• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 10.5°C / 14.0°C
    0 BF
    64%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    4°C 2.5°C / 5.8°C
    3 BF
    54%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    11°C 10.5°C / 12.3°C
    2 BF
    80%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    6°C 5.9°C / 7.0°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αυξημένες νεφώσεις
    2°C 1.9°C / 3.0°C
    4 BF
    87%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    4°C 1.9°C / 5.1°C
    2 BF
    83%
  • Κοζάνη
    Ήπιες χιονοπτώσεις
    -2°C -2.6°C / 0.1°C
    4 BF
    74%
  • Αγρίνιο
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    10°C 9.1°C / 10.6°C
    1 BF
    93%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    12°C 11.6°C / 13.7°C
    3 BF
    80%
  • Μυτιλήνη
    Θύελλα
    13°C 10.9°C / 12.9°C
    3 BF
    71%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.3°C / 15.7°C
    5 BF
    72%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    7°C 6.8°C / 10.6°C
    6 BF
    69%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 10.9°C / 12.9°C
    2 BF
    71%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    7°C 6.6°C / 9.5°C
    2 BF
    73%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    10°C 8.9°C / 11.2°C
    1 BF
    80%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 9.8°C / 13.2°C
    2 BF
    70%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    12°C 10.3°C / 14.2°C
    3 BF
    60%
  • Καβάλα
    Αυξημένες νεφώσεις
    4°C 3.3°C / 6.0°C
    0 BF
    89%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    4°C 2.6°C / 5.8°C
    3 BF
    58%
  • Καστοριά
    Ήπιες χιονοπτώσεις
    -2°C -2.2°C / -2.2°C
    3 BF
    90%

Ελεγχος εγγράφων μπροστά στο Σμόλνι, αρχηγείο των Μπολσεβίκων, 27 Οκτώβρη (9 Νοέμβρη) 1917

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο Οκτώβρης μέσα από τα μάτια των συγχρόνων του

  • A-
  • A+
Στο παρόν άρθρο θα επιχειρήσουμε να προσεγγίσουμε το πνεύμα του Οκτώβρη μέσα από μαρτυρίες έντιμων, προοδευτικών σχολιαστών, συγχρόνων και λίγο μεταγενέστερων.

Τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα επιβεβαιώνουν τον αντίκτυπό τους όχι μόνο άμεσα, μέσα από τις θεμελιώδεις ιστορικές αλλαγές που επιφέρουν, αλλά και έμμεσα, με τη διαρκή αναφορικότητά τους, την απήχησή τους σε φίλους και εχθρούς, τη μετατροπή τους σε πηγή έμπνευσης για τους μεν και ανάθεμα για τους δε. Η μπολσεβίκικη επανάσταση του Οκτώβρη του 1917 πληροί το σύνολο αυτών των προϋποθέσεων.

Ενώ όμως οι πολέμιοι αρκέστηκαν σε κατάρες και διαβολές, ήταν οι συμπαθούντες σχολιαστές που μπόρεσαν να συλλάβουν το ιστορικό νόημά της και να το μεταδώσουν στις επόμενες γενιές. Αυτό αφορά τόσο την ίδια την εξέγερση όσο και τη μετέπειτα πορεία της ΕΣΣΔ, ιδιαίτερα τη διαστροφή του σοσιαλιστικού σκοπού από τον σταλινισμό.

Στο παρόν άρθρο θα επιχειρήσουμε να προσεγγίσουμε το πνεύμα του Οκτώβρη μέσα από μαρτυρίες έντιμων, προοδευτικών σχολιαστών, συγχρόνων και λίγο μεταγενέστερων. Τέτοιοι σχολιαστές, όπως η Μπέσι Μπίτι, ο Γουίλιαμ Γκρέιβς, ο Χάρολντ Λάσκι και ο Αγγελος Τερζάκης, άφησαν διαυγείς μαρτυρίες και αναλύσεις, τις οποίες η επέτειος των 104 χρόνων της επανάστασης παρέχει μια καλή αφορμή να θυμηθούμε.

Η Μπέσι Μπίτι και ο Γουίλιαμ Γκρέιβς για τον Οκτώβρη και τον ρωσικό εμφύλιο

Μια ειλικρινής, αμερόληπτη ματιά σε ένα ιστορικό γεγονός προϋποθέτει μια ακριβή αναγνώριση του ιστορικού πλαισίου του και των αιτίων που το γέννησαν. Η εξέγερση του Οκτώβρη ήταν το προϊόν του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, ενός ιμπεριαλιστικού αιματοκυλίσματος που κόστισε πάνω από 10 εκατομμύρια ζωές και άλλα τόσα εκατομμύρια σακάτηδες, και ταυτόχρονα μιας τυραννικής διακυβέρνησης αιώνων που ενσάρκωσε ο ρωσικός τσαρισμός.

Εκείνοι που διαχρονικά έχουν καταλογίσει «βαρβαρότητα» στον Οκτώβρη, που επικράτησε σχεδόν αναίμακτα, έχουν αποτύχει να αρθρώσουν έστω μια ισχνή διαμαρτυρία γι’ αυτή την πολύ πραγματική βαρβαρότητα. Και όσοι βλέπουν μόνο «αυθαιρεσία» στο τόλμημα των Μπολσεβίκων, επιμένουν να αγνοούν την ύπαρξη στο κόμμα τους μιας πλειάδας ικανών ηγετών –Λένιν, Τρότσκι, Μπουχάριν, Ζινόβιεφ, Κάμενεφ, Λουνατσάρσκι, Ρίκοφ και άλλων– καθώς και την αντοχή της σοβιετικής εξουσίας στην ξενική επέμβαση, την επίθεση όλου του καπιταλιστικού κόσμου μετά την μπολσεβίκικη νίκη.

Μπέσι Μπίτι και Γουίλιαμ Γκρέιβς

Υπήρχαν, ωστόσο, όχι λίγοι παρατηρητές που δεν αγνόησαν αυτά τα γεγονότα. Πλάι στον Τζον Ριντ, τον Αμερικανό σοσιαλιστή δημοσιογράφο που τα απαθανάτισε στο χρονικό του «Δέκα Μέρες που Συγκλόνισαν τον Κόσμο», άλλοι δημοσιογράφοι, όχι εξαρχής φιλικοί στους Μπολσεβίκους, όπως οι Μπ. Μπίτι, Α. Ρις Ουίλιαμς, Α. Ράνσομ, Χ. Ν. Μπρέιλσφορντ, Μ. Φ. Πράις κ.ά., έριξαν το δικό τους φως.

Υπήρχαν ακόμη στελέχη των κυβερνήσεων του Κερένσκι και των Λευκών, όπως οι Γκ. Ζίλμποοργκ και Γκ. Κιρντέτσοφ, ξένοι πολιτικοί και διανοούμενοι όπως οι Τσ. Ράσελ και Τζ. Λάνσμπερι, αλλά και στρατιωτικοί και συμμέτοχοι της επέμβασης, όπως οι Ρ. Ρόμπινς, Γ. Γκρέιβς, Ρ. Αλμπερτσον κ.ά., που έφτασαν σε μια πολύ διαφορετική αντίληψη από τον κυρίαρχο αντικομμουνισμό.

Η Μπέσι Μπίτι, Αμερικανίδα δημοσιογράφος, ανταποκρίτρια της San Francisco Bulletin, βρέθηκε στη Ρωσία το καλοκαίρι του 1917, όταν συναναστράφηκε τις στρατιωτίνες του Γυναικείου Τάγματος Θανάτου στην Πετρούπολη (το τάγμα ξεκληρίστηκε σε μια μάταιη επίθεση που διέταξε η Προσωρινή Κυβέρνηση – μια οδυνηρή εμπειρία, που σημάδεψε τη θεώρησή της) και πήρε συνεντεύξεις από τον Τρότσκι και άλλους μπολσεβίκους ηγέτες, ενώ ήταν παρούσα στην κατάληψη των Χειμερινών Ανακτόρων. Αργότερα συνόψισε τις εντυπώσεις της στο βιβλίο της Το Κόκκινο Αστέρι πάνω από τη Ρωσία:

«Η επανάσταση είναι η τυφλή διαμαρτυρία της μάζας ενάντια στη δική της κατάσταση της άγνοιας. Είναι τόσο σημαντική στον Χρόνο όσο και ο πρώτος αδέξιος αγώνας της αμοιβάδας. Είναι ο άνθρωπος στην πράξη της δημιουργίας του εαυτού του. Ο Χρόνος θα είναι ικανός να παραβλέψει τις θλιβερές, τις τραγικές, τις σκληρές, τις ανόητες μορφές έκφρασης που παίρνει συχνά η εξέγερση και να δει μόνο την υπέροχη ώθηση πίσω από αυτές τις εκφράσεις... Ο Χρόνος θα αποδώσει στον παγκόσμιο πόλεμο, την πολιτική επανάσταση και την κοινωνική επανάσταση τις πραγματικές αξίες τους. Εμείς δεν μπορούμε να το κάνουμε. Είμαστε πολύ κοντά στα γεγονότα για να δούμε την αλήθεια. Το να αποτύχεις να δεις την ελπίδα στη Ρωσική Επανάσταση είναι να είσαι σαν ένας τυφλός που κοιτάζει μια ανατολή ηλίου. Ανακατεμένη με τη θλίψη μου, το πρωί που έφυγα από την Πετρούπολη, ήταν μια ορισμένη εξυψωτική, τραγική χαρά. Ημουν παρούσα σε μια μεγάλη στιγμή και ήξερα ότι ήταν μεγάλη».1

Ο στρατηγός Γουίλιαμ Γκρέιβς ήταν επικεφαλής της αμερικανικής επεμβατικής δύναμης στη Σιβηρία και την Απω Ανατολή. Από αυτή του τη θέση γνώρισε από κοντά τα έργα και τις ημέρες των κυβερνήσεων και των στρατιωτικών αρχηγών των Λευκών στην περιοχή. Αργότερα ο Γκρέιβς, τον οποίο ο ιστορικός Μπ. Μπόμπρικ χαρακτήρισε ως «τον μόνο αξιοσέβαστο άνθρωπο σε όλη τη συμφορά» της επέμβασης, έδωσε τον δικό του απολογισμό της στο βιβλίο του «Η Σιβηρική Περιπέτεια της Αμερικής»:

«Ο ναύαρχος Κολτσάκ περιέβαλε τον εαυτό του με πρώην τσαρικούς αξιωματούχους και επειδή οι αγρότες δεν έπαιρναν τα όπλα και δεν πρόσφεραν τις ζωές τους για να τους ξαναφέρουν στην εξουσία, τους κλοτσούσαν, τους κτυπούσαν με μαστίγια και τους δολοφονούσαν εν ψυχρώ κατά χιλιάδες και μετά ο κόσμος τους αποκαλούσε “Μπολσεβίκους”. Στη Σιβηρία η λέξη μπολσεβίκος σήμαινε μια ανθρώπινη ύπαρξη που, με έργα και με λόγια, δεν ενθάρρυνε την αποκατάσταση στην εξουσία των αντιπροσώπων της Αυτοκρατορίας στη Ρωσία... Οι στρατιώτες του Σεμιόνοφ και του Κάλμικοφ, κάτω από την προστασία των γιαπωνέζικων στρατευμάτων, διέσχιζαν τη χώρα σαν άγρια θηρία, σκοτώνοντας και ληστεύοντας τους ανθρώπους... Αν υποβάλλονταν ερωτήματα γι’ αυτούς τους κτηνώδεις φόνους, η απάντηση ήταν ότι οι άνθρωποι που δολοφονούνταν ήταν Μπολσεβίκοι και αυτή η εξήγηση προφανώς ικανοποιούσε τον κόσμο... Διαπράχθηκαν απαίσιοι φόνοι, αλλά δεν διαπράχθηκαν από τους μπολσεβίκους όπως πιστεύει ο κόσμος. Δεν υπερβάλλω διόλου λέγοντας ότι οι αντι-μπολσεβίκοι σκότωσαν εκατό ανθρώπους, για κάθε έναν που σκότωσαν οι μπολσεβίκοι... Οι φρικαλεότητες ήταν τέτοιας φύσης που είναι βέβαιο ότι ο ρωσικός λαός θα τις θυμάται και θα τις αφηγείται πενήντα χρόνια αφότου συνέβησαν».2

Οι εκτιμήσεις του Χάρολντ Λάσκι

Ενώ οι άμεσοι συμμέτοχοι του Οκτώβρη και του εμφυλίου έδωσαν πιστές καταγραφές των εμπειριών τους, οι σχολιαστές του Μεσοπολέμου, με το πλεονέκτημα της απόστασης για το οποίο έκανε λόγο η Μπίτι, προέβησαν σε διεισδυτικές συνολικές αποτιμήσεις. Μια ξεχωριστή θέση ανάμεσά τους κατέχει ο Χάρολντ Λάσκι, ηγέτης των Βρετανικών Εργατικών. Αν και μετριοπαθής αρχικά, ο Λάσκι ριζοσπαστικοποιήθηκε βαθμιαία περνώντας στην αριστερή πτέρυγα του κόμματος. Στο βιβλίο του «Σκέψεις για την Επανάσταση της Εποχής μας» εξήγαγε σημαντικά συμπεράσματα σχετικά με τον ευρωπαϊκό και παγκόσμιο αντίκτυπο του Οκτώβρη.

Ο Λάσκι αναφέρεται στην Οκτωβριανή Επανάσταση ως μια πρωταρχικά ευρωπαϊκή επανάσταση, που οι αντιθέσεις που την παρήγαγαν ήταν μεν πιο βαθιές και οξείες στη Ρωσία, αλλά χαρακτηρίζουν συνολικά τον δυτικό καπιταλισμό:

«Μπορούμε μόνο να καταλάβουμε τη Ρωσική Επανάσταση στον βαθμό που θα την αναγνωρίσουμε ως το πρώτο στάδιο σε έναν θεμελιώδη μετασχηματισμό των κοινωνικών αρχών του Δυτικού πολιτισμού. Αν τη θεωρήσουμε ως λιγότερο από αυτό θα λαθέψουμε ολοκληρωτικά τη φύση της».3

Ο Λάσκι τόνισε σε αυτή τη σύνδεση το μεγάλο δημιουργικό έργο της επανάστασης, στην αλλαγή των κοινωνικών σχέσεων, την εκπαίδευση και τον πολιτισμό, την ισότητα των γυναικών και των εθνικών μειονοτήτων κ.ά., επισημαίνοντας την απουσία αντίστοιχης θετικής προοπτικής στις ενέργειες των πολεμίων της, που αγωνίζονταν για την αποκατάσταση της παλιάς τάξης. Σύμφωνα με τον ίδιο, η στενή επαφή με τις μάζες, η τόλμη στην επιδίωξη των στόχων τους και η πειθαρχία ήταν τα πλεονεκτήματα των Μπολσεβίκων που τους επέτρεψαν να φτάσουν στη νίκη. Σε μια αναλογία με τη Γαλλική Επανάσταση, αναφέρθηκε στον ενθουσιασμό των ρωσικών μαζών που για πρώτη φορά είχαν μια στέρεη αίσθηση ότι έπαιρναν τις τύχες τους στα χέρια τους. Αλλά ο Λάσκι δεν απέτυχε να δει την εκτροπή από τους επαναστατικούς σκοπούς που αντιπροσώπευε η άνοδος του Στάλιν. Τονίζοντας τον δημοκρατισμό του Λένιν, τον αντιπαρέθεσε ριζικά στον σταλινικό γραφειοκρατισμό:

«Μετά το 1924, και ιδίως μετά το 1927, ο Στάλιν και οι συνεργάτες του, αλλά πάνω απ’ όλα ο Στάλιν, απέκτησαν ένα κεκτημένο συμφέρον στην εξουσία, από το οποίο δεν ήταν έτοιμοι να παραιτηθούν. Σε αυτό το συμφέρον θυσιάστηκαν τόσο η δημοκρατία στο Κόμμα όσο και η ευρύτερη δημοκρατία στην οποία βαθμιαία θα οδηγούσε. Σε αυτό, επίσης, θυσιάστηκαν πολλά στη Γερμανία, την Κίνα και την Ισπανία, που θα είχαν συνεισφέρει σε αυτή την ίδια την παγκόσμια επανάσταση από την οποία εξαρτιόταν η γρήγορη επιτυχία της Ρωσικής Επανάστασης. Αρκεί να συγκρίνει κανείς την ατμόσφαιρα στο Κομμουνιστικό Κόμμα κάτω από τον Λένιν με την ατμόσφαιρα κάτω από τον Στάλιν για να δει ότι αυτή είναι η περίπτωση.. Αφού ο Στάλιν άρπαξε την ηγεσία από τους ανταγωνιστές του, όλη η διάθεση του κόμματος άλλαξε. Η διαφωνία με τις απόψεις του Στάλιν έγινε από μόνη της έκφραση αντεπαναστατικής άποψης. Υπήρξαν μαζικές δίκες, μαζικές εξορίες και μαζικές εκτελέσεις... Οπωσδήποτε, είναι δύσκολο να μην αισθανθεί κανείς ότι η έκταση και η ένταση της σοβιετικής δικτατορίας έχει ως αντικείμενο λιγότερο την επίτευξη του σοσιαλιστικού σκοπού από τη διατήρηση του Στάλιν και των επιλεγμένων συνεργατών του στην εξουσία με κάθε κόστος».4

Ο Αγγελος Τερζάκης για τον Λένιν, τον Στάλιν και τον Τρότσκι

Ο Αγγελος Τερζάκης ήταν ένας παραδοσιακός αλλά και οξυδερκής διανοούμενος. Εχοντας επίγνωση ότι ανήκε στην αστική διανόηση και ότι ο Οκτώβρης εκπροσωπούσε έναν άλλο κόσμο από το δικό του, παρακολουθούσε από το Μεσοπόλεμο με προσοχή τις εξελίξεις στη Σοβιετική Ρωσία. Αργότερα, όταν επισκέφτηκε το 1959 το Μαυσωλείο του Λένιν στην ΕΣΣΔ, έγραψε δυο σημαντικά άρθρα, προβαίνοντας σε έναν ευρύ απολογισμό τους. Στο πρώτο αντιπαραθέτει με οξύτητα τον Λένιν στον Στάλιν.

«Στον Λένιν, εκείνο που εντυπωσιάζει, δεν είναι ούτε το ανάστημα ούτε η ηλικία. Βέβαια: είναι νέος. Το βλέπεις πως αποχώρησε στην ακμή του. Το τρομακτικό όμως σ’ αυτόν είναι το μέτωπο. Το κρανίο. Εχει το σχήμα, την ένταση, το εσωτερικό τέντωμα, την εκρηκτικότητα θα ’λεγα, της βόμβας... Ναι, δεν χωρά δεύτερος λόγος, αυτό εδώ είναι το μέτωπο μιας μεγαλοφυΐας... Κάτω από τη συμβατική γαλήνη του θανάτου, κάτω από την επιδερμίδα την οπάλινη, τρέχει μια ανησυχία, κλαδώνεται ένα δαιμόνιο ξεσυνέριας, έρευνας, πυρετού, αντιδικίας, το προαιώνιο εκείνο εωσφορικό πνεύμα που τυράννησε τον άνθρωπο από την αρχή κιόλας του στοχασμού και που τον όπλισε με όλο του το δραματικό μεγαλείο... Το στοιχείο τούτο, σε όσους θαυμάζουν στο ανθρώπινο είδος όχι μια περιφερόμενη ποικιλία του φυτικού βασιλείου, αλλά μια κολασμένη έκδοση της μεταφυσικής ανταρσίας, το στοιχείο αυτό λοιπόν κάνει βαθύτατα σεβαστό στον αμερόληπτο επισκέπτη τον Λένιν».5

Στον Στάλιν, αντίθετα, όπως έκανε ο Λάσκι για τους Λευκούς, ο Τερζάκης διακρίνει μια καθαρή καταστροφικότητα χωρίς σκοπό, τη χωρίς προοπτική, ωμή βία.

«Χτυπητή είναι η αντίθεση με τον κοιμώμενο πλάι Στάλιν. Ο “πατερούλης” αυτός, η “άνοιξη των λαών”, η “αχτίδα θερινού ήλιου”, κ.λπ., το πρόσωπο που προκάλεσε, απαίτησε, επέβαλε τις μεγαλύτερες, τις ταπεινότερες, τις εξευτελιστικότερες για τον άνθρωπο κολακείες της Ιστορίας, ο ασιάτης αυτός σατράπης, είναι ατάραχος, αυτάρκης και μακάριος... Ο Στάλιν του Μαυσωλείου έχει την ηρεμία της αναισθησίας. Της ολοκληρωτικής απουσίας τύψεων... Χτύπησε αμέτρητες φορές, αχόρταγα, ακούραστα, πελέκησε με τον πιο πωρωμένο και άνανδρο τρόπο. Στάθηκε ένας από εκείνους τους ευνοουμένους της Ιστορίας που ηδονίστηκαν να εξευτελίζουν τον άνθρωπο, να τον εξαναγκάζουν στην έσχατη δουλοπρέπεια, αυτοπεριφρόνηση και ταπείνωση, για να διατρανώνουν έτσι, έμμεσα, την ανάπηρη υπεροχή τους. Και μόνο αυτό του το σύστημα θα ήταν αρκετό για να αποδείξει τη στειρότητά του».6

Στο άλλο άρθρο, ο Τερζάκης αναφέρθηκε στον δολοφονημένο Τρότσκι, θέτοντας το θέμα της αποκατάστασής του, την οποία, όχι τυχαία, προσπέρασε η ηγεσία της Περεστρόικα. Φέρνοντας μια αναλογία με την υπόθεση Ντρέιφους, υπογράμμισε ότι εδώ δεν πρόκειται για ένα άτομο αλλά για μια ολόκληρη ιδεολογία που βρέθηκε στο εδώλιο:

«Αν οι κομμουνιστές το πίστεψαν, εμείς δεν το πιστέψαμε ποτέ πως ο Τρότσκι ήταν προδότης. Που θα πει πως η ηθική πίστωση που δίναμε στη Ρωσική Επανάσταση ήταν μεγαλύτερη από εκείνη που της άνοιγαν κάποιοι πειθήνιοι οπαδοί της... Εδώ είναι ο συκοφαντημένος ιδεολόγος που δικάζεται. Οχι ο Λέων Νταβίντοβιτς Μπρονστάιν, ο επιλεγόμενος Τρότσκι, αλλά η παγιδευμένη, κατασυκοφαντημένη ιδεολογία. Τέτοιες διαφορές δεν επιτρέπεται να παραμένουν ανοιχτές».7

Ο Αγγελος Τερζάκης ίσως καλύτερα από όλους τους άλλους διέκρινε το πνεύμα του Οκτώβρη και του Λένιν, το ανοικτό πνεύμα της προόδου, του προσανατολισμού στο μέλλον και στις δυνάμεις που μπορεί να εργαστούν γι’ αυτό. Στους ζοφερούς και επικίνδυνους καιρούς μας, το πνεύμα αυτό συνδέει άρρηκτα την επανάσταση των Μπολσεβίκων με τη συνεχιζόμενη ανθρώπινη αναζήτηση για μια καλύτερη, δίκαιη κοινωνία.

*Μέλος της Σ.Ε. της Μαρξιστικής Σκέψης, συγγραφέας


Σημειώσεις
1. Μπ. Μπίτι, The Red Heart of Russia, The Century Co., Νέα Υόρκη 1918, σελ. 479-480.
2. Γ. Γκρέιβς, America’s Siberian Adventure, 1918-1920, Peter Smith, Νέα Υόρκη 1941, σελ. 101, 108.
3. Χ. Λάσκι, Reflections on the Revolution of our Time, Books Inc., Νέα Υόρκη 1943, σελ. 39.
4. Στο ίδιο, σελ. 69, 70-71.
5. Αγγγ. Τερζάκης, «Δυο μορφές», στη συλλογή Προσανατολισμός στον Αιώνα, Αθήνα 1993, σελ. 201-202.
6. Στο ίδιο, σελ. 202-204.
7. Στο ίδιο, σελ. 206-207, 210.
Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ποιος είναι ο «ομφάλιος λώρος» της ιστορικής έρευνας;
Στη θεωρία της Ιστορίας ευδοκιμούν κάθε λογής παρωχημένοι «νεωτερισμοί», ενώ όσοι από τους εμπράγματους ιστορικούς την αποκτούν διακρίνονται για την ανάγκη του αναστοχασμού.
Ποιος είναι ο «ομφάλιος λώρος» της ιστορικής έρευνας;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι άμαχοι του ελληνικού εμφυλίου
Το νέο βιβλίο της Τ. Βερβενιώτη αφορά ένα θέμα που ελάχιστα έως και καθόλου έχει απασχολήσει την ελληνική ιστοριογραφία παρά το γεγονός ότι οι άμαχοι έπαιξαν ουσιαστικό ρόλο.
Οι άμαχοι του ελληνικού εμφυλίου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η περίπτωση της Σμύρνης
Η Σμύρνη παραμένει «μία πνευματική μεταπράτις», η οποία διανύει την περίοδο ενός «καθυστερημένου διαφωτισμού» και ενός «αρχαιολογικού πυρετού».
Η περίπτωση της Σμύρνης
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η προσφυγιά ως μοίρα
Ο Λιβανέζος συγγραφέας Ελιάς Χούρι ζωντανεύει την πορεία και αναδεικνύοντας τον αγώνα ενός ολόκληρου λαού.
Η προσφυγιά ως μοίρα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο άνθρωπος που έσωσε την τέχνη
Στο βιβλίο «Φάκελος απόδρασης» η Τζούλι Οριντζερ ασχολείται με τις αρχές του 1941, που τα τύμπανα του πολέμου χτυπούσαν δυνατά σε κάθε γωνία της Ευρώπης.
Ο άνθρωπος που έσωσε την τέχνη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας