• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    16°C 14.5°C / 17.0°C
    2 BF
    80%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 11.3°C / 15.2°C
    0 BF
    89%
  • Πάτρα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    13°C 12.0°C / 14.0°C
    2 BF
    87%
  • Ιωάννινα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    8°C 7.9°C / 7.9°C
    3 BF
    100%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 14.9°C
    3 BF
    88%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 9.9°C / 12.8°C
    1 BF
    92%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    6°C 6.3°C / 7.3°C
    1 BF
    100%
  • Αγρίνιο
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    11°C 10.6°C / 11.8°C
    3 BF
    92%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.8°C / 18.2°C
    2 BF
    65%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 12.9°C / 13.9°C
    4 BF
    100%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 16.4°C / 17.9°C
    5 BF
    67%
  • Σκόπελος
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 15.1°C / 15.1°C
    6 BF
    71%
  • Κεφαλονιά
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    12°C 11.9°C / 11.9°C
    2 BF
    85%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    12°C 11.5°C / 11.5°C
    2 BF
    82%
  • Λαμία
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    12°C 10.6°C / 14.5°C
    2 BF
    100%
  • Ρόδος
    Αραιές νεφώσεις
    18°C 16.8°C / 18.8°C
    3 BF
    78%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    16°C 14.7°C / 17.2°C
    5 BF
    55%
  • Καβάλα
    Αυξημένες νεφώσεις
    14°C 14.3°C / 14.3°C
    2 BF
    89%
  • Κατερίνη
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    12°C 10.7°C / 14.4°C
    2 BF
    79%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    7°C 6.8°C / 6.8°C
    1 BF
    91%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η συναισθησία ως συγγραφική ιδιότητα

  • A-
  • A+
Η απέχθεια και ο κορεσμός από τον αυτοματοποιημένο τρόπο ζωής, η στέρηση της απλής καθησυχαστικής επαφής με τον φυσικό περιβάλλοντα χώρο, η απουσία ουσιαστικής επικοινωνίας με τον συνάνθρωπο και του μοιράσματος μαζί του του υπαρξιακού φόβου, η αποκαρδίωση του προκαλείται από τον ευτελισμό του νοήματος είναι ώς ένα βαθμός απότοκα της πνευματικής συνομιλίας του Σετζ με το έργο του Κονράντι.

«Η ψυχή του ήταν ένα ευχάριστο,
ολόισιο δημιούργημα, έμοιαζε με
σκάλα ακουμπισμένη σε οπωροφόρο δέντρο»

Στο σύντομο κείμενο της δημοσιογράφου Shirin Sojitrawalla, το οποίο επελέγη ως μικρή εισαγωγή στο σύμπαν των διηγημάτων του Αυστριακού συγγραφέα (τιμηθέντος με τα Βραβεία Kleist το 2020 και Μπίχνερ 2021, ενώ είχε κερδίσει και για την πρώτη συλλογή διηγημάτων του, το 2001, το βραβείο της Εκθεσης Βιβλίου της Λιψίας – έκτοτε η εργογραφία του έχει εμπλουτιστεί με μυθιστορήματα, ποιήματα και θεατρικά έργα), διαβάζουμε και την ακόλουθη, επαληθεύσιμη, παρατήρηση: «Ο καλός αναγνώστης δεν προλαβαίνει να υπογραμμίζει προτάσεις» (και η δική της πρόταση, βέβαια, υπογραμμίστηκε εξίσου).

Επαφίεται, όμως, στην κάθε αναγνώστρια και στον κάθε αναγνώστη ξεχωριστά η επιλογή των εκάστοτε υπογραμμιστέων, εξαρτώμενη, βεβαίως, από τις ιδιαίτερες προσλαμβάνουσες, την αναγνωστική εμπειρία, την πιθανή εγκεφαλική και/ή ψυχική συνομιλία με τον δημιουργό.

Στο πρώτο διήγημα, επί παραδείγματι, με τον τίτλο «Νότιο Λαζαρέτο», ο ήρωας–(σαρκαστικά αυτοπροβαλλόμενος;)συγγραφέας, ύστερα από μια ματαιωθείσα αεροπορική πτήση που θα τον οδηγούσε σε ένα (χαρακτηριζόμενο μαζί με τα όμοιά του ως «σκέτη κοροϊδία») λογοτεχνικό φεστιβάλ, επιστρέφει για να βρει το σπίτι του (και την ευτυχούσα μέσα σε αυτό σύζυγό του) μετατραπέν σε «ξενώνα» ρακένδυτων ασθενών πλην όμως ανακουφισμένων, επειδή «είχαν φτάσει στον προορισμό τους και ένιωθαν ασφαλείς» – η μοναδική φράση/απόφανση της συζύγου του, η μονολεκτική «Αστειότητες», μάλλον απευθύνεται σε αυτόν και αφορά την κίβδηλη ζωή τους έξω από τον, φρικωδώς πραγματικό, «ξενώνα».

Οι ευαίσθητες κεραίες του συγγραφέα χάρισαν εδώ, στην υποφαινόμενη, άλλοτε εύθυμες άλλοτε δύσθυμες ακόμη και οδυνηρές υπογραμμίσεις εσωτερικευμένων, ενίοτε συναισθητικών, αφηγητικών παρατηρήσεων του εξωτερικού κόσμου, όπως οι ακόλουθες:

«Ενα πολύ νεαρό παιδί χάζευε απορροφημένο την οθόνη ενός τάμπλετ που κρατούσε στα χέρια πιέζοντας τελετουργικά την επιφάνειά του με το δάχτυλο ξανά και ξανά. Κοιτάζοντάς το να επαναλαμβάνει την κίνησή του ατέλειωτες φορές ένιωσα να φτάνω στα όρια της αποβλάκωσης»// «Κι όλοι μας τώρα κουνούσαμε τα κινητά σαν φωτόσπαθα, πληκτρολογούσαμε ή τα κρατούσαμε κολλημένα στ’ αφτιά μας»// «Ενας άντρας με μπανταρισμένο δάχτυλο ρουφούσε τον καφέ του. Τσιμπούσε φιστίκια από ένα μικροσκοπικό σακουλάκι καταφανώς έκπληκτος από την ωραία τους γεύση. Τον κοίταξα επίμονα, φαντάστηκα τον πυρακτωμένο του ουρανίσκο να ζεσταίνει το κύπελλο του καφέ»// «Κούμπωσα στη θέση μου όπως μια μπαταρία στην ειδική υποδοχή. Για τις επόμενες ώρες μοναδική συντροφιά θα είχα τα ίδια μου τα χέρια, τα γόνατα, τα δάχτυλα των ποδιών. Και λοιπόν; Μια χαρά θα ήταν κι έτσι.»// «Οταν κατέβηκα στον δρόμο του σπιτιού μας, μύριζε σαν απόγευμα, σαν καμπάνα που είχε μόλις χτυπήσει».

Αυτή η τελευταία υπογράμμιση μιας συναισθητηριακής εμπειρίας του συγγραφέα/πρωτοπρόσωπου ήρωα–αφηγητή μάς παραπέμπει στο νευρολογικό φαινόμενο της «συναισθησίας» (επισημαινόμενο ήδη στον τίτλο της συλλογής, ο οποίος είλκυσε ως μαγνήτης τη γράφουσα), φαινόμενο κατά το οποίο η αντίληψη σε μία αίσθηση αυτόματα επάγει ένα ερέθισμα και σε μία άλλη –επί παραδείγματι, αφηρημένες έννοιες όπως οι αριθμοί ή οι ημέρες της εβδομάδας συσχετίζονται από τους «πάσχοντες»/ τις «πάσχουσες» με συγκεκριμένα χρώματα (παρεμπιπτόντως, στο διήγημα «Κβάλογια» διαβάζουμε: «…δίπλα σ’ ένα σπίτι κειτόταν μια μεταλλική σφαίρα. Την κοίταζα και κατάλαβα πως ήταν Κυριακή»). Διαισθητήριες σχέσεις είναι γνωστές για κάθε φυσική αίσθηση, αλλά μία από τις πιο κοινές μορφές, και οπωσδήποτε η περισσότερο ερευνηθείσα προσώρας, είναι η συναισθησία γραφής (γραμμάτων ή/και αριθμών) – χρώματος.

Συχνή είναι, επίσης, και η συναισθησία λεξιλογίου - γεύσης, αλλά ας σημειωθεί ότι ακόμη και εντός του ίδιου τύπου συναισθησίας παρατηρείται μεγάλη ποικιλομορφία, καθώς οι περισσότερες συναισθητικές συσχετίσεις είναι πολύ προσωπικές.

Παρ’ όλο που η τάση να συνδυάζονται ιδιότητες διαφορετικών αισθήσεων (ένα φαινόμενο γνωστό ως «διατροπική συσχέτιση», μας πληροφορεί η Amanda Tilot, στη μετάφραση των Νεφέλης Γαρούφη και Παναγιώτη Κ. Στασινάκη του σχετικού άρθρου της στο περιοδικό «Science in School. The European journal for science teachers» (τχ. 38, 18.4.2017), από όπου, εξάλλου, έχουν αντληθεί και όλα τα παραπάνω στοιχεία) δεν είναι καθόλου σπάνια, οι προαναφερθείσες συναισθητικές εμπειρίες φαντάζουν μάλλον εξωτικές και, ως φαινόμενο, έχουν γίνει αντικείμενο διεπιστημονικών μελετών από τη βιολογία, τη γενετική, την ψυχογλωσσολογία, ενώ έχουν δοκιμαστεί και στην εκπαίδευση με σκοπό τη διευκόλυνση της μαθησιακής διαδικασίας.

Σε ό,τι αφορά την Τέχνη και εν προκειμένω τη Λογοτεχνία και ειδικότερα ακόμη τα παρουσιαζόμενα εδώ κείμενα του Clemens J. Setz, από τη σύνθεση του αισθητικού, του αισθητηριακού και του νευροφυτικού συστήματος προκύπτει ως αποτέλεσμα η εντύπωση ότι ο συγγράφων ήρωας–αφηγητής υπάρχει ως «σύνολον φυσικόν και ψυχικόν» και ως τέτοιο λειτουργεί μπροστά στα μάτια του αναγνωστικού κοινού.

Δεν έχουν, βέβαια, όλα τα διηγήματα της συλλογής τον ίδιο τρόπο δόμησης και ανάπτυξης. Φέρ’ ειπείν, εκείνα που βρίσκονται πιο κοντά σε μια καθημερινή/ρεαλιστική ή πιθανοφανή κατάσταση αρθρώνονται συχνά σε επιμέρους ενότητες, ενώ όσα παρουσιάζονται με πρόθεση και επιτέλεση υπερρεαλιστική δομούνται συχνά γύρω από ένα στοχαστικό κέντρο που εμφανίζεται προς το τέλος.

Ετσι, στο δεύτερο διήγημα, «Το παλιό σπίτι», παρ’ όλη την εσκεμμένη έως και ειρωνική ασάφεια της αφήγησης, δεν διαφεύγει την προσοχή το γεγονός της μάταιης αναζήτησης από τον, πρωτοπρόσωπο και πάλι, αφηγητή μιας σπιτικής σιγουριάς και θαλπωρής, εκείνης «που σε τυλίγει σιγά σιγά μετά το χάος της μετακόμισης»· πόσω μάλλον όταν πρόκειται για τη μετακόμιση ενός άστεγου(;).

Στο τρίτο διήγημα, «Κβάλογια», από την άλλη, όπου η παρουσία του περίεργου Οντος που αποκαλείται «Ορ» αποτελεί το κέντρο της προσοχής της αφηγούμενης ηρωίδας (το φύλο της αποκαλύπτεται με καθυστέρηση, κάτι που μάλλον κόστισε μια-δυο μεταφραστικές αβλεψίες) και άρα και του αναγνωστικού κοινού, τα στοιχεία επιστημονικής φαντασίας φαίνεται να επελέγησαν με την πρόθεση να καταδειχθεί το απολύτως ρεαλιστικό χάος που χωρίζει τα ανθρώπινα όντα εξ υπαρχής και σε κάθε στιγμή της καθημερινής τους ζωής: «Αγνοούμε τα πάντα και παρ’ όλα αυτά σας συναναστρεφόμαστε, σκέφτηκα κοιτώντας το Ορ».

Οσο για τις διερωτήσεις της αφηγήτριας: «Τι κάνει όμως εδώ; Τι βλέπει ακριβώς; Τι σκέφτεται για μένα;», αναπαρίστανται ανάγλυφες στο μπονσάι διήγημα «Οι δυο νεκροί» (το οποίο, με τη σειρά του, διαλέγεται ολοφάνερα με το διήγημα «Οι ζώντες») στο στιγμιότυπο της συνύπαρξης ενός άντρα και μιας σαλαμάντρας.

Πάντως, η καρδιά της ανά χείρας πεζογραφικής συλλογής και του τίτλου της (παρ’ όλο που η φράση του εν λόγω τίτλου, και μάλιστα επαυξημένη, εμφανίζεται στο διήγημα «Μάγος», εντός ενός πλαισίου μάλλον λιγότερο ταιριαστού) φαίνεται να χτυπάει στο, εκτενέστερο όλων, διήγημα «Μοιρασμένος πόνος», όπου γίνεται μια ακριβέστατη και, ταυτόχρονα, υφολογικά εξαιρετική απόδοση των σκέψεων και της συμπεριφοράς ενός μεσήλικου άνδρα με δυο γιους, ο οποίος υποφέρει παιδιόθεν από ισχυρότατες κρίσεις πανικού.

Ως προς τις υπογραμμίσεις, δε, πέρα από τις φράσεις στο μότο και στον επίλογο εδώ, και πέρα από εικόνες όπως ετούτη: «Τα ηλεκτρικά καλώδια θα έμεναν άδεια φέτος. […] Κανείς δεν θα λικνιστεί πάνω τους. […] ό,τι άλλο αποστελλόταν μέσω αυτών των καλωδίων θα περνούσε χωρίς τη ζεστή παρουσία κάποιου πουλιού, χωρίς το σφιχταγκάλιασμα των νυχιών του», στο πυρηνικό αυτό διήγημα διαβάζουμε και τα ακόλουθα διαφωτιστικά: «Ετοίμασε στο μυαλό του μια λίστα με πράγματα που θα μετρίαζαν τον φόβο του, έστω και ελάχιστα: εκκωφαντική μουσική τέκνο, έναν γέρο που παίζει σαντούρι, […] μελιτζάνες και ντομάτες, σε κάθε περίπτωση στρογγυλά αντικείμενα και οπωσδήποτε φρούτα κάθε είδους…». Προφανώς, πρόκειται για συναισθητικές συσχετίσεις και παρόμοιες υπάρχουν διάσπαρτες στα διηγήματα της συλλογής, είτε πρόκειται συγκεκριμένα για τη στρογγυλή φόρμα (και την προσφερόμενη παρηγοριά) είτε για περαιτέρω τέτοιες εμπειρίες, όπως εκείνη της «εσωτερικής προσσελήνωσης» στο έβδομο διήγημα. Διότι, αν το «Μοιρασμένος πόνος» είναι το πυρηνικό λογοτεχνικό κείμενο της παρούσας συλλογής, το έβδομο διήγημα, «Η γάτα κατοικεί στον ουρανό του Λαλάντ», αποτελεί πιθανότατα το κλειδί του θεματικού κέντρου της.

Στο εν λόγω κείμενο (όπου ο συγγραφέας εσωκλείει σαφή αυτοβιογραφικά στοιχεία – το ίδιο κάνει, έως έναν βαθμό, και σε άλλα διηγήματα) παρέχονται στο αναγνωστικό κοινό εκτενείς (αν και οπωσδήποτε σε μεγάλο βαθμό κατασκευασμένες) εργοβιογραφικές πληροφορίες (συνοδευόμενες και από φωτογραφίες!) για τον φρενοβλαβή καλλιτέχνη Κονράντι, η περίπτωση του οποίου εμφανίζεται να τροφοδότησε ποικιλόμορφα το έργο τού Cl. Setz.

Η απέχθεια (για) και ο κορεσμός από τον αυτοματοποιημένο τρόπο ζωής, η στέρηση της απλής καθησυχαστικής επαφής με τον φυσικό περιβάλλοντα χώρο, η απουσία ουσιαστικής επικοινωνίας με τον συνάνθρωπο και του μοιράσματος μαζί του του υπαρξιακού φόβου, η αποκαρδίωση που προκαλείται από τον ευτελισμό του νοήματος (στο διήγημα «Spam»), η οδυνηρή παραδοξότητα της μέτρησης του Χρόνου (στο μπονσάι «Κάμποσα λεπτά μπροστά»), αλλά και το παραξένεμα από την «υπέρμετρη σοβαρότητα των ανθρώπων» (στο «Τα πρόσωπα στους καθρέφτες των ασανσέρ») είναι έως έναν βαθμό απότοκα (και) της παρουσιαζόμενης ως πνευματικής συνομιλίας του Setz με το έργο τού Κονράντι.

Το γεγονός ότι κάποια από τα 20 συνολικά διηγήματα (παρεμπιπτόντως, η απουσία ξεχωριστής κεφαλίδας για το καθένα δυσχεραίνει την ανάγνωση) είναι φωτεινότερα, από συναισθηματικής απόψεως, σκιάζεται από τον γενικό τίτλο ο οποίος στεγάζει ολόκληρη τη συλλογή (χωρίς και να προέρχεται από κάποιο συγκεκριμένο διήγημα) και καταδεικνύει το ζοφερό βάθος που άλλοτε κυριαρχεί (τις περισσότερες φορές) επί της λεκτικής επιφάνειας και άλλοτε σοβεί ανάμεσα στις γραμμές.

Πέραν του τίτλου, εξάλλου, τα διηγήματα διασυνδέονται ποικιλοτρόπως, λόγου χάριν με επαναφορές ονομάτων ή και χαρακτήρων, τοπωνυμίων, συμβάντων· τα υφολογικά γνωρίσματα, ωστόσο, διαφοροποιούνται, μαρτυρώντας για την δεξιότητα του συγγραφέα.

Τίποτε το καθησυχαστικό δεν φαίνεται να μπορεί να επιβιώσει στο σύμπαν της παρούσας συλλογής· τίποτε, εκτός ίσως από την παρηγοριά των στρογγυλών πραγμάτων. Αλλά μήπως και αυτά δεν θα έχουν εκλείψει ή, στην καλύτερη περίπτωση, δραστικά μειωθεί στο εγγύς μέλλον; «Τι μέρες περίμεναν αυτόν τον μικρό, το 2061 για παράδειγμα. Θα ήταν συνδεδεμένος μέσω Brain Interface με το αδιανόητο. Θα σηκωνόταν κάθε μέρα και θα καταγινόταν με κάτι που δεν θα είχε κανένα νόημα. Θα πληρωνόταν όπως όλοι το έτος 2061 με αντικαρκινικά Nanobots σε ενέσιμη μορφή». Ούτε καν η ανακούφιση της θέασης ενός στρογγυλού ή καμπυλόγραμμου χαπιού δεν αναμένεται· τη θέση του θα έχει αρπάξει βίαια η απωθητική αιχμηρότητα της βελόνας.

*δρ Ελληνικής Φιλολογίας, συγγραφέας

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Πληγές και «λάθη»
Ο Αύγουστος Κορτώ είναι ένας συγγραφέας με αξιοζήλευτο ταλέντο στη ροή της αφήγησης που σε μεταφέρει σε τοπία και καταστάσεις.
Πληγές και «λάθη»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η προσφυγιά ως μοίρα
Ο Λιβανέζος συγγραφέας Ελιάς Χούρι ζωντανεύει την πορεία και αναδεικνύοντας τον αγώνα ενός ολόκληρου λαού.
Η προσφυγιά ως μοίρα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ενας Μποέμ στην ΕΣΗΕΑ
Ο Δημήτριος Χατζόπουλος, ο Εμμανουήλ Ροΐδης και οι γυναίκες που τόλμησαν να διατυπώσουν δημόσιο γραπτό λόγο.
Ενας Μποέμ στην ΕΣΗΕΑ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο άνθρωπος που έσωσε την τέχνη
Στο βιβλίο «Φάκελος απόδρασης» η Τζούλι Οριντζερ ασχολείται με τις αρχές του 1941, που τα τύμπανα του πολέμου χτυπούσαν δυνατά σε κάθε γωνία της Ευρώπης.
Ο άνθρωπος που έσωσε την τέχνη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Καιροί παράξενοι, παράξενοι καιροί…
Το νέο μυθιστόρημα του Μιχάλη Φακίνου «Το Πέτρινο 8» μας εξωθεί να καταγράψουμε τα συναισθήματα και τις σκέψεις που συνειρμικά σκάνε στο μυαλό μας.
Καιροί παράξενοι, παράξενοι καιροί…

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας