• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    5°C 1.2°C / 6.9°C
    2 BF
    77%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    4°C 2.1°C / 5.7°C
    2 BF
    79%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    8°C 7.0°C / 10.1°C
    1 BF
    60%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    0°C -0.1°C / 1.4°C
    1 BF
    86%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    -1°C -1.1°C / -1.1°C
    2 BF
    86%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    2°C 1.0°C / 3.9°C
    2 BF
    67%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.6°C / -1.0°C
    1 BF
    69%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    4°C 2.4°C / 8.6°C
    1 BF
    66%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 6.0°C / 9.8°C
    3 BF
    62%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    -5°C -5.1°C / -5.1°C
    2 BF
    57%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    7°C 7.4°C / 7.4°C
    2 BF
    65%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    6°C 5.7°C / 5.7°C
    2 BF
    60%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    3 BF
    86%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    -1°C -2.1°C / 0.5°C
    0 BF
    87%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    5°C 0.5°C / 5.1°C
    1 BF
    90%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    7°C 4.8°C / 8.2°C
    1 BF
    48%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    5°C 1.4°C / 7.1°C
    1 BF
    79%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    5°C 5.5°C / 5.5°C
    1 BF
    75%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    3°C 1.7°C / 5.8°C
    1 BF
    72%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.2°C / -2.2°C
    1 BF
    62%

Βαγγέλης Τζούκας: Το φάντασμα του Ναζισμού, Μυθολογία και σαγήνη του Γ' Ράιχ από την προπολεμική περίοδο έως τις μέρες μας, Εκδόσεις Βιβλιοπωλείο της Εστίας

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η ποπ κουλτούρα και εμείς

  • A-
  • A+
Η κύρια αιτία της ανάδυσης αυτής της νεολαιίστικης αντικουλτούρας με ακροδεξιά έως νεοναζιστικά χαρακτηριστικά είναι η εναντίωση ενός κομματιού της νεολαίας στη σύγχρονη εργαλειακή ορθολογικότητα

Ο ναζισμός (ή εθνικοσοσιαλισμός) –ως ιστορικό, ψυχολογικό, πολιτικό, πολιτισμικό και κοινωνιολογικό φαινόμενο– έχει ερευνηθεί εκτεταμένα από την επιστημονική κοινότητα, μας επισημαίνει ο ιστορικός και συγγραφέας του πρωτότυπου βιβλίου «Το φάντασμα του ναζισμού» (εκδόσεις Εστία, 2016), Βαγγέλης Τζούκας. Οι τελευταίες, δυσοίωνες, εξελίξεις σε παγκόσμιο επίπεδο έχουν δημιουργήσει ευλόγως ανησυχίες για το αν και εφόσον θα μπορούσε κάποια μέρα να επανέρθει ένα είδος αυταρχισμού που θα παραπέμπει στον φασιστικό ή ναζιστικό ολοκληρωτισμό, συμπληρώνει.

Πλήθος στοιχείων, όπως η σοβούσα κρίση του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος, η κρίση αντιπροσώπευσης της φιλελεύθερης δημοκρατίας, οι πιέσεις που προκαλεί η μαζική μετανάστευση από χώρες της Ασίας και της Αφρικής, η ανάδυση της ριζοσπαστικής ισλαμικής τρομοκρατίας, η επανεμφάνιση της Ακροδεξιάς, του εθνικισμού, του ρατσισμού και των εθνοθρησκευτικών συγκρούσεων κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου.

Ολα τα παραπάνω σε συνδυασμό με την τεράστια έμφαση που δίνεται σήμερα από κράτη –αλλά και εταιρικούς κολοσσούς του Ιντερνετ– σε μηχανισμούς καταστολής και επιτήρησης επιτείνουν την αγωνία του συγγραφέα για το δυστοπικό ενδεχόμενο επικράτησης μιας νέας μορφής νεοφασισμού-νεοναζισμού.

Ο Τζούκας, όμως, δεν επικεντρώνεται στην οικονομικο-κοινωνική, τη θρησκευτική ή την πολιτική πτυχή του ναζισμού, αλλά στην πολιτισμική. Μια διάσταση του φαινομένου που επανακαθορίστηκε, εν πολλοίς, από τη γέννηση της ποπ κουλτούρας μεταπολεμικά.

Τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, παράλληλα με τα ριζοσπαστικά και χειραφετητικά κινήματα, όπως ήταν ο Μάης του ’68, το αντιπολεμικό κίνημα ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ, το φεμινιστικό και το οικολογικό, στη Δύση εμφανίστηκε μια αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για τον Χίτλερ, η οποία από κάποιους χαρακτηρίστηκε «κύμα Χίτλερ» (Hitler Wave).

Αυτό το «κύμα» εκφράστηκε τόσο με πληθώρα βιβλίων όσο και με κινηματογραφικές και τηλεοπτικές παραγωγές, τόσο υπερπαραγωγές όσο και χαμηλού κόστους και αισθητικής παραγωγές (b-movies). Περίπου την ίδια εποχή εμφανίζεται και η χρήση συμβόλων του ναζισμού από εκπροσώπους της ποπ και ροκ μουσικής ως μέσο πρόκλησης εντυπώσεων (nazi chic), προσθέτει.

Η κύρια αιτία της ανάδυσης αυτής της νεολαιίστικης αντικουλτούρας με ακροδεξιά έως νεοναζιστικά χαρακτηριστικά είναι η εναντίωση ενός κομματιού της νεολαίας στη σύγχρονη εργαλειακή ορθολογικότητα, σύμφωνα πάντα με τον ερευνητή. Ο αποκρυφιστικός χαρακτήρας αυτών των νεολαιίστικων αναζητήσεων αποτελεί ακόμα ένα βασικό πεδίο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκαν ανορθολογικές προσλήψεις του κόσμου.

Η οπτική αυτή, προσθέτει, αντικατοπτρίστηκε και στη γέννηση της Νέας Εποχής (New Age), της αποθέωσης του εσωτερισμού και της αυτοαναφορικότητας, ιδίως στην ανεπτυγμένη Δύση. Αυτός ο χαρακτήρας της μαζικής κουλτούρας εκφράστηκε αρχικά στις ΗΠΑ – πού αλλού; Και, στις μέρες μας, εκφράζεται καθημερινά στον παγκόσμιο «ωκεανό» του Διαδικτύου.

Στο πρώτο κεφάλαιο, ο συγγραφέας αποπειράται να συνοψίσει τις διαδικασίες που οδήγησαν στον φασισμό. Στο δεύτερο κεφάλαιο, καταπιάνεται με την επιρροή των εσωτεριστικών εταιρειών των αρχών του 20ού αιώνα, καθώς και με την ανάδειξη αυτού του τύπου τον ανορθολογισμό. Στο τρίτο κεφάλαιο, προσπαθεί να επανερμηνεύσει τη σχέση ναζισμού-υπερφυσικού φαντασιακού.

Στο τελευταίο –και πιο ενδιαφέρον κεφάλαιο– προβαίνει σε επισκόπηση των τρόπων που αναπαριστάνεται ο ναζισμός στην ποπ κουλτούρα των τελευταίων δεκαετιών.

Αναπαράγοντας, ενίοτε, και τις θεματικές του ιστορικού ναζισμού.

Η ποπ κουλτούρα «μεταφράζεται» σε best seller βιβλία, σε χολιγουντιανές υπερπαραγωγές αλλά και b-movie ταινίες, σε υποείδη μουσικής –όπως συγκροτήματα της black metal σκηνής–, σε δημοφιλή κόμικς και σε on line videogames (FPS, RPG, διασκευές κλασικών παιχνιδιών όπως Super Mario Bros κτλ).

Ειδικά για τα βιντεοπαιχνίδια –των οποίων η επιρροή γιγαντώθηκε με τη... συνδρομή των λοκντάουν–, κάποιοι σύγχρονοι μελετητές «τονίζουν περισσότερο τη διάσταση του κοινωνικού ανταγωνισμού που αποπνέουν αυτά τα παιχνίδια και όχι τόσο τη βίαιη θεματολογία τους».

Σίγουρα, στην εποχή μας θα προσθέταμε και κάποιες από τις σειρές-φαινόμενα των μεγάλων συνδρομητικών, ιντερνετικών εταιρειών διαμοιρασμού περιεχομένου, όπως οι Netflix, Amazon, HBO, Hulu κ.λπ.

Το γεγονός ότι οι χαρακτήρες-περσόνες που «δανείζονται» φασίζοντα στοιχεία από τη μυθολογία και την ιστορία του ναζισμού υποδύονται, συνήθως, τους «κακούς» δείχνει την ηθική καταδίκη του ναζισμού στην ιστορική μνήμη όλης της οικουμένης. Από την άλλη, όμως, η αρνητική διαφήμιση δεν παύει παρά να είναι ένα «εναλλακτικό» είδος διαφήμισης – εξάλλου πάντα κάποιοι θα γοητεύονται από το «σκοτεινό» μεγαλείο του «κακού».

Κάποιες από αυτές τις αναπαραστάσεις, επίσης, τείνουν να φυσικοποιούν, να σχετικοποιούν, να αποϊστορικοποιούν, ακόμη και να ευτελίζουν τη μνήμη του ναζισμού. Συγκεκριμένοι τρόποι οικειοποίησης αυτών των αναπαραστάσεων από νεανικά ακροατήρια ευνοούν την προσφυγή τους σε πράξεις βίας, προειδοποιεί ο Τζούκας. Σίγουρα, όλα τα μαζικά φαινόμενα, λίγο έως πολύ, εμπεριέχουν το στοιχείο της μαζικής «υστερίας»/ομαδικής ψύχωσης.

Στις μέρες μας, θα λέγαμε ότι υφίσταται έντονη ροπή κάποιων νεολαίων που «γοητεύονται» από τον νεοφασισμό προς μια γκανγκστερική αποδοχή της βίας (βλ. ΕΠΑΛ δυτικής Θεσσαλονίκης, συμμορία ανηλίκων στον Κολωνό). Αλλά ας μη μας διαφεύγει ότι η τάση για αναζήτηση και περιπέτεια είναι εγγενής στα εφηβικά μυαλά. Μόνο, λοιπόν, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις δύναται να οδηγήσει σε μονοπάτια παραβατικότητας και άλογης φρενίτιδας.

Δεν μπορούμε, όμως, ούτε εμείς, οι ενήλικοι να πάμε, ολότελα, κόντρα στην ποπ κουλτούρα. Αλλωστε όλοι είμαστε συμμέτοχοι σε αυτήν, είτε ως θεατές είτε ως ακροατές είτε ως αναγνώστες, μέσα στο σύγχρονο και «ρευστό» παγκοσμιοποιημένο τοπίο που μας περιβάλλει. Οι αριστεροί διανοούμενοι (Σχολή Φρανκφούρτης) που την αρνήθηκαν εξ ολοκλήρου, παρ’ όλα τα δίκια τους, κάθε άλλο παρά κατάφεραν να την ανατρέψουν.

Θα ήταν πιο φρόνιμο να οικειοποιηθούμε ό,τι θετικό βρίσκουμε σε αυτήν –χωρίς να πάψουμε να στηλιτεύουμε τα «κακώς κείμενά» της– και να προσπαθήσουμε να αναστρέψουμε τα πάμπολλα ρυάκια της σε κατευθύνσεις συμμετοχής, αλληλεγγύης, συνεργατικότητας, φιλίας, ενσυναίσθησης και αντίστασης σε καθετί άδικο και δυσώδες.

Πρόσφατα, μία από τις δημοφιλέστερες σειρές της περιόδου, το νοτιοκορεάτικο «The squid game» («Το παιχνίδι του καλαμαριού») ενέπνευσε την επικοινωνιακή καμπάνια της νοτιοκορεατικής ΓΣΕΕ για την προσέλκυση απεργών-διαδηλωτών στη γενική απεργία της 20ής Οκτώβρη.

Αλλωστε, ο δημιουργός της εμπνεύστηκε το στόρι της σειράς από μια βίαιη εκκένωση κατειλημμένης αυτοκινητοβιομηχανίας από τους εργάτες-απεργούς της. Από την ανάποδη, «ενέπνευσε» και πολλούς μαθητές σε σχολεία της Αγγλίας, του Βελγίου και γενικά της Δύσης ώστε να ξυλοκοπούν αγρίως συμμαθητές τους που «αποκλείστηκαν» στην προσομοίωση του παιχνιδιού στα σχολικά προαύλια.

Εν τέλει, το διακύβευμα είναι πώς θα νοηματοδοτήσουμε την ποπ-δημοφιλή κουλτούρα, σε ποιο ερμηνευτικό πλαίσιο θα την τοποθετήσουμε και πάνω απ’ όλα ποια οπτική θα ασπαστούμε απέναντί της. Εξάλλου, εμείς, οι πολλοί, πάντα δέκτες της θα είμαστε· τουλάχιστον ας μην είμαστε εντελώς απαθείς απέναντί της, ας παραδειγματιστούμε από τις θετικές της στάσεις και τους επίκαιρους προβληματισμούς της – έστω σε συμβολικό επίπεδο. Και πάνω απ’ όλα, ας την κάνουμε όπλο μετασχηματισμού του κόσμου μας προς το πιο Ωραίο και το πιο Ιδανικό.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η Αμερική του Ντελίλο
Ενώ πρόκειται για το πρώτο βιβλίο που έγραψε το 1971 ο κορυφαίος Αμερικανός συγγραφέας Ντον Ντελίλο, ίσως είναι το πιο «λογοτεχνικό» με την κλασική έννοια του όρου.
Η Αμερική του Ντελίλο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο άγνωστος Ελληνας της Εσπερίας
Τα τρία βιβλία που αποτελούν το «Ταξίδι στην Εσπερία» είναι αφιερωμένα σε πρόσωπα τα ονόματα των οποίων δεν μας προδίδει ο Ανδρόνικος Νούκιος.
Ο άγνωστος Ελληνας της Εσπερίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Είμαι το νούμερο 44886, μετά με είπαν Μαρία»
Η έρευνα της συγγραφέως φτάνει ακόμη και στα ταξιδιωτικά περιοδικά των αεροπορικών εταιρειών, με τα «παράτυπα» ή και «παράνομα» υιοθετημένα του Εμφυλίου.
«Είμαι το νούμερο 44886, μετά με είπαν Μαρία»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Εντός και Εκτός Ιστορίας
Το νέο βιβλίο του Eric Hobsbawm με τίτλο «Για τον εθνικισμό» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Θεμέλιο σε επιμέλεια και με εισαγωγή του Donald Sassoon και μετάφραση του Γιάννη Μπαλαμπανίδη.
Εντός και Εκτός Ιστορίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ζωή σαν γροθιά στο στομάχι
Η εξέλιξη της ιστορίας της Νορντεστίνας περιλαμβάνει μια γλυκόπικρη υπόμνηση του θανάτου που αφορά τόσο την ίδια τη συγγραφέα όσο και κάθε ανθρώπινο ον.
Ζωή σαν γροθιά στο στομάχι
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το διαμάντι του Καρταρέσκου
Ο συγγραφέας Μιρτσέα Καρταρέσκου στο έργο του είναι βαθιά επηρεασμένος από τον σουρεαλισμό και τον μαγικό ρεαλισμό.
Το διαμάντι του Καρταρέσκου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας