• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 10.3°C / 13.2°C
    3 BF
    72%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    7°C 5.2°C / 8.4°C
    3 BF
    78%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 12.0°C
    4 BF
    81%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    3°C 2.9°C / 2.9°C
    0 BF
    100%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 8.9°C / 8.9°C
    5 BF
    66%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    5°C 4.6°C / 6.0°C
    1 BF
    95%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    1°C 1.4°C / 1.4°C
    2 BF
    93%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 8.7°C / 8.7°C
    2 BF
    83%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 13.2°C / 15.2°C
    2 BF
    86%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 11.8°C / 11.9°C
    2 BF
    66%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.8°C / 14.8°C
    4 BF
    72%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 11.5°C / 11.5°C
    6 BF
    78%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    0 BF
    58%
  • Λάρισα
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 6.9°C / 7.3°C
    2 BF
    87%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    7°C 6.5°C / 7.3°C
    3 BF
    88%
  • Ρόδος
    Θύελλα με βροχοπτώσεις
    15°C 14.8°C / 14.9°C
    1 BF
    94%
  • Χαλκίδα
    Ψιχάλες μικρής έντασης
    11°C 10.5°C / 12.7°C
    2 BF
    76%
  • Καβάλα
    Αυξημένες νεφώσεις
    7°C 6.3°C / 6.6°C
    2 BF
    85%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    5°C 5.3°C / 6.7°C
    2 BF
    100%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    2°C 2.1°C / 2.1°C
    1 BF
    97%

Ε. Ντελακρουά, «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» (1826). Στο πασίγνωστο αυτό έργο, αντί να θεωρούμε την αναπαράσταση της Ελλάδας σαν κάτι αυτονόητο που εκφράζει τα «φιλελληνικά» αισθήματα του ζωγράφου και του ακροατηρίου του, πώς θα ήταν αν την εξετάζαμε στο πλαίσιο της συζήτησης της εποχής γύρω από τη φυλή, το φύλο, τη θρησκεία και τη λευκότητα;

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

1821: Μια διαφορετική προσέγγιση της Επανάστασης

  • A-
  • A+
Είναι σημαντικό ότι γίνεται μια συστηματική προσπάθεια να ενταχθεί η ελληνική περίπτωση στα επαναστατικά κινήματα της εποχής ανά τον κόσμο.

Οι εθνικοί επετειακοί εορτασμοί αξίζουν ιδιαίτερης προσοχής αυτοί καθαυτοί, καθώς αποτελούν ευκαιρίες συγκροτημένης επιτέλεσης αλλά και αναδιαμόρφωσης της εθνικής αφήγησης. Συνιστούν μια τομή στον εθνικό χρόνο, τον χρόνο του καθημερινού, κοινότoπου, βιωμένου εθνικισμού, δίνουν την ευκαιρία σε ευρύτερες κοινωνικές ομάδες να συνδιαλλαγούν με την Ιστορία (με Ι κεφαλαίο), αλλά και παράλληλα αναμοχλεύουν την εθνική στρωματογραφία παράγοντας νέες εθνικές μνήμες.

Ο επιστημονικός λόγος με αφορμή και γύρω απ’ αυτές τις επετείους αναπόφευκτα επηρεάζεται από τις δημόσιες αυτές επιτελέσεις, αλλά και ενδέχεται να τις διαμορφώνει ώς έναν βαθμό. O φετινός εορτασμός της επετείου του 1821 δεν αποτελεί εξαίρεση. Ισως είναι νωρίς για μια συνολική αποτίμηση, όμως κάποιες πρώτες σκέψεις μπορούν να αποβούν χρήσιμες, ίσως δε και να λειτουργήσουν δημιουργικά για τη συνέχεια, ιδιαίτερα καθώς και ο επόμενος χρόνος θα είναι επετειακός.

Μια οργανική σύνδεση των δύο επετείων δε, του 1821 και του 1922, θα ήταν ενδιαφέρουσα, καθώς αναφέρονται σε διαδικασίες που όρισαν την αρχή και το τέλος του μακρύ ελληνικού 19ου αιώνα, αλλά και τη γένεση και τον ενταφιασμό εθνικών μύθων όπως αυτού της Μεγάλης Ιδέας.

Παρακολουθούμε και οι δυο μας στενά, από ερευνητικό ενδιαφέρον, και τη δημόσια και την επιστημονική συζήτηση και συμμετέχουμε ενεργά, ώς έναν βαθμό, σ’ αυτές. Φαίνεται λοιπόν πως η μέχρι τώρα συζήτηση διακρίνεται από τη συλλογική προσπάθεια να μελετηθεί συνθετικά και συγκριτικά το μείζον θέμα της Ελληνικής Επανάστασης, το οποίο αγνοήθηκε για δεκαετίες. Ως τώρα τα οφέλη από την προσπάθεια είναι πολλά.

Με μια πληθώρα δημοσιεύσεων, δραστηριοτήτων και εκδηλώσεων στην ιστορική γνώση προστέθηκαν καινούργιες παράμετροι (οικονομία, κοινωνία, η διεθνής διάσταση αλλά και η διάσταση του τοπικού), πηγές (οθωμανικά αρχεία, διεθνής Τύπος) και θέματα (το δημογραφικό, η σχέση με την αρχαιότητα), ενώ με το ζήτημα ασχολούνται πλέον και ειδικοί από πολλούς επιστημονικούς και διεπιστημονικούς κλάδους, πέραν της Ιστορίας. Γίνεται επίσης μια συστηματική προσπάθεια να ενταχθεί η ελληνική περίπτωση στα επαναστατικά κινήματα της εποχής ανά τον κόσμο.

Το πρόβλημα είναι πως, αν και το παγκόσμιο επιστημονικό ενδιαφέρον για τις επαναστάσεις ανθεί, εξακολουθεί να αγνοεί σε μεγάλο βαθμό την ελληνική περίπτωση. Ακόμη και φέτος, εκτός από περιστασιακές και σκόρπιες αναφορές, οι ανά τον κόσμο ιστορικοί, με ελάχιστες εξαιρέσεις, αδιαφορούν για την Ελληνική Επανάσταση. Γιατί άραγε;

Σκεφτόμαστε πως ίσως ένας λόγος σχετίζεται με το ότι η νεοελληνική ιστοριογραφία της περιόδου, αν και καλά ενημερωμένη σχετικά με τις καινούργιες διεθνείς επιστημονικές τάσεις, είναι κατά κύριο λόγο, εκτός μερικών εξαιρέσεων, εξαιρετικά καχύποπτη απέναντί τους.

Γιαννης Χαμηλάκης και Βασίλης Λαμπροπουλος

 

Ακόμα κι όταν είναι διατεθειμένη να συζητήσει με άλλες επιστήμες ή να ενδιαφερθεί για καινούργια θέματα, παραμένει κατά βάση προσκολλημένη στον ιστορικιστικό εμπειρισμό. Αυτή η καχυποψία είναι ακόμα πιο έντονη απέναντι σε κάθε είδους θεωρία η οποία θέτει ζητήματα εθνοτικής ταυτότητας, φυλετικής διάστασης, αποικιακότητας, λευκότητας, δουλείας, επιστημολογίας, αισθήσεων και συν-αισθήματος, υλικότητας, φύλου, παρά το γεγονός ότι αρκετοί νεότεροι/-ες ιστορικοί άλλων περιόδων έχουν αγκαλιάσει τη διεθνή θεωρητική συζήτηση.

Η ελλαδική ιστορική μελέτη της Επανάστασης εξακολουθεί να έχει ως κέντρο αναφοράς την παρωχημένη αντίληψη ενός φιλελεύθερου Διαφωτισμού και εκσυγχρονισμού, όπου η ελευθερία και η ανεξαρτησία θεωρούνται αυτονόητες έννοιες. Αρνείται να παραδεχτεί πως έχει γίνει μια ιστοριογραφική τομή η οποία επαναπροσδιόρισε την έννοια της επανάστασης και έφερε στο προσκήνιο στρατηγικές της εξέγερσης.

Η παγκόσμια προβληματική για την επανάσταση έχει διευρυνθεί και περιλαμβάνει ζητήματα όπως η κυριαρχία, η αυτοκρατορία, η αποικιοποίηση, η ανεξαρτησία, η βία, η τρομοκρατία και η επιτελεστικότητα. Εξίσου έχει διευρυνθεί το θεωρητικό φάσμα, στο οποίο έχουν προστεθεί στοχαστές και συλλογικότητες του 20ού και του 21ου αιώνα (π.χ. Rosa Luxemburg, Gramsci, C. L. R. James, Fanon, Arendt, Grace Lee Boggs, Clastres, Black Panthers, Negri, Badiou, Balibar, Angela Davis, James Scott, Tariq Ali, Judith Butler, Invisible Committee), για να περιοριστούμε στον λεγόμενο δυτικό κόσμο. Η θεμελιώδης αυτή διεύρυνση σημαίνει πως η διεθνής επιστημονική κοινότητα δεν θα ενδιαφερθεί για το 1821 αν οι μελετητές του απλώς προσθέσουν στη συζήτηση ακόμη μία πηγή, μία χώρα ή μία ηρωίδα, αλλά μόνο με την αλλαγή επιστημονικής ορολογίας, θεωρητικού πλαισίου, μεθοδολογίας και επιχειρηματολογίας.

Για να προσελκύσει συνομιλητές από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα, η συζήτηση πρέπει να είναι διατεθειμένη να συμμετάσχει σε αυτή τη ριζική ανατροπή, να θέσει νέα ερωτήματα και να αναζητήσει τα κατάλληλα θεωρητικά εργαλεία γι’ αυτά.

Είναι αξιοσημείωτο πως όλη αυτή η επιστημονική συζήτηση συμβαίνει σε ένα ευρύ συμφιλιωτικό κλίμα, χωρίς μείζονες επιστημονικές ή ιδεολογικές αντεγκλήσεις. Φαίνεται πως ο φετινός εορτασμός, αντί να προκαλέσει αμφισβητήσεις και νέες, διαφορετικές ερμηνείες, έχει ως αποτέλεσμα κυρίως να αμβλύνει τις όποιες διαφωνίες μεταξύ εθνικής, κοινωνικής και ιδεολογικής προσέγγισης σε μια γενική συμφιλίωση των ειδικών. Τις έντονες αντιπαραθέσεις που παρατηρήθηκαν στις επιστημονικές διαμάχες για τον Εμφύλιο και τη Μεταπολίτευση έχει διαδεχτεί μια σύγκλιση απόψεων που κάνει την Ιστορία ξανά εθνική επιστήμη στην υπηρεσία μιας πανελλήνιας ομοψυχίας.

Ομως σε μια ιστορική συγκυρία όπως η σημερινή, που το αίτημα για απο-αποικιοποίηση και η διάχυτη και συστηματική πλέον αμφισβήτηση της ευρωπαϊκής-δυτικής ανωτερότητας, του ευρωκεντρισμού, αλλά και της λευκής κυριαρχίας έχουν ταρακουνήσει και τα επιστημονικά πεδία αλλά και τις δυτικές κοινωνίες συνολικά, πώς μπορούμε να συνεχίσουμε να συζητούμε για το 1821 με τους παραπάνω όρους; Προτείνουμε πως θα πρέπει επιτέλους να τεθούν και για την ελληνική περίπτωση θεμελιακά ερωτήματα, όπως:

● Πώς η δυτική συνθήκη της αποικιακότητας του 18ου και των αρχών του 19ου αιώνα, ως υλικό, πολιτικό αλλά και ως ιδεολογικό πρόταγμα, διαμόρφωσε το νεο-ελληνικό κοινωνικό φαινόμενο και κατά πόσο το ενέταξε σε μια διαδικασία αποικιοποίησης (ή κρυπτο-αποικιοποίησης), τόσο ιδεολογικής όσο και υλικής και γεωπολιτικής; Πώς συνέβαλε η Επανάσταση σ’ αυτή τη διαδικασία;

● Πώς ο Δυτικός Ελληνισμός (ως ιδεολογικό κίνημα βασισμένο στην αποθέωση της κλασικής αρχαιότητας και την ανακήρυξή της σε προγονική κληρονομιά της Δύσης) και η εμπλοκή του στις διαδικασίες του 1821 συνέβαλαν σε μια τέτοια αποικιοποίηση; Πώς αυτό το ιδεολόγημα μεταλλάχθηκε και αναπροσαρμόστηκε τα τελευταία διακόσια χρόνια από ποικίλα κοινωνικά υποκείμενα;

Πώς εκφράστηκαν τα αιτήματα της απο-αποικιοποίησης; Πώς το ελληνικό έθνος-κράτος, από τη μεριά του, προέβη σε κινήσεις και πρακτικές αποικιοποίησης, στηριγμένο και στο ιδεολόγημα αυτό της αποθέωσης της κλασικής πολιτισμικής κληρονομιάς και των υλικών εκφράσεων της;

● Τι σημαίνει για τους επαναστατημένους χριστιανούς αλλά και για τους λεγόμενους «Φιλέλληνες» η αναφορά στη «δουλεία» και η περιγραφή του ελληνόφωνου χριστιανικού πληθυσμού ως υπόδουλου, σε μια ιστορική στιγμή όπου το τεράστιο διακύβευμα για τον περισσότερο κόσμο ήταν η δια-ατλαντική δουλεία, βασισμένη στην υποδούλωση, βίαιη απαγωγή, εξαθλίωση και στυγνή εκμετάλλευση δώδεκα εκατομμυρίων μαύρων Αφρικανών;

●Τι θα συμβεί αν αρχίσουμε να εξετάζουμε το 1821 και μέσα από το πρίσμα της κατηγορίας της «λευκότητας» και της φυλετικοποίησης; Ποια είναι η σχέση θρησκείας και φυλετικής ταυτότητας και κατά την Επανάσταση και κατά τη συγκρότηση πολιτειακών θεσμών και διαδικασιών ιθαγένειας; Κατά πόσο η θρησκευτική ταυτότητα αποτέλεσε το όχημα για τη φυλετικοποίηση της σύγκρουσης; Και εν τέλει πώς κατέστη, η χώρα που προέκυψε από την Eπανάσταση μια χώρα λευκών;

● Πώς μια εθνο-πατριαρχική αντίληψη της ελευθερίας χαλιναγώγησε το επαναστατικό πρόταγμα με βάση συγκεκριμένα κανονιστικά πρότυπα βασισμένα στην οικογένεια και τη βιολογικά καθορισμένη συγγένεια;

● Τέλος, πότε θα ενταχθούν στο κόρπους των «πηγών» το περιβάλλον, το αγροτικό και αστικό τοπίο και ο χώρος, τα υλικά κατάλοιπα, τα άσημα μικροαντικείμενα που δεν περιλαμβάνονται στις τρέχουσες μνημειακές εκθέσεις; Μ’ άλλα λόγια, πέρα από την ιστορία, πότε θα αποκτήσουμε και την αρχαιολογία του 1821;

Καταλήγοντας, δεν διεκδικούμε με τα παραπάνω τίτλους πρωτοπορίας ή ριζοσπαστικότητας. Ξέρουμε φυσικά πως τις έγνοιες μας τις μοιράζονται αρκετοί και αρκετές από διάφορους ερευνητικούς χώρους και πως ενδέχεται κάποια από τα εν λόγω ζητήματα να απασχολήσουν το επόμενο διάστημα τη συζήτηση αλλά και τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία, ακόμα και τον ακτιβισμό.

Ευελπιστούμε όμως πως η σύντομη αυτή παρέμβαση θα ενισχύσει αυτές τις κινήσεις και θα διευρύνει τον δημόσιο και τον επιστημονικό διάλογο, συμβάλλοντας στο να είναι ο δεύτερος επετειακός χρόνος διαφορετικός, περισσότερο ενδιαφέρων, μπορεί και συναρπαστικός.

*Ομότιμος Καθηγητής Κλασικής και Συγκριτικής Φιλολογίας στη Νεοελληνική Εδρα Κ. Π. Καβάφη του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν.
**Καθηγητής Αρχαιολογίας στην έδρα Joukowsky Family και καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Μπράουν

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ελληνες και φιλέλληνες της Ινδίας και Ελληνική Επανάσταση
Ο φιλελληνισμός στην Ινδία εκφράστηκε μέσω της δράσης των Ελλήνων μεταναστών στη χώρα, αλλά και μέσω της Φιλελληνικής Επιτροπής της Καλκούτας.
Ελληνες και φιλέλληνες της Ινδίας και Ελληνική Επανάσταση
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τι μας χρωστά ακόμη το 1821;
Η Επανάσταση του 1821 δεν είχε κοινωνικό χαρακτήρα. Πρόβαλε το παρελθόν που σαγήνευσε τους ευρωπαϊκούς λαούς (όχι βέβαια και τις ηγεσίες τους που απέβλεπαν στη διανομή της οθωμανικής λείας) και έμεινε...
Τι μας χρωστά ακόμη το 1821;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ελευθερία, Γνώση και Ορθός Λόγος
Το έργο «Τα απαγορευμένα βιβλία του 1821» που θα κυκλοφορήσει στις αρχές Δεκεμβρίου συστήνει στο ελληνικό κοινό μια εξαιρετικά πρωτότυπη συλλογή προεπαναστατικών κειμένων.
Ελευθερία, Γνώση και Ορθός Λόγος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το «Γαλαξείδι» της Εύας Βλάμη
Η πεζογράφος Εύα Βλάμη ξεχώρισε για τις συγγραφικές της ικανότητες και ταυτίστηκε με τον τόπο καταγωγής της το Γαλαξείδι.
Το «Γαλαξείδι» της Εύας Βλάμη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας