• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 3.8°C / 6.7°C
    3 BF
    81%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    3°C 0.4°C / 4.6°C
    3 BF
    53%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    7°C 1.0°C / 8.4°C
    4 BF
    58%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.1°C / -1.4°C
    1 BF
    54%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    0°C -0.1°C / -0.1°C
    0 BF
    69%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    2°C 0.2°C / 4.0°C
    1 BF
    53%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.6°C / -1.0°C
    0 BF
    50%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    7°C 6.6°C / 7.9°C
    2 BF
    48%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 8.3°C / 9.8°C
    4 BF
    70%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    5°C 2.9°C / 4.9°C
    3 BF
    52%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    7°C 7.4°C / 9.1°C
    4 BF
    57%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    4°C 4.0°C / 6.6°C
    5 BF
    56%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    8°C 7.9°C / 9.9°C
    3 BF
    42%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    1°C -0.5°C / 1.6°C
    0 BF
    62%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    3°C -0.5°C / 3.4°C
    1 BF
    57%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    7°C 2.8°C / 6.8°C
    3 BF
    39%
  • Χαλκίδα
    Αραιές νεφώσεις
    5°C 4.0°C / 6.4°C
    2 BF
    70%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    2°C -0.7°C / 3.8°C
    0 BF
    50%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    3°C 0.5°C / 4.7°C
    1 BF
    67%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.2°C / -2.2°C
    1 BF
    47%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η περίπτωση της Σμύρνης

  • A-
  • A+
Στην παρούσα μονογραφία η ιστορικός Ιωάννα Πετροπούλου, «ζωντανεύει» «τα πορίσματα της μελέτης των διακυμάνσεων της βιβλιοπαραγωγής και της έντυπης αποτύπωσης της παιδείας στην Ιωνική μητρόπολη».

Αν και ο τίτλος της ανά χείρας έκδοσης (φαίνεται να) προαναγγέλλει μια ταξινόμηση βιβλιακών λημμάτων, το προσεκτικότερο μάτι θα εντοπίσει στο εξώφυλλο και τη δηλωτική αναφορά στην εκδοτική Σειρά «Βιβλιοθήκη Ιστορικών Μελετών – 4», η οποία προσδιορίζει ακριβέστερα τα διαλαμβανόμενα στις προκείμενες σελίδες.

Στην πραγματικότητα, εκείνο που αναλαμβάνει να τηρήσει τα υπεσχημένα από τον τίτλο είναι το συνοδευτικό CD «Σμυρναϊκή Βιβλιογραφία (1764-1922)», με τις εκπονηθείσες από τη Σάντρα Βρέττα βιβλιογραφική τεκμηρίωση και σύνταξη καταλόγου.

Πιο συγκεκριμένα, ο ψηφιακός δίσκος παραδίδει «στην επιστημονική κοινότητα και στο ενδιαφερόμενο λόγιο κοινό» τα αποτελέσματα της συνεργασίας του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (Ιδρύματος Μέλπως και Οκταβίου Μερλιέ) με το Βιβλιολογικό Εργαστήριο «Φίλιππος Ηλιού» (Μουσείο Μπενάκη - Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος) επί του αντίστοιχου ερευνητικού προγράμματος.

Και ας μην ξεχνάμε εδώ ότι η επιστημονική προσέγγιση των όρων που διέπουν τόσο την παραγωγή και την κυκλοφορία του ελληνικού βιβλίου όσο και την ενασχόληση των Ελλήνων επιστημόνων με το νέο πεδίο δεν έχει ακόμη συμπληρώσει, όπως σημειώνεται, «ούτε μισόν αιώνα ζωής».

Στην παρούσα μονογραφία, τώρα, η παλαιά ερευνήτρια του Κέντρου, ιστορικός Ιωάννα Πετροπούλου, «ζωντανεύει» «τα πορίσματα της μελέτης των διακυμάνσεων της βιβλιοπαραγωγής και της έντυπης αποτύπωσης της παιδείας στην Ιωνική μητρόπολη», ενταγμένα στα πολυποίκιλα συμφραζόμενά τους, δημιουργώντας μάλιστα ένα ελκυστικό, πλούσιο, ρέον ανάγνωσμα, με εξαιρετικά φροντισμένη στη λεπτομέρειά της δοκιμιακή-επιστημονική όσο και εύληπτη γλώσσα.

Η ηλεκτρονική καταλογογράφηση και η έντυπη μελέτη διαλέγονται συνεχώς μεταξύ τους και πρώτα πρώτα μέσω του προσώπου του πρωτοπόρου βιβλιογράφου της Σμύρνης, του ιατρού και συλλέκτη Αθανασίου Χατζηδήμου (1910-1967), την πολύτιμη αρχική αναγραφή του οποίου εμπλούτισε και σχεδόν τριπλασίασε ετούτη η συστηματική απογραφή της Σμυρναϊκής Βιβλιογραφίας, κρατώντας, όμως, τους δικούς του βιβλιογραφικούς άξονες (στο Παράρτημα, δε, δικαίως αναδημοσιεύονται από τα «Μικρασιατικά Χρονικά» των ετών 1948-1955 τα Προλογικά – Εισαγωγικά κείμενά του).

Στο α΄ μέρος του βιβλίου, λοιπόν, παρατίθεται, μεταξύ άλλων, και η οφειλόμενη εκτενής τιμητική αναφορά στον εμπνευσμένο κληροδότη και «παθιασμένο χειρώνακτα της προ των υπολογιστών εποχής», τον γεννημένο στο Αϊδίνι και εγκατεστημένο μετά τον ξεριζωμό, αρχικά, στη Μυτιλήνη και αργότερα, μετά τις σπουδές ψυχιατρικής στο Παρίσι, στην Αθήνα και ασκήσαντα το ιατρικό λειτούργημά του μετά τη λήξη του Εμφυλίου (ο Αθ. Χατζηδήμος ήταν ενταγμένος ιδεολογικά στην Αριστερά).

Το ότι η συγκεκριμένη μονογραφία συνιστά μια ολοκληρωμένη ιστορική μελέτη αποδεικνύεται και από το πόσο μεθοδικά γίνεται η εστίαση στο ερευνώμενο πεδίο του βιβλίου, καθώς τούτο προβάλλει ως κεντρικό σημείο αναφοράς μόλις στο τέλος του β΄ μέρους, αφού προηγουμένως έχει παρουσιαστεί η πόλη της Σμύρνης (η οποία, πάντως, μέχρι και μετά τα μέσα του 19ου αιώνα υπέφερε ακόμη ως αστική δομή από δραματικές ελλείψεις) σαν θερμοκήπιο ποικίλων εθνοτήτων και αφού έχει καταδειχθεί η διαμόρφωση ακριβώς αυτών των εθνοτήτων, των προερχομένων από τους εποικισμούς των νεότερων χρόνων.

Από τα εκτιθέμενα εδώ πορίσματα συνάγεται ότι ο αρχικός πυρήνας της ελληνικής ορθόδοξης κοινότητας συγκροτήθηκε από δυο μεγάλα πληθυσμιακά μεταναστευτικά ρεύματα, το ένα από τον αιγαιακό νησιωτικό χώρο, του οποίου οι κάτοικοι εξαναγκάστηκαν σε αποδημία λόγω των συνθηκών ένδειας που επικρατούσαν εκεί, και το άλλο από την αντίθετη κατεύθυνση, από την τουρκόφωνη ορθόδοξη ενδοχώρα, της οποίας η Ανατολίτες κάτοικοι έβρισκαν διέξοδο στη Δύση, στη Μεσόγειο.

Αυτή η «ειρηνική κατάκτηση» των παραλίων που πραγματοποιήθηκε «χάρη στις οικονομικές συναλλαγές των χριστιανών ορθοδόξων και την άνθηση του εμπορίου» δημιούργησε τη μετέπειτα νεοελληνική Σμύρνη ως όψιμο επίτευγμα του 19ου αιώνα, το οποίο διατηρήθηκε αρτιμελές μόνον μέχρι τις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού.

Η αλματώδης πρόοδος του εν λόγω κοινωνικού σχηματισμού στην κατεύθυνση του αστικού εκσυγχρονισμού εγγράφεται, βέβαια, σε όλους τους τομείς, επομένως και στα ειδικότερα ζητήματα που ενδιαφέρουν εδώ, δηλαδή, τον αλφαβητισμό και τον εγγραμματισμό των δυο φύλων, την ίδρυση βιβλιοθηκών, την παραγωγή και διάδοση του βιβλίου.

Η μορφή του απόδημου Σμυρναίου Αδαμαντίου Κοραή δεσπόζει στο γ΄ μέρος της ανά χείρας έκδοσης, καθώς, αν και εγκατεστημένος στη γαλλική πρωτεύουσα, δεν χάνει ποτέ την επαφή με τη γενέτειρα πόλη και είναι εκείνος ο οποίος σχεδιάζει τη στρατηγική που οφείλουν να ακολουθήσουν εν γένει οι Γραικοί προκειμένου να αποτρέψουν τον «ολέθριον ύπνον της αμαθίας».

Είναι γνωστό, εξάλλου, ότι ο «πνευματικός ταγός» προσέδωσε στην παιδεία διάσταση εθνική, άρα άρρηκτα συνδεδεμένη με την αναγέννηση του ελληνικού έθνους.

Εκτενέστατο είναι το 3ο κεφάλαιο του γ΄ μέρους, το οποίο αναφέρεται στη βιβλιογραφία καθεμιάς ξεχωριστά από τις εθνότητες που συναποτελούσαν τον πληθυσμό της Σμύρνης: από την πρώιμη, προεπαναστατική αρμενική τυπογραφία της Σμύρνης, που τυπώνει βιβλία με ελληνικά στοιχεία, περνά στη μετεπαναστατική πρωτοκαθεδρία της ελληνικής εθνικής ιδέας και στην παράλληλη ανάπτυξη του βουλγαρικού εθνικισμού, για να επεκταθεί στα καραμανλίδικα των τουρκόφωνων ορθοδόξων, στα φραγκοχιώτικα (η πρώτη εκδοχή των greeklish;) βιβλία των Λεβαντίνων και, τέλος, στην εκδοτική δραστηριότητα των Αγγλων και Αμερικανών προτεσταντών μισιονάριων – ανασκευάζεται, έτσι, η λανθασμένη τακτική των μέχρι τούδε σμυρναιολόγων, που στόχο είχε την περιχαράκωση των σμυρναϊκών σπουδών αποκλειστικά γύρω από το ελληνικό στοιχείο.

Τέλος, το «άνοιγμα» της έρευνας στην ευρεία πολυμιγή κοινότητα της πόλης αναδεικνύει σε όλη του την έκταση τον σημαντικότατο ρόλο της ελληνικής γλώσσας στις πολυθρησκευτικές και πολύγλωσσες πληθυσμιακές ομάδες που συναπαρτίζουν «το κοινόν των Σμυρναίων».

Στο πλαίσιο του σχολιασμού των ως άνω μισιοναρικών εντύπων και της συνακόλουθης θρησκευτικής προπαγάνδας που ασκούσαν και η οποία προκάλεσε πλείστες όσες αντιδράσεις (διωγμούς, αφορισμούς, κατασχέσεις, ακόμη και κάψιμο δημοσίᾳ των βιβλίων των «Αγγλοαμερικανών ιεραποστόλων»), αναφέρεται για πρώτη φορά και ο χαρακτηρισμός της τυπογραφίας ως «έντυπου καπιταλισμού», ζήτημα το οποίο αναπτύσσεται στο δ΄ και τελευταίο πριν από το επιλογικό μέρος του βιβλίου, όπου και εξετάζεται «Η πορεία προς την εθνική συνείδηση» κατά τον 19ο αιώνα.

Οπωσδήποτε, στη σημερινή εποχή, πόσω μάλλον στην ιδιαίτερη τωρινή συγκυρία του καλπάζοντος «ηλεκτρονικού καπιταλισμού» (ό,τι αποκαλούσε ο τρομερός Στρατηγός Μάρκου, θείος της ηρωίδας στο «Τα όνειρα της Αγγέλικας» της Εύας Βλάμη, «τυφλοχάρτια» θα αντιστοιχούσε σήμερα στις «τυφλοθόνες»), τα δίκτυα επικοινωνίας που εγκαταστάθηκαν τότε στη Σμύρνη, με την επικράτηση της τυπογραφίας και τον επακόλουθο πολλαπλασιασμό των δυνατοτήτων πρόσβασης στη γνώση φαντάζουν, αλίμονο, σαν αθώο παρελθόν.

Πάντως, παρά την επανανακάλυψη (μέσω της Ευρώπης) της ελληνικής αρχαιότητας και την καθιέρωση της μόρφωσης ως κοινωνικού αγαθού, η Σμύρνη παραμένει «μία πνευματική μεταπράτις», η οποία διανύει την περίοδο ενός «καθυστερημένου διαφωτισμού» και ενός «αρχαιολογικού πυρετού», αμφότεροι αποτυπωνόμενοι ανάγλυφα στην ίδρυση, τη δεκαετία του 1870, του τρισυπόστατου ιδρύματος της Ευαγγελικής Σχολής: Μουσείο – Βιβλιοθήκη («κατοικητήριο της ψυχής» – Εκπαιδευτήριο· εντυπωσιάζει εδώ ο χαρακτηρισμός του βιβλιοφύλακος ως «εμψύχου βιβλιοθήκης»).

Ενας από τους θιασώτες της εθνικής ιδέας που αναφέρονται από την ερευνήτρια ως υιοθετήσαντες, επιπλέον, αρχαιοελληνικά ονόματα στη θέση των τουρκογενών ή τουρκόληκτων κληρονομημένων επωνύμων τους, είναι και ο Γεώργιος Υπερίδης (Περπέρογλου), που διετέλεσε συνδιευθυντής (1882-1922) της περίφημης εφημερίδας «Αμάλθεια»· ο ίδιος εκείνος που ενετάχθη από τον συγγραφέα Τάσο Αθανασιάδη στο λογοτεχνικό σύμπαν του τελευταίου μυθιστορήματός του, «Τα Παιδιά της Νιόβης».

Ιδού ακόμη μία συμπληρωματική πηγή «έξωθεν», η Λογοτεχνία, αντίστοιχη με την περιηγητική γραμματεία, που μπορεί να προσπορίσει χρήσιμο υλικό (όπως κάνει η Βιβλιογραφία) για την Ιστορία της Σμύρνης ως κοσμοπολίτικου κέντρου που αφανίστηκε από τον εθνικισμό· της Σμύρνης με την αλησμόνητη καιόμενη προκυμαία, η οποία, ποιος/ ποια θα το πίστευε πως δεν βρισκόταν εκεί από πάντα: στην πραγματικότητα, δεν είχε καν συμπληρώσει μισόν αιώνα ζωής!

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ποιος είναι ο «ομφάλιος λώρος» της ιστορικής έρευνας;
Στη θεωρία της Ιστορίας ευδοκιμούν κάθε λογής παρωχημένοι «νεωτερισμοί», ενώ όσοι από τους εμπράγματους ιστορικούς την αποκτούν διακρίνονται για την ανάγκη του αναστοχασμού.
Ποιος είναι ο «ομφάλιος λώρος» της ιστορικής έρευνας;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τι είναι και τι δεν είναι προφορική ιστορία
Η προφορική ιστορία είναι μια τέχνη της σχέσης, ενώ οι προφορικές πηγές επαναφέρουν τη συζήτηση για τη διάκριση του τι είναι ιστορικό και τι δεν είναι.
Τι είναι και τι δεν είναι προφορική ιστορία
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι άμαχοι του ελληνικού εμφυλίου
Το νέο βιβλίο της Τ. Βερβενιώτη αφορά ένα θέμα που ελάχιστα έως και καθόλου έχει απασχολήσει την ελληνική ιστοριογραφία παρά το γεγονός ότι οι άμαχοι έπαιξαν ουσιαστικό ρόλο.
Οι άμαχοι του ελληνικού εμφυλίου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η προσφυγιά ως μοίρα
Ο Λιβανέζος συγγραφέας Ελιάς Χούρι ζωντανεύει την πορεία και αναδεικνύοντας τον αγώνα ενός ολόκληρου λαού.
Η προσφυγιά ως μοίρα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο άνθρωπος που έσωσε την τέχνη
Στο βιβλίο «Φάκελος απόδρασης» η Τζούλι Οριντζερ ασχολείται με τις αρχές του 1941, που τα τύμπανα του πολέμου χτυπούσαν δυνατά σε κάθε γωνία της Ευρώπης.
Ο άνθρωπος που έσωσε την τέχνη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας