• Αθήνα
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 11.3°C / 14.4°C
    1 BF
    90%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    10°C 7.0°C / 13.6°C
    2 BF
    87%
  • Πάτρα
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 10.0°C / 13.0°C
    3 BF
    74%
  • Ιωάννινα
    Ψιχάλες μικρής έντασης
    8°C 7.9°C / 8.1°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 11.9°C / 11.9°C
    3 BF
    94%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 6.3°C / 11.9°C
    1 BF
    94%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    5°C 4.0°C / 6.8°C
    4 BF
    93%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.6°C / 12.4°C
    1 BF
    82%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 10.5°C / 17.0°C
    5 BF
    78%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 11.9°C / 12.9°C
    2 BF
    94%
  • Ερμούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 12.2°C / 14.1°C
    3 BF
    82%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 11.8°C / 13.6°C
    4 BF
    73%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    0 BF
    82%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 10.5°C / 12.9°C
    0 BF
    82%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 10.0°C / 11.2°C
    2 BF
    100%
  • Ρόδος
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 15.4°C / 17.8°C
    1 BF
    74%
  • Χαλκίδα
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 11.5°C / 14.6°C
    0 BF
    87%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 12.3°C / 13.8°C
    2 BF
    89%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 7.1°C / 13.7°C
    3 BF
    88%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    6°C 5.8°C / 5.8°C
    2 BF
    93%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οταν το παλιό πεθαίνει και το νέο έρχεται

  • A-
  • A+
Η αληθινή κοινωνική επανάσταση θα είναι άλλου, ειρηνικού είδους, δεν μπορεί όμως να ζωντανέψει χωρίς κάποιας μορφής πολιτική επανάσταση.

Τέτοια υπήρξε η επιρροή του Μαρξ στη σοσιαλιστική σκέψη του 20ού αιώνα, ιδίως μετά τη Ρωσική Επανάσταση, ώστε όλοι οι άλλοι σοσιαλιστές στοχαστές του 19ου αιώνα, αν δεν ξεχάστηκαν τελείως, κατέληξαν να θεωρηθούν είτε απλοί πρόδρομοί του είτε αντίπαλοι οι πλάνες των οποίων καταρρίφθηκαν μια για πάντα από τον Δάσκαλο. Ετσι, ο σοσιαλισμός ταυτίστηκε με τον μαρξισμό, ο μαρξισμός με τον μαρξισμό-λενινισμό και ο μαρξισμός-λενινισμός με τη Σοβιετική Ενωση, ώστε, όταν η τελευταία κατέρρευσε, συμπαρέσυρε στο βάραθρο όλους τους άλλους κρίκους της αλυσίδας. Στην πραγματικότητα, όμως, η σοσιαλιστική σκέψη που αναπτύχθηκε ανάμεσα στη Γαλλική και τη Ρωσική Επανάσταση υπήρξε εξαιρετικά πλούσια και ποικίλη.

Ο Μαρξ ήταν ένας μόνο από αυτούς τους στοχαστές, ο σημαντικότερος ίσως, αναμφίβολα ο πιο φιλόδοξος στην προσπάθειά του να διατυπώσει μια κοινωνική θεωρία των πάντων, αλλά σε καμιά περίπτωση ο μόνος σημαντικός. Για να καταλάβουμε καλύτερα το παρελθόν και να εμπλουτίσουμε τη σκέψη μας για το παρόν και το μέλλον, ίσως ήρθε ο καιρός να ανακαλύψουμε αυτούς τους ενδιαφέροντες ανθρώπους. Ενας από αυτούς ήταν ο Γκούσταβ Λαντάουερ (1870-1919), το δοκίμιο του οποίου «Η Επανάσταση» εκδόθηκε πρόσφατα στα ελληνικά (εκδόσεις Πανοπτικόν, Δεκέμβριος 2020).

Δημοσιογράφος, λογοτέχνης, λογοτεχνικός κριτικός, μεταφραστής (μεταξύ άλλων μετέφρασε στα γερμανικά τα σημαντικότερα έργα του Κροπότκιν), φιλόσοφος, ο Γκούσταβ Λαντάουερ υπήρξε ένας πολύπλευρος διανοούμενος, αλλά και ένας επαναστάτης που έλαβε μέρος στη βραχύβια σοσιαλιστική επανάσταση του 1919 στη Βαυαρία. Για τη συμμετοχή του σε αυτήν φυλακίστηκε και δολοφονήθηκε από τους δεσμοφύλακές του. Πάνω από όλα, όμως, είναι ο σημαντικότερος θεωρητικός του αναρχισμού στη Γερμανία. Το δοκίμιό του «Η Επανάσταση» (1907) ανήκει στα σημαντικότερα έργα του.

Γκούσταβ Λαντάουερ

Ο Λαντάουερ ξεκινά τη μελέτη του με την απροσδόκητη διαβεβαίωση ότι η επανάσταση δεν μπορεί να μελετηθεί επιστημονικά, μεταξύ άλλων γιατί οι κοινωνικές επιστήμες ξεκινούν με αφαιρέσεις (π.χ. έθνος, κοινωνία), ενώ οι πραγματικές, φυσικές επιστήμες με δεδομένα των αισθήσεων, αλλά και γιατί ζούμε σε μια επαναστατική εποχή, επομένως δεν έχουμε την απαραίτητη απόσταση από το αντικείμενό μας.

Παράλληλα συλλαμβάνει την έννοια της επανάστασης χρησιμοποιώντας τις έννοιες της τοπίας και της ουτοπίας. Τοπία, ένας νεολογισμός που βγαίνει από το αντίθετο της ουτοπίας, είναι αυτό που εμείς θα λέγαμε το εκάστοτε κοινωνικό σύστημα. Ουτοπία είναι η τάση να δημιουργηθεί μια άψογη, δίχως αδικία κοινωνία και η οποία δεν πετυχαίνει ποτέ τον στόχο της, αλλά οδηγεί σε μια νέα τοπία που φέρει στοιχεία τόσο της παλιάς τοπίας όσο και της ουτοπίας.

Η νέα τοπία οδηγεί σε μια νέα ουτοπία και ούτω καθεξής. Το διάστημα ανάμεσα σε δυο τοπίες είναι η επανάσταση, «η χρονική περίοδος στην οποία το παλιό δεν υπάρχει πια και το νέο όχι ακόμα». Εδώ ας πούμε ότι δύσκολα θα βρεθούν αυστηροί ορισμοί στο έργο αυτό και η επανάσταση θα περιγραφεί και με άλλους τρόπους, ο παραπάνω όμως είναι ο βασικός τρόπος θεώρησής της. Ωστόσο, το απλοϊκό τριαδικό σχήμα τοπία-ουτοπία-νέα ουτοπία δεν αρκεί για να περιγράψει την ανθρώπινη ιστορία.

Πιο περίπλοκες διαδικασίες, η παρακμή ή η άνοδος πολιτισμών, όπως συνέβη με το τέλος της αρχαιότητας και την εμφάνιση του δυτικού Μεσαίωνα, παίζουν πιο σημαντικό ρόλο. Ως εκ τούτου, κατά τον Λαντάουερ υπάρχει μόνο μία επανάσταση για την οποία γνωρίζουμε, και αυτή είναι η περίοδος από τη Μεταρρύθμιση μέχρι τις μέρες του.

Γίνεται σαφές ότι ο τίτλος «Η Επανάσταση» δεν αναφέρεται τελικά σε ένα γενικό κοινωνικό γεγονός, αυτό που εννοούμε όταν μιλάμε για Γαλλική, Ελληνική Επανάσταση κ.λπ., αλλά στην ευρωπαϊκή ιστορία των τελευταίων πέντε αιώνων. Οχι ότι ο Λαντάουερ δεν μιλάει και για τις επαναστάσεις με την κοινή έννοια, αντίθετα «Η Επανάσταση» βρίθει οξυδερκών παρατηρήσεων για τα χαρακτηριστικά τους, όπως για το αίσθημα του ενθουσιασμού στους ανθρώπους, την προσωρινή αίσθηση αδελφοσύνης, την εκφυλιστική επίδραση που αναπόφευκτα ασκούν οι αναγκαιότητες του πολέμου και άλλα. Το βασικό θέμα του, ωστόσο, είναι η μετάβαση από τον Μεσαίωνα σε μια εποχή που δεν έχει έρθει ακόμα. Τα βασικά της στάδια είναι η Μεταρρύθμιση (16oς αι.), ο Πόλεμος των Χωρικών στη Γερμανία (1524-5), η Αγγλική Επανάσταση (1642-1651), ο Τριακονταετής Πόλεμος (1618-1648), η Αμερική (1776) και η Γαλλική Επανάσταση (1789).

Ο ίδιος ο Μεσαίωνας ήταν μια εποχή ακμής, βασιζόμενος στον συνδυασμό περιορισμού και ελευθερίας μέσω μιας ένωσης κάθε λογής ενώσεων και κοινοτήτων όπου δεν υπήρχε κρατικό μονοπώλιο της βίας. Αυτό που συνείχε όλο αυτό το πλέγμα κοινοτήτων ήταν το πνεύμα. Το πνεύμα είναι μια κεντρική ιδέα στον Λαντάουερ, παρόλο που ποτέ δεν το ορίζει, για την ακρίβεια παραδέχεται ότι μένει ακόμα να το ανακαλύψουμε. Το πνεύμα είναι αυτό που επιτρέπει σε μια βαθμίδα ανώτερου πολιτισμού να υπάρξει, συνδέοντας αυτόνομες κοινωνικές δομές με τρόπο που ξεφεύγει από το καθαρά υλικό συμφέρον. Οπου δεν υπάρχει πνεύμα, υπάρχει βία και εξαναγκασμός. Και στον Μεσαίωνα το πνεύμα αυτό είχε τη μορφή του χριστιανισμού.

Η Αναγέννηση, αντίθετα, κατά τον Λαντάουερ, ήταν μια εποχή ατομικισμού και κρίσης του χριστιανικού πνεύματος. Με τη Μεταρρύθμιση, πλέον, τον 16ο αιώνα, το πνεύμα του χριστιανισμού αρχίσει να χάνεται και να μετατρέπεται σε ξηρό δόγμα. Η εποχή που ξεκινάει από τότε είναι η δική μας εποχή, μια εποχή χωρίς πνεύμα, της βίας, του ατομικισμού και της μετάβασης. Αρα και μια επαναστατική εποχή, γιατί αποτελεί το πέρασμα από το χαμένο πνεύμα του Μεσαίωνα στο νέο που δεν έχει έρθει ακόμα, και που για τον Λαντάουερ φαίνεται να είναι το πνεύμα του (αναρχικού) Σοσιαλισμού.

Κατά τη Μεταρρύθμιση ο χριστιανισμός περιορίζεται στα βιβλία και την ατομική ηθική, ενώ η κοινωνικοπολιτική ζωή απελευθερώνεται από αυτόν και οργανώνεται από το νεοανακαλυφθέν ρωμαϊκό δίκαιο. Επιπλέον, ο Λούθηρος αναγνωρίζει τα πρωτεία της πολιτικής εξουσίας. Γεννιέται έτσι το σύγχρονο κράτος ως απόλυτη μοναρχία. Παράλληλα όμως γεννιέται το δημοκρατικό πνεύμα, που πρώτη φορά εκφράζεται στην «Ουτοπία» (1518) του Τόμας Μουρ.

Οι επαναστάσεις του 16ου και 17ου αιώνα στην Ολλανδία, την Αγγλία και τη Βρετανία διέπονται από αυτό το πνεύμα. Αν και οι διαμάχες αυτές είναι ακόμα συνδεδεμένες με δογματικές συγκρούσεις, η θρησκεία παίζει πια δευτερεύοντα ρόλο και μεταξύ απόλυτης μοναρχίας και δημοκρατικού πνεύματος αυτό που έρχεται στο προσκήνιο είναι η πολιτική, όχι η θρησκεία. Αυτήν την περίοδο, στα μέσα του 16ου αι., γράφεται επίσης ένα βιβλίο που θα εκφράσει καλύτερα από κάθε άλλο την ψυχολογία της επανάστασης, η «Πραγματεία περί εθελοδουλείας» του Λα Μποεσί. Πώς μπορεί, αναρωτιέται ο Λα Μποεσί, ένας ολόκληρος λαός να καταδυναστεύεται από έναν τύραννο;

Μα επειδή με την υποταγή του του παρέχει τα μέσα να το κάνει. Αν ο λαός πάψει να υπακούει, δεν χρειάζεται κάτι άλλο για να καταρρεύσει η τυραννική εξουσία και να ζει ελεύθερος. Με το βιβλίο αυτό κατά τον Λαντάουερ ο Λα Μποεσί εκφράζει τον αναρχισμό πριν από την εμφάνισή του, ωστόσο η επιχειρηματολογία του φτάνει μόνο στα μισά του δρόμου, μέχρι το καταστροφικό κομμάτι της αποκήρυξης της εξουσίας, απομένει όμως το δημιουργικό κομμάτι, να βρεθεί το πνεύμα που θα αντικαταστήσει την εξουσία ενώνοντας τους ανθρώπους αδελφικά.

Στο κίνημα της Σφενδόνης τον 17ο αι. στη Γαλλία εναντίον της βασιλικής εξουσίας τα θρησκευτικά ζητήματα εκλείπουν πια τελείως, έχει καθαρά πολιτικό χαρακτήρα. Προαναγγέλλεται, έτσι, η δεύτερη φάση των ευρωπαϊκών επαναστάσεων που ξεκινά με τη μεγάλη Γαλλική Επανάσταση. Αυτή απλώνεται στην πραγματικότητα σε όλη την Ευρώπη και διαρκεί μέχρι το 1871 και την πτώση της Παρισινής Κομμούνας. Οι επαναστάσεις αυτές διαφέρουν από τις προηγούμενες στο ότι δεν στρέφονται τόσο εναντίον του βασιλιά προσωπικά όσο εναντίον των ευγενών και του κλήρου, καταπιανόμενες ταυτόχρονα με ευρύτερα ζητήματα πολιτικής οργάνωσης. Οπως το λέει ωραία ο συγγραφέας, δεν είναι πλέον αγώνας απλώς εναντίον της απόλυτης μοναρχίας και όχι ακόμα εναντίον του απολυταρχικού κράτους, είναι αγώνας για το απολυταρχικό κράτος, τη μεταρρύθμιση και τον εκδημοκρατισμό του.

Ο Λαντάουερ δεν παίρνει σοβαρά τον διαδεδομένο μύθο, ότι οι αστικές επαναστάσεις δημιούργησαν ένα μικρό κράτος-νυχτοφύλακα. Το αστικό κράτος συνεχίζει την επέκταση της κρατικής εξουσίας, αλλά με νέους όρους. Πάνω από όλα η αστική τάξη θέλει να ολοκληρώσει τη διαδικασία της εξατομίκευσης, η ατομική ελευθερία συνδέεται στενά με την ατομική ιδιοκτησία και ο τελικός σκοπός είναι ανάμεσα στους πολίτες και το σεβόμενο την ιδιοκτησία κράτος να μην υπάρχει τίποτα.

Παράλληλα όμως εμφανίζεται η επιστήμη της πολιτικής οικονομίας, η οποία δεν μελετά τον καπιταλισμό, αλλά τον δημιουργεί. Μέσω αυτής δίπλα στο κράτος εμφανίζεται κάτι καινούργιο, η εθνική οικονομία και συνακόλουθα η κοινωνία ως μια ενότητα αυτόνομη από το κράτος. Από αυτή τη νέα αντίληψη για την κοινωνία πηγάζουν δυο ρεύματα, ένα που θέλει να ενσωματώσει την οικονομία στο κράτος, όπου ανήκουν όλοι οι πολιτικοί και τα κόμματα, προσθέτοντας την εξάλειψη της φτώχειας στα καθήκοντά του, και οι σοσιαλιστές, που θέλουν την αυτοδιάλυση του κράτους, την κατάργηση του ατομικισμού στην παραγωγή και την αντικατάστασή του από μια διαστρωμάτωση ενώσεων και κοινωνιών. Αυτή η διαίρεση μας ξενίζει σήμερα, αλλά πρέπει να θυμόμαστε ότι τον 19ο αιώνα σχεδόν όλοι οι σοσιαλιστές, του Μαρξ συμπεριλαμβανομένου, επιδίωκαν την τελική κατάργηση της κρατικής εξουσίας.

Αυτό το δεύτερο ρεύμα διαμόρφωσε τον χαρακτήρα των επαναστάσεων τον 20ό αι., φέρνοντας στο προσκήνιο θέματα κοινωνικο-οικονομικής οργάνωσης και όχι πολιτειακής όπως πριν. Το κοινωνικό και το πολιτικό εντούτοις διαπλέκονται. Η αληθινή κοινωνική επανάσταση θα είναι άλλου, ειρηνικού είδους, δεν μπορεί όμως να ζωντανέψει χωρίς κάποιας μορφής πολιτική επανάσταση. Φτάνει έτσι ο Λαντάουερ στη δική του εποχή. Μας δίνει μια σύντομη, ζοφερή περιγραφή. Τα αγαθά παράγονται με σκοπό το κέρδος, όχι την κατανάλωση, το χρήμα είναι σκοπός, όχι μέσο, οι μη έχοντες εργάζονται για τους έχοντες, κάθε οικονομοτεχνική πρόοδος ενσωματώνεται σε ένα σύστημα κοινωνικής παρακμής (καλή ώρα το facebook, με δικούς μας, σύγχρονους όρους).

Μετά την πτώση της Κομμούνας έχει έρθει μια περίοδος ηρεμίας, και το ότι οι περασμένες επαναστάσεις δεν πέτυχαν δεν είναι εγγύηση ότι θα ξεσπάσουν καινούργιες. Ανθρωποι που συνειδητοποίησαν ότι δεν μπορούν να ζουν άλλο έτσι, σχηματίζουν ενώσεις για να καλύψουν τις ανάγκες τους, σύντομα όμως θα συγκρουστούν με το κράτος. Σε αυτό το σημείο μάς λέει ο Λαντάουερ: «Η επανάσταση για την οποία μιλήσαμε συνεχίζει να πορεύεται προς μια επανάσταση για την οποία δεν μπορούμε να μιλήσουμε ακόμα». Το μέλλον είναι άδηλο.

Θα μπορούσε κανείς να γράψει ένα ακόμα βιβλίο σχολιάζοντας το σύντομο αυτό βιβλίο, θα περιοριστούμε όμως σε δυο παρατηρήσεις. Η πρώτη είναι πόσο πολύ απέχει ο Λαντάουερ από τον Μαρξ, αποδεικνύοντας όσα είπαμε για την ποικιλία της σοσιαλιστικής σκέψης πριν από τη Ρωσική Επανάσταση. Γερμανός επαναστάτης, γεννημένος τον 19ο αιώνα, επηρεασμένος από τη γερμανική φιλοσοφία και το πνεύμα της Γαλλικής Επανάστασης, γόνος μεσοαστών, κοσμικών Εβραίων, μποέμ διανοούμενος, ο Λαντάουερ θα μπορούσε να είναι δίδυμος αδερφός του Μαρξ. Και όμως η σκέψη του είναι σαν ένα παράλληλο πνευματικό σύμπαν. Δεν υπάρχει εδώ καμιά πρόοδος της ιστορίας, καμιά κατάταξη των πολιτισμών, κανένας σιδερένιος ιστορικός νόμος που εγγυάται το μέλλον.

Ο χριστιανισμός δεν είναι το όπιο των λαών και οι πολιτικές επαναστάσεις είναι καταδικασμένες να μην πετυχαίνουν τον σκοπό τους, είναι όμως αναγκαίες για την παραπέρα εξέλιξη της κοινωνίας. Αντί για το προλεταριάτο, έμφαση δίνεται στην έννοια του λαού και στον ιστορικό ρόλο φιλοσόφων και ποιητών. Ο ίδιος ο Μαρξ αναφέρεται άπαξ, ενώ ο αντίπαλός του, Προυντόν, ανακηρύσσεται ο μεγαλύτερος των σοσιαλιστών.

Η δεύτερη παρατήρηση έχει να κάνει με το ότι στον Λαντάουερ διαφαίνονται πνευματικές τάσεις που, πρωτοεμφανιζόμενες στη στροφή του περασμένου αιώνα, συνεχίζουν μέχρι σήμερα. Η εξιδανίκευση του Μεσαίωνα, η χρήση μεταφυσικά χρωματισμένων λέξεων όπως πνεύμα, η εξύμνηση της επανάστασης ως καθαυτό αξίας, η δυσπιστία για τη δυνατότητα επιστημονικής μελέτης της κοινωνίας, είναι όλα τους ενδεικτικά αυτού που ο μεγάλος φιλόσοφος Γκέοργκ Λούκατς ονόμασε καταστροφή του λογικού, δηλαδή τη σταδιακή διάβρωση του ευρωπαϊκού ορθολογισμού από ανορθολογικά, υποκειμενικά και σχετικιστικά στοιχεία.

Από αυτή την άποψη, ο Λαντάουερ στέκεται στον αντίποδα όχι μόνο του επιστημονικού σοσιαλισμού του Μαρξ, αλλά ακόμα και του Κροπότκιν, γιατί αμφότεροι πρεσβεύουν ένα προερχόμενο από τον Διαφωτισμό και ενισχυμένο από τις επαναστατικές ανακαλύψεις του 19ου αι. ορθολογικό, επιστημονικό πνεύμα. Αντίθετα, το πνεύμα του Λαντάουερ είναι ήδη εγγύτερα στον επαναστατικό μυστικισμό του Μάη του ’68 ή στον σχετικισμό σύγχρονων κοινωνικών θεωριών.

Σε κάθε περίπτωση, όμως, η σκέψη του Λαντάουερ είναι πρωτότυπη και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Μεγάλος στοχαστής δεν είναι κάποιος που δίνει απαντήσεις σε σημαντικά ερωτήματα, ούτε κάποιος που θέτει νέα ερωτήματα. Μεγάλος στοχαστής είναι αυτός που βοηθάει τη συζήτηση να προχωρήσει παραπέρα, να ξεπαγώσει κάθε φορά που έχει κολλήσει στον σχολαστικισμό και σε αδιέξοδες διαμάχες. Αν αναλογιστεί κανείς την τωρινή μας πνευματική κατάσταση, τη βγαλμένη από τη δεκαετία του 1950 συζήτηση για το μεγάλο ή το μικρό κράτος, πλαισιωμένη από πολιτισμικούς πολέμους στους οποίους είναι αδύνατο να υπάρξουν νικητές, εύκολα καταλαβαίνει ότι ο Γκούσταβ Λαντάουερ είναι ένας τέτοιος στοχαστής.

*Ιδιωτικός υπάλληλος


Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Οι παρουσιάσεις είναι των ίδιων των αναγνωστών, εκείνων ακριβώς για τους οποίους γράφτηκε το βιβλίο. Είναι γραμμένες από αναγνώστες και απευθύνονται σε αναγνώστες. Και αυτό τις κάνει πιο προσωπικές, πιο προσιτές και πιο ανθρώπινες. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας στο [email protected]

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Πληγές και «λάθη»
Ο Αύγουστος Κορτώ είναι ένας συγγραφέας με αξιοζήλευτο ταλέντο στη ροή της αφήγησης που σε μεταφέρει σε τοπία και καταστάσεις.
Πληγές και «λάθη»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η προσφυγιά ως μοίρα
Ο Λιβανέζος συγγραφέας Ελιάς Χούρι ζωντανεύει την πορεία και αναδεικνύοντας τον αγώνα ενός ολόκληρου λαού.
Η προσφυγιά ως μοίρα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ενας Μποέμ στην ΕΣΗΕΑ
Ο Δημήτριος Χατζόπουλος, ο Εμμανουήλ Ροΐδης και οι γυναίκες που τόλμησαν να διατυπώσουν δημόσιο γραπτό λόγο.
Ενας Μποέμ στην ΕΣΗΕΑ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο άνθρωπος που έσωσε την τέχνη
Στο βιβλίο «Φάκελος απόδρασης» η Τζούλι Οριντζερ ασχολείται με τις αρχές του 1941, που τα τύμπανα του πολέμου χτυπούσαν δυνατά σε κάθε γωνία της Ευρώπης.
Ο άνθρωπος που έσωσε την τέχνη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Καιροί παράξενοι, παράξενοι καιροί…
Το νέο μυθιστόρημα του Μιχάλη Φακίνου «Το Πέτρινο 8» μας εξωθεί να καταγράψουμε τα συναισθήματα και τις σκέψεις που συνειρμικά σκάνε στο μυαλό μας.
Καιροί παράξενοι, παράξενοι καιροί…

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας