    69%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    26°C 25.9°C / 25.9°C
    4 BF
    53%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.8°C / 29.5°C
    0 BF
    50%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    29°C 25.5°C / 29.5°C
    2 BF
    49%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.8°C / 25.8°C
    4 BF
    69%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    30°C 28.2°C / 33.0°C
    0 BF
    36%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.9°C / 25.3°C
    0 BF
    61%
  • Κατερίνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 24.7°C / 28.3°C
    2 BF
    76%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    25°C 25.2°C / 25.2°C
    0 BF
    60%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ποιος είναι ο «ομφάλιος λώρος» της ιστορικής έρευνας;

  • A-
  • A+
Η ιστορία των κοινωνικών και πολιτικών ιδεών και ειδικότερα των σοσιαλιστικών υπονοεί, σ’ αυτήν ακριβώς την οπτική, την ανάγκη της ιστορικής κατανόησης - δηλαδή την ένταξη σε μια ολότητα όμοιων, παράλληλων ή διαφορετικών εκφράσεων της κοινωνικής και πολιτικής σκέψης μιας ορισμένης περιόδου - της αυτοδυναμίας που αυτές απέκτησαν, χωρίς να ολισθαίνουμε στις παγίδες που επιφυλάσσει το δίδυμο σύμπλεγμα της επαρχιωτικής υποτίμησης και της νεοπλουτικής υπερτίμησης

Από την ανίχνευση των όρων διαμόρφωσης της κύριας ερμηνευτικής παράδοσης στην ιστοριογραφία του ελληνικού σοσιαλιστικού κινήματος προκύπτει σαφέστατα ότι ουδέποτε έχει κοπεί ο ομφάλιος λώρος της ιστορικής έρευνας από την πολιτική λειτουργία των εκάστοτε φορέων του σοσιαλιστικού, κομμουνιστικού και ευρύτερα εργατικού κινήματος.

Βέβαια όχι μόνο στο εσωτερικό αυτού του κινήματος οι συγκεκριμένες κάθε φορά σχέσεις των μερών του γεννούν παραμορφώσεις ή αποσιωπήσεις, αλλά και στο σύνθετο κοινωνικό του περιβάλλον οι ιδεολογικοί μηχανισμοί του status quo επιβάλλουν αντίστοιχα φαινόμενα στρεβλώσεων, με μεγαλύτερη όμως εμβέλεια και διάρκεια. Και οι δύο αυτές μήτρες των ιδεών, ιδιαίτερα η δεύτερη, καθορίζουν το θεσμικό πλαίσιο αυτού του είδους της ιστορικής έρευνας.

Η ώθηση όμως που γνώρισαν οι ιστορικές σπουδές, ιδίως μετά τη Μεταπολίτευση, και με ιστοριογραφικά εγχειρήματα που πραγματοποιήθηκαν κυρίως σε πανεπιστημιακά ιδρύματα του εξωτερικού, επέφερε μια νέα αίσθηση στην ιστορική έρευνα και υποβοήθησε στην ανατοποθέτηση, όχι πάντα άμεσα, του ερευνητικού αντικειμένου που μας ενδιαφέρει εδώ. Εκτός από το άγνωστο πραγματολογικό υλικό, το οποίο επισημάνθηκε και αναδείχθηκε με διάφορα αναλυτικά εργαλεία και ερμηνευτικά σχήματα, υπήρξαν πολλαπλά ερεθίσματα για νέες υποθέσεις εργασίας και ενισχύθηκε σαφώς η θέση ότι η ιστορία των ιδεών (ο όρος θα έπρεπε να εκληφθεί ως αναγκαίος πλεονασμός) ως ερευνητικό στρατήγημα εντάσσεται στην επιστήμη της Ιστορίας.

Η ιστορία των κοινωνικών και πολιτικών ιδεών και ειδικότερα των σοσιαλιστικών υπονοεί, σ’ αυτήν ακριβώς την οπτική, την ανάγκη της ιστορικής κατανόησης -δηλαδή την ένταξη σε μια ολότητα όμοιων, παράλληλων ή διαφορετικών εκφράσεων της κοινωνικής και πολιτικής σκέψης μιας ορισμένης περιόδου- της αυτοδυναμίας που αυτές απέκτησαν, χωρίς να ολισθαίνουμε στις παγίδες που επιφυλάσσει το δίδυμο σύμπλεγμα της επαρχιωτικής υποτίμησης και της νεοπλουτικής υπερτίμησης. Ετσι, τέλος, εξιχνιάζονται οι ιστορικές ιδιαιτερότητες της παραγωγής του σοσιαλιστικού λόγου και της αναπαραγωγής των διακόνων του.

Τα μερικότερα σημεία, που διευκρινίζουν τον ορίζοντα του ιστοριογραφικού αυτού εγχειρήματος, αφορούν την επίγνωση του ομφάλιου λώρου που συνδέει την ιστορική έρευνα με την πολιτική και την αναζήτηση των μέσων για μια νέα σχέση ανάμεσά τους, την ανάδειξη ολόκληρου του τοπίου που συνθέτει τη σοσιαλιστική σκέψη, την επεξεργασία εύκαμπτων κριτηρίων και γόνιμων αναλυτικών εργαλείων για την κατανόηση των πτυχών της, την εξακρίβωση των διεθνών της συσχετίσεων, τους περιορισμούς της γραπτής πια ιστορίας και ιδίως τη διαρκή φροντίδα για την αρτίωση ενός επαρκούς υποδείγματος ιστορίας των κοινωνικών και πολιτικών ιδεών.

Στη θεωρία της Ιστορίας ευδοκιμούν κάθε λογής παρωχημένοι «νεωτερισμοί», ενώ όσοι από τους εμπράγματους ιστορικούς την αποκτούν διακρίνονται για την ανάγκη του αναστοχασμού. Δηλαδή, αντιλαμβάνονται πως η ιστορική έρευνα δεν «παράγει» μόνο ένα αντικείμενο για το υποκείμενο. Αλλά και αντίστροφα, παράγει ένα υποκείμενο για το αντικείμενο.

Ετσι μπορούν να παραμερίζουν τόσο την ιστορική γραφή που αντιλαμβάνεται την ιστορική πραγματικότητα αποκομμένη από τη δράση των φορέων της όσο και την έως κορεσμού «κατασκευή» που επινοεί υποκείμενα χωρίς ιστορικό αντίκρισμα. Στείρος «αντικειμενισμός» και αφελής «υποκειμενισμός» ή «κοινωνιολογισμός» και «γλωσσική στροφή» συναγωνίστηκαν ποιος θα λάβει εύσημα από την πλευρά των εξουσιαστών. Κάποτε και τον εύκολο έπαινο των εξουσιαζόμενων. Χωρίς να αγνοεί κανείς τη «γνωσιοθεωρία» της Ιστορίας, μέσα από ένα σύνολο εννοιολογικών αποχρώσεων, μπορεί να επιδίδεται στην «οντολογία» της. Μακριά από τη μονομανία αρκετών προδρόμων και με την υποψιασμένη ανοιχτή ματιά συνεχιστών τους. Προφανώς και η ιστοριογραφία έχει τη δική της ιστορία που δεν γνωρίζει «τέλος»…

Ως προς την «ιστορικοκριτική» αντίληψη, επιπλέον, πρόκειται σαφώς για μεθοδολογική και ερμηνευτική στάση που δεν αποσυνδέει ιστορικότητα και κανονι(στι)κότητα. Και για τούτο αποφεύγει το αναγκαίο τίμημα τέτοιων απομονωτικών πρακτικών. Δηλαδή, τόσο τον σχετικισμό των προσπελάσεων της Ιστορίας όσο και τη μεταφυσική της. Ειδικότερα, καθιστά αναγνωρίσιμα τα ιστορικά όρια των προθέσεων «αντικειμενικότητας» των εκπροσώπων ενός κοινωνικού σχηματισμού και συνάμα σε αποπαγιδεύει από τη γοητεία του σχετικισμού, σύμφωνα με τον οποίο «όλοι το ίδιο κάνουν».

Περισσότερο από κάθε άλλη φορά τώρα, στο «κοσμοθέατρο» που μετέχουμε, το «κρίνω» σημαίνει «συγκρίνω». Αρχίζοντας μάλιστα από τους τρόπους, με βάση τους οποίους τίθενται οι «ερωτήσεις», και οδηγούμενοι στις «απαντήσεις» που παίρνουμε. Ο δημόσιος έλεγχος δεν αφορά μόνο τη μορφή, αλλά πρωτίστως το περιεχόμενο των ειδών κατανόησης και υπέρβασης της πραγματικότητας, όποια κι αν εμφανίζονται σήμερα ως όριά της. Μια τέτοια διττή πρακτική χειραφέτησης δεν έχει γραμμική σχέση με την ηλικία. Και για τούτο δεν μπορεί να εκτιμηθεί ως έξοδος από την «ανηλικότητα» του όντος για την οποία το ίδιο είναι υπεύθυνο.

Αυτού του είδους η στάση, όπως είχε οριοθετηθεί εδώ και πολλά χρόνια, προστατεύει και από τον φολκλορισμό των μεθοδεύσεων του «πολιτικώς ορθού». Από ό,τι κατά τις τελευταίες δεκαετίες έχει εισαχθεί ως «απορυθμιστική» δικλίδα στην κοινωνική κριτική. Σε κάθε περίπτωση ο τρόπος οικείωσης των πραγμάτων τελεσφορεί, ας το επαναλάβω, στον βαθμό που διενεργείται κριτικά και ιστορικά.

Η ιστορικοκριτική ερμηνευτική πράξη ξαναθέτει από την αρχή το ζήτημα της δραστικότητας των μορφών θεωρητικής οικείωσης της πραγματικότητας: ποιος έχει την προτεραιότητα, οι «τρόποι» του υποκειμένου, η δυστροπία του αντικειμένου ή το αποτέλεσμα της επικοινωνίας τους που προϋποθέτει, πριν απ’ όλα, εξοικείωση; Ως προς το πρώτο σημείο επιβάλλεται να υπογραμμίζεται η ενεργός πλευρά του υποκειμένου, δηλαδή ό,τι το συγκροτεί: κοινωνική ένταξη, ιδεολογική στάση, παράδοση που το περιέχει, ιστορική εγρήγορση, θεωρητικό apparatus, ικανότητα προβληματοθεσίας κ.λπ.

Η «οικείωση» επίσης αποδίδει τη δυναμική του σχέση ως προϊόντος επικοινωνίας με τις πραγματικότητες που το περιβάλλουν και του επιτρέπουν να κρατά τις αποστάσεις από τις ροπές τους. Πάντως λειτουργεί κι εδώ το «παράδοξο» της παραγωγής και των διεργασιών αναπαραγωγής της, ακόμη κι όταν νοηθεί ως συγγραφική παραγωγή: ότι δηλαδή, όπως ήδη σημείωσα, παράγει «και ένα υποκείμενο για το αντικείμενο» με συγκεκριμένες «ανάγκες» που πρέπει να ικανοποιηθούν (το παρόν κείμενο αντλείται από το 36ο και 37ο κεφάλαιο του υπό δημοσίευση βιβλίου μου από τις εκδόσεις Παπαζήση).

*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η «τοπικότητα» στην πένα της λογοτεχνίας
O κοινός παρονομαστής των εκδοχών του «κοινοτισμού» συνίσταται στην ενιαία απόπειρα να προβληθεί η «κοινότητα» ως αντίκοσμος στον υπάρχοντα κόσμο που φθίνει, δοκιμάζεται και αποδοκιμάζεται.
Η «τοπικότητα» στην πένα της λογοτεχνίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι άμαχοι του ελληνικού εμφυλίου
Το νέο βιβλίο της Τ. Βερβενιώτη αφορά ένα θέμα που ελάχιστα έως και καθόλου έχει απασχολήσει την ελληνική ιστοριογραφία παρά το γεγονός ότι οι άμαχοι έπαιξαν ουσιαστικό ρόλο.
Οι άμαχοι του ελληνικού εμφυλίου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η περίπτωση της Σμύρνης
Η Σμύρνη παραμένει «μία πνευματική μεταπράτις», η οποία διανύει την περίοδο ενός «καθυστερημένου διαφωτισμού» και ενός «αρχαιολογικού πυρετού».
Η περίπτωση της Σμύρνης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας