• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    10°C 8.9°C / 11.3°C
    2 BF
    54%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    8°C 4.7°C / 9.9°C
    1 BF
    53%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 10.1°C / 13.2°C
    2 BF
    59%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    4°C 3.9°C / 9.2°C
    1 BF
    52%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    9°C 8.0°C / 8.9°C
    4 BF
    57%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    6°C 4.6°C / 8.6°C
    1 BF
    56%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    3°C 3.4°C / 6.8°C
    2 BF
    48%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    10°C 8.6°C / 12.4°C
    1 BF
    53%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 10.5°C / 13.1°C
    1 BF
    64%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    8°C 7.9°C / 8.9°C
    3 BF
    46%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 10.1°C / 12.9°C
    3 BF
    43%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    8°C 8.5°C / 9.6°C
    3 BF
    56%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 13.9°C
    3 BF
    67%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    6°C 5.5°C / 7.5°C
    0 BF
    58%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    7°C 7.3°C / 8.9°C
    0 BF
    49%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    10°C 9.3°C / 10.8°C
    2 BF
    40%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 8.8°C / 11.5°C
    1 BF
    61%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    7°C 7.1°C / 7.7°C
    2 BF
    57%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    6°C 5.3°C / 10.0°C
    2 BF
    69%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    4°C 3.8°C / 3.8°C
    2 BF
    41%

Λίγοι ήταν οι αξιωματούχοι της Εκκλησίας που ξεχώρισαν και τάχτηκαν υπέρ της επανάστασης

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ελευθερία, Γνώση και Ορθός Λόγος

  • A-
  • A+
Η μελέτη των τριών «απαγορευμένων» έργων επιβεβαιώνει για ακόμα μία φορά το γεγονός ότι το τρίπτυχο Ελευθερία, Γνώση και Ορθός Λόγος αντιμετωπίστηκε προεπαναστατικά με μεγάλη εχθρότητα.

«Νέα Πολιτική Διοίκησις» (Βιέννη, 1797) του Ρήγα Βελεστινλή, «Λίβελλος κατά των Αρχιερέων», γραμμένο από ανώνυμο συγγραφέα στη Σμύρνη το 1810, και «Κρίτωνος Στοχασμοί», εκδιδόμενο επίσης από ανώνυμο συγγραφέα στο Παρίσι του 1819. Τα τρία αυτά κείμενα-πολιτικά, τα οποία γράφτηκαν σε διάστημα 22 ετών, από το 1797 έως το 1819, συγκροτούν το συλλογικό έργο «Τα απαγορευμένα βιβλία του 1821» (εκδ. iWrite - σειρά Lux Orbis*), που θα κυκλοφορήσει στις αρχές Δεκεμβρίου, και συστήνει στο ελληνικό κοινό μια εξαιρετικά πρωτότυπη συλλογή προεπαναστατικών κειμένων.

Τα δύο από αυτά κάηκαν στην αυλή του Πατριαρχείου και το τρίτο, ο «Λίβελλος» –που μάλιστα δημοσιεύεται για πρώτη φορά μετά το 1810– σχεδόν εξαφανίστηκε από την ελληνική βιβλιογραφία.

Τρία κείμενα που φανερώνουν τη λογοκρισία των ιδεών από την Εκκλησία λίγο πριν από το ’21

Η μελέτη των τριών αυτών «απαγορευμένων» έργων επιβεβαιώνει για ακόμα μία φορά το γεγονός ότι το τρίπτυχο Ελευθερία, Γνώση και Ορθός Λόγος αντιμετωπίστηκε προεπαναστατικά με μεγάλη εχθρότητα από την ανώτατη ηγεσία της Εκκλησίας, ο ρόλος και η δράση της οποίας είναι επιτακτικό να επαναξιολογηθούν από τις νεότερες γενιές.

Τρία κείμενα ανυπότακτης αμφισβήτησης. Αποκαλυπτικά. Που ανοίγουν παράθυρο σε μια νέα οπτική για την κοινωνία της προεπαναστατικής και επαναστατημένης Ελλάδας. Ενα παράθυρο που μένει ανοιχτό μέχρι σήμερα, αφορώντας σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα της Παιδείας που παράγει ο τόπος μας και τον βαθμό εμπλοκής ποικίλων παραγόντων στη διαμόρφωσή της. Τελικά χρειαζόμαστε καθαρό αέρα; Ή μήπως όχι;

Ακολουθούν αποσπάσματα από την εισαγωγή του Πέτρου Πιζάνια**, η οποία αναφέρεται στα τρία κείμενα.

Η πολυεθνική δημοκρατία του Βελεστινλή

«Ο Ρήγας Βελεστινλής, πρώτος αυτός, εισήγαγε τον ελληνικό επαναστατικό Διαφωτισμό στο πεδίο της πολιτικής πράξης, και αυτό τον καθιστά επικεφαλής των πρωτοπόρων σε όλα τα Βαλκάνια. Ολο το έργο του δεν είχε δημιουργηθεί για να συμβάλει στη θεμελιώδη γνώση, αλλά ήταν λόγος με αποκλειστικό προορισμό να στηρίζει και να προωθεί την πολιτική πράξη για την ελευθερία.

Το κείμενο του Ρήγα για τη Νέα Πολιτική Διοίκηση, που δημοσιεύεται στον παρόντα τόμο, τον συνδέει με τον Ζ.-Ζ. Ρουσό μέσω της Γαλλικής Επανάστασης.

Η Νέα Πολιτική Διοίκηση, την οποία πρόλαβε να δημοσιεύσει το 1797, αποτελούσε, συνεπώς, ένα πολιτικό και ιδεολογικό μανιφέστο, ένα σχέδιο για το πολιτικό μέλλον των βαλκανικών λαών.

Ο Ρήγας σχεδίαζε κάτι μεταξύ μιας κοινοπολιτείας και μιας μικρής πολυεθνικής δημοκρατίας στα όρια των Βαλκανίων, που θα περιλάμβανε όλους τους αντίστοιχους πληθυσμούς. Εισήγαγε, όπως μπορεί να αντιληφθεί ο παρατηρητικός αναγνώστης, τη Λαϊκή κυριαρχία (άρθρα 25 ο και 26 ο) την οποία ακόμη τότε ο Ρήγας αποκαλεί «αυτοκρατορία», εννοώντας, όπως προκύπτει από τα συμφραζόμενα, τη λαϊκή πολιτική αυτεξουσιότητα. Το δεύτερο σκέλος της στρατηγικής του Ρήγα, διάχυτο στο έργο του, ήταν αμιγώς πολιτικό.

Αφορούσε τη συμμαχία με το ισχυρό κράτος, εκείνο το οποίο θα στήριζε μια παρόμοια στρατηγική για τα Βαλκάνια. Ηταν εύλογο τότε να περιλαμβάνει στην πολιτική του σκέψη την αναζήτηση μιας συμμαχίας με ισχυρό ευρωπαϊκό κράτος, είτε διαβλέποντας προς τον πάγιο εχθρό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τη Ρωσία, είτε στους αναδυόμενους απελευθερωτές των ευρωπαϊκών λαών, στους Γάλλους επαναστάτες, οι οποίοι άλλωστε είχαν προωθηθεί έως τα Επτάνησα το 1797.

Ο ανώνυμος λιβελογράφος και οι αντικληρικαλιστές ιεράρχες

«Ο ανώνυμος συντάκτης του Λιβέλλου», όπως γράφει ο Πέτρος Πιζάνιας στην εισαγωγή του, «αποδεικνύεται από το κείμενό του αμετακίνητος ορθολογιστής. Περιγράφει συγκροτημένα και με εξαιρετική γνώση τις πρακτικές θησαυρισμού των ορθόδοξων κληρικών αξιωματούχων σε βάρος των ελληνικών πληθυσμών κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας. Αυτές οι πρακτικές είχαν, ακριβώς, ως προϋπόθεση την αμάθεια και τη δεισιδαιμονία και ασφαλώς τον φόβο τόσο για τα μετά θάνατο πράγματα, όπως πίστευαν, όσο όμως φόβο και για τα επίγεια.

Φόβο για τα επίγεια για τον απλό λόγο ότι η ορθόδοξη κληρική αριστοκρατία ήταν ενσωματωμένη οργανικά και αντιπροσώπευε το οθωμανικό κράτος. Ασκούσε, συνεπώς, μια διπλή εξουσία, όπως είπαμε, τόσο στο όνομα των κατακτητών όσο και στο όνομα της πίστης. Και αυτές χρησιμοποιούσε ως μέσα ισχύος για ίδιον όφελος όσο και για επιβολή της υποτέλειας την οποία πρόβαλε ως τιμωρία προερχόμενη από τον Θεό.

Η έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως

Αυτά τα ζητήματα, τα οποία πολύ συνοπτικά αναφέρω εδώ, έχουν λυθεί από την επιστημονική έρευνα. Αλλά ο ανώνυμος συγγραφέας στην εποχή που συνέτασσε τον “Λίβελλο” κατείχε εξαιρετικά εμπεριστατωμένη γνώση των μηχανισμών δράσης, εκμαυλισμού και εκμετάλλευσης που ασκούσε η πλειονότητα των αξιωματούχων του ορθόδοξου κλήρου στο ποίμνιό τους, από τον βαθμό του αρχιμανδρίτη έως εκείνον του μητροπολίτη, ακολούθως της Ιεράς Συνόδου του Ορθόδοξου Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Ωστόσο, γνωρίζουμε ότι από αυτές τις λίγες εκατοντάδες αξιωματούχους του ορθόδοξου κλήρου θα ξεχωρίσουν ελάχιστοι, τριάντα περίπου, αλλά σημαντικοί, οι οποίοι ήταν ήδη οργανωμένοι στη Φιλική Εταιρεία. Αναφέρομαι στους μαχητές της Επανάστασης, όπως ο Επίσκοπος των Παλαιών Πατρών Γερμανός, ο Επίσκοπος Σαλώνων Ησαΐας, ο Επίσκοπος Βρεσθένης Θεοδώρητος κ.ά. Οι αρχιερείς αυτοί μετέχοντας μεταξύ των πρωταγωνιστών στην κινητοποίηση του απόλεμου και έμφοβου πληθυσμού τους πρώτους μήνες της Επανάστασης, απειλούσαν τους τρομαγμένους και άμαχους χωρικούς πως αν δεν σκοτώσουν Τούρκους δεν θα πάνε στον παράδεισο, ή δεν θα τους βαφτίσουν τα παιδιά ·και ενισχυτικά τους συγχωρούσαν εκ των προτέρων για το αμάρτημα της ανθρωποκτονίας.

Αν διαβάσουμε προσεκτικά το κείμενο του “Λιβέλλου” σε παραβολή προς τις επαναστατικές πράξεις των λίγων ιεραρχών που προανέφερα, θα διαπιστώσουμε το κοινό χαρακτηριστικό τους: πίστευαν στον Χριστό αλλά ήταν και αντικληρικαλιστές με έναν τρόπο ριζικό. Εννοείται αντικληρικαλιστές έναντι της τότε εκκλησίας, δηλαδή εναντίον του Ορθόδοξου Πατριαρχείου. Μάλιστα ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, ο πλέον διαυγής και πολιτικά σημαίνων ιεράρχης, διατύπωσε λίγο πριν από τον θάνατό του, τον Μάιο του 1826, την ίδια κριτική με τον συντάκτη του “Λιβέλλου” αλλά και με τον Ανώνυμο της Ελληνικής Νομαρχίας σχετικά με την πνευματική και μορφωτική κατάσταση του ορθόδοξου ιερατείου κατά την οθωμανική περίοδο».

Οι «Στοχασμοί του Κρίτωνος»

«Και το 1819 εκδόθηκε στο Παρίσι ένα άλλο πολύ σημαντικό πρωτότυπο ελληνικό φυλλάδιο με τίτλο “Στοχασμοί του Κρίτωνος”. Πρόκειται για το τρίτο κείμενο που περιλαμβάνεται στο βιβλίο. Οι “Στοχασμοί” αναφέρονται στα ζητήματα της εκπαίδευσης και ευρύτερα της μόρφωσης, ζητήματα τα οποία βρίσκονταν διαρκώς και με ένταση στην καρδιά της δράσης των Ελλήνων διαφωτιστών διανοουμένων...

Ο συντάκτης του κειμένου αυτού, αντικληρικαλιστής, ριζοσπάστης νεωτεριστής, βρίσκεται σε αντιπαράθεση με την ορθόδοξη μητρόπολη της Αδριανούπολης επειδή σπαταλούσε τεράστια ποσά σε έργα προβολής και πολιτικής εδραίωσης, αλλά σχεδόν τίποτε σε έργα μόρφωσης. Και προτείνει μια καινοτόμα, τότε, μέθοδο διδασκαλίας των κοινών γραμμάτων· μια μέθοδο η οποία όντως θα μπορούσε –και το ονειρευόταν ο συντάκητς– να εφαρμοστεί μαζικά:

Το μεγαλείτερον όμως και δραστηριώτερον πράγμα, […] ήθελεν είναι η εισαγωγή της αλληλοδιδακτικής μεθόδου εις τα κοινά λεγόμενα σχολεία μας, όπου όλου του λαού τα τέκνα, και επομένως όλον το έθνος ειμπορεί εις έξ μήνας να μάθῃ να γράφῃ, να διαβάζῃ, να λογαριάζῃ ορθά».

Νέος Ελληνισμός και Ελληνική Επανάσταση - Μια άρρηκτη σχέση

Πέτρος Πιζάνιας

«Οι Ελληνες διανοούμενοι του Διαφωτισμού, επαναστάτες και πολιτικά συντηρητικοί, δημιούργησαν τον δικό μας Διαφωτισμό, τον ελληνικό. Αυτοί αποτέλεσαν μία από τις κρίσιμες κοινωνικές ομάδες για την ανάπτυξη του Νέου Ελληνισμού. Μορφοποιούσαν τον νέο κόσμο στο πεδίο της γνώσης και των ιδεών, άλλαζαν σταδιακά αλλά καταλυτικά τον μορφωτικό, ιδεολογικό, εν τέλει το συμβολικό φορτίο των μικρών νέων ελληνικών κόσμων», συμπεραίνει ο Πέτρος Πιζάνιας, ενώνοντας τα τρία πολιτικά κείμενα της ίδιας περιόδου:

«Κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα», όπως γράφει, οι Ελληνες διανοούμενοι του Διαφωτισμού «δημιούργησαν εντός της αυτοκρατορίας ένα σχετικά αυτοτελές πεδίο κοσμικής γνώσης και ιστορικής αυτοαναφοράς, μία μορφή η οποία αποτέλεσε προείκασμα της ελευθερίας των Ελλήνων. Αυτή η κοινωνική ομάδα των μορφωμένων επιστημόνων, δασκάλων, γιατρών, γραμματικών διαμορφώθηκε βαθμιαία από τα μέσα του 17ου αιώνα και ιδίως σε όλη τη διάρκεια του 18ου. Ο λόγος για τον οποίο κατόρθωσε να έχει επίδραση ήταν ότι τα ίδια τα μέλη της προσδιόριζαν το περιεχόμενο των βιβλίων, της διδασκαλίας και εν γένει της δράσης τους, και μάλιστα παρά την εξάρτησή τους από τη χρηματοδότηση των εμπόρων. Με δυο λόγια, οι Ελληνες νεωτερικοί διανοούμενοι διατηρούσαν έντονη αυτοτέλεια στον καθορισμό των στόχων τους – για τούτο άλλωστε τους ορίζουμε εδώ ως διανοούμενους και όχι ως λογίους γενικώς. Μπορεί οι διανοούμενοι του είδους να μην ήταν πολλοί σε σύγκριση με ευρωπαϊκές κοινωνίες, μπορεί ακόμη να είχαν το μειονέκτημα ότι ξεκινούσαν από χαμηλές προϋποθέσεις για να δημιουργήσουν τα πάντα στηριζόμενοι στους υποστηρικτές και στις δικές τους δυνάμεις. Επίσης, οι Ελληνες νεωτερικοί διανοούμενοι απευθύνονταν σε κοινωνίες με κλειστούς πνευματικούς πόρους, πολύ εντονότερα και αποπνικτικότερα θεοκρατικές σε σχέση με τις ευρωπαϊκές. Ωστόσο, οι πνευματικές και ιδεολογικές τομές που προκάλεσαν σε τμήματα των βαλκανικών, ιδίως ελληνικών αστικών κοινωνιών ήταν τομές ιστορικά μη αναστρέψιμες. Σχολεία, βιβλία, διδασκαλία, συγκρούσεις ιδεών, ζητήματα της ελληνικής γλώσσας, κοινωνική κριτική διαμόρφωσαν χώρο για ελευθερία της σκέψης και της δημόσιας πολιτικής έκφρασής της. Ο σχηματισμός του Νέου Ελληνισμού και η Ελληνική Επανάσταση δεν μπορούν να νοηθούν χωρίς αυτούς».


*Από τη σειρά Lux Orbis, για την ίδια ιστορική περίοδο, κυκλοφορούν ακόμη τα «Πατρική και Αδελφική Διδασκαλία», «Η Μαύρη Βίβλος του 1821» και «Μέλισσα, η φωνή των Ελλήνων Διαφωτιστών από το 1821». Η μελέτη των κειμένων αυτών αποκαλύπτει μια σχετικά άγνωστη εικόνα αναφορικά με τη στάση της ανώτατης ηγεσίας της Εκκλησίας απέναντι στον Αγώνα.

**Ο Πέτρος Πιζάνιας είναι ομότιμος καθηγητής Ιστορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το «Γαλαξείδι» της Εύας Βλάμη
Η πεζογράφος Εύα Βλάμη ξεχώρισε για τις συγγραφικές της ικανότητες και ταυτίστηκε με τον τόπο καταγωγής της το Γαλαξείδι.
Το «Γαλαξείδι» της Εύας Βλάμη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας