• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    16°C 13.6°C / 17.9°C
    0 BF
    78%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 12.5°C / 15.6°C
    1 BF
    86%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    15°C 14.0°C / 17.3°C
    2 BF
    68%
  • Ιωάννινα
    Σποραδικές νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 13.6°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 11.3°C / 11.9°C
    2 BF
    82%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    14°C 12.0°C / 15.0°C
    2 BF
    82%
  • Κοζάνη
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    10°C 9.1°C / 10.6°C
    1 BF
    87%
  • Αγρίνιο
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 14.6°C / 15.7°C
    1 BF
    85%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 16.5°C / 19.8°C
    3 BF
    79%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 14.9°C / 16.9°C
    2 BF
    72%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    17°C 17.1°C / 19.6°C
    4 BF
    77%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    15°C 14.6°C / 14.6°C
    2 BF
    66%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    18°C 18.4°C / 18.4°C
    2 BF
    73%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    13°C 11.5°C / 12.9°C
    0 BF
    94%
  • Λαμία
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    12°C 11.5°C / 14.4°C
    0 BF
    100%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 17.8°C / 20.8°C
    2 BF
    69%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    15°C 13.8°C / 18.1°C
    2 BF
    89%
  • Καβάλα
    Αυξημένες νεφώσεις
    15°C 13.2°C / 15.5°C
    0 BF
    78%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    15°C 12.6°C / 15.7°C
    2 BF
    76%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    11°C 10.8°C / 10.8°C
    1 BF
    82%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

O «εορτασμός» του Εικοσιένα δεν έληξε...

  • A-
  • A+
Ο «χαρακτήρ» ως σύνολο διακριτικών γνωρισμάτων αντιμετωπίσθηκε κατά την ελληνιστική και τη ρωμαϊκή περίοδο ως καμβάς για τη σύγκριση διαφορετικών εθνών που έρχονται πια σε επαφή μεταξύ τους.

α. Οταν δηλώνει κάποιος συνταξιούχος συνάδελφος ότι «δεν ήταν ποτέ κλάδος» του «η ιστορία των πολιτικών ιδεών και της πολιτικής φιλοσοφίας γενικότερα» (βλ. Η Καθημερινή, 29.8.2021,11), τότε πώς αποφαίνεται ότι υπήρξε «μία αγνοημένη “προφητεία” του Τζον Λοκ»; Ποιο παράθεμα επικαλείται και μάλιστα ως «μία ερώτηση καθαρά ρητορική»;

Από μία παράγραφο της «Δεύτερης πραγματείας περί κυβερνήσεως» (1690) του J. Locke. Δηλαδή: «Ποιος αμφιβάλλει ότι οι Ελληνες Χριστιανοί, απόγονοι των αρχαίων κατόχων εκείνης της χώρας, δικαιούνται να αποτινάξουν τον τουρκικό ζυγό, υπό τον οποίο έχουν στενάξει επί τόσο χρόνο, όποτε έχουν τη δύναμη να το κάνουν;». Μια τέτοια «τυχαία προσωπική ανακάλυψη» έτους 1971, για την οποία «κάποιοι ειδικοί για τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό όχι μόνο δεν είχαν ιδέα, αλλά και δεν έδειξαν το παραμικρό ενδιαφέρον όταν τους ενημέρωσε», δεν κατέστη «κοινός τόπος», ακόμη και με την ελληνική μετάφραση της «Δεύτερης πραγματείας» το 1990. Οχι μόνο δεν «προβλήθηκε το συγκεκριμένο εδάφιο», αλλά και ο ίδιος ο συνάδελφος «έμαθε» ότι ο Locke «έμεινε ελάχιστα γνωστός στο πλαίσιο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού»...

β. Ανατρέχω στο βιβλίο «Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Τα όρια της διακινδύνευσης», Αθήνα 2005, σσ. 539 και σε ορισμένες μικρότερες κατοπινές εργασίες του συγγραφέα του αλλά και πολύ προγενέστερες (ήδη από το 1980). Από την παρ. 95 της Εισαγωγής, αναδημοσιεύω εδώ ένα μέρος: Κατά την ηγεμονική οριοθέτηση της αρχαιογνωσίας στη Δύση ουδέποτε οι Ελληνες αντιμετωπίστηκαν ως λαός «χωρίς Ιστορία» ή «Völkerabfall», δηλαδή χωρίς να διαθέτουν ισχυρές ιστορικές παραδόσεις και συναφώς να αποτελούν απομεινάρια εθνικών ομάδων χωρίς τεκμήρια της διαδρομής τους.

Ο Locke, για παράδειγμα, δεν είχε την «παραμικρή αμφιβολία» για το δικαίωμα των «Ελλήνων χριστιανών», ως «απογόνων των παλαιών κατόχων εκείνης της χώρας», να αποτινάξουν τον τουρκικό ζυγό «οποτεδήποτε έχουν τη δύναμη να το κάνουν» (1690: 236).

Από τη δική του σκοπιά ο Hegel υποδεικνύει ότι οι «Ελληνες δεν παύουν να είναι σε κατάσταση κατακτημένης χώρας» που «δεν είναι ταυτόσημη με τον μονάρχη κατά το πολίτευμα», γεγονός που νομιμοποιεί την «ελληνική εξέγερση» εναντίον του «κατακτητή» τους (1824-1825). Ούτε συναφώς εγκατέλειψαν οι «ελλόγιμοι» την προσπάθεια να «ανακαινισθεί και να αναπτερυγιάσει από την τόσην απαιδευσίαν το ελεεινόν γένος» (Σοφιανός 1544).

Και συνεχίζω με την ενδεικτική αποτύπωση της παρουσίας του Locke στον Νεοελληνικό Διαφωτισμό (στο ομότιτλο βιβλίο είναι τουλάχιστον εξήντα οι αναφορές σ’ αυτόν). Η περιφρόνηση της παραδοσιακής Μεταφυσικής – ως «καθαρά επιστήμη των λέξεων» (Holbach 1770: 119) ασχολείται με «όνειρα» ή «φαντάσματα» (Rentsch 1980: 1284/1285) – έκανε δυνατή τη μετατροπή της σε «φυσική πειραματική της ψυχής» (D’ Alembert 1751: XXVII).

Αρχίζοντας ο 18ος αιώνας, μεταφράζεται στα γαλλικά το Δοκίμιο του Locke, στο οποίο ήταν σαφής η κατεύθυνση της Γνωσιολογίας προς την έρευνα της «πηγής της βεβαιότητας και της έκτασης της ανθρώπινης γνώσης» (1690: 1). Ετσι, σύμφωνα με την πρώιμη επισήμανση του P. Buffier, o Αγγλος φιλόσοφος με τη «μεταφυσική του έκανε ένα μέρος της Ευρώπης να παρατήσει ορισμένες αυταπάτες μεταμφιεσμένες σε συστήματα» (1717).

Γιατί ο συγγραφέας του Δοκιμίου (1690: 230) ενδιαφέρθηκε για τη γνωστική λειτουργία του νου και όχι για τη φύση του, όπως συνήθιζαν με τις οντολογικές τους συζητήσεις οι Σχολαστικοί ή οι σύγχρονοί του πλατωνιστές του Cambridge. Αξιολογώντας ο Voltaire την προσφορά του Locke στην αναθεώρηση του περιεχομένου της Μεταφυσικής, διαπίστωνε πως «ανέλυσε την ανθρώπινη νόηση με τον τρόπο που ένας θαυμάσιος ανατόμος εξηγεί τις δυνάμεις του σώματος»: σ’ αντίθεση με τους ορθολογιστές που «συνθέτουν το μυθιστόρημα της ψυχής» εκείνος «έγραψε την ιστορία της» (1734:63).

Ο Condillac, αναγνωρίζοντας την οφειλή του στον θεμελιωτή του αγγλικού εμπειρισμού, συγκροτεί την «καλή μεταφυσική» για την «ανάλυση των λειτουργιών του νου», επιδιώκοντας μ’ αυτό τον χαρακτηρισμό να την ξεχωρίσει από την «κακή» που είχε εμπλακεί στη διαλεύκανση των οντολογικών «μυστηρίων» (1754: 324· 1775: 53· 1746:99). Βλ. και Νεοελληνική Φιλοσοφία, Αθήνα 1981, passim.

γ. Οσον αφορά τη μνεία του Hume, με ένα παράθεμα από το δοκίμιό του «Περί εθνικών χαρακτήρων» από τον Evrigenis για τους «ancient GREEKS», ας είμαι εδώ εκτενέστερος ως προς το ομότροπο που επικαλείται ο συνάδελφος μόνος του, χωρίς τον «πολύ αρμοδιότερο» από τον ίδιο (βλ. Γνώσης «επί-γνωση», Αθήνα 2017, σσ. 408-410 και ιδίως νωρίτερα: Αξιολογικά, τχ. 16, Νοέμβρ. 2006, 68-69). Ητοι: με ποιους όρους θεματοποιήθηκε από τη νεότερη σκέψη το ζήτημα της καταγωγής και των μηχανισμών αναπαραγωγής των «προκαταλήψεων»; Στην απαρχή αυτού του προβληματισμού τοποθετείται συζήτηση που άνοιξε, κατά τις πρώτες δεκαετίες του 17ου αιώνα, ο F. Bacon για τα «είδωλα» ή τις παραστάσεις που εμποδίζουν τον ανθρώπινο νου να συλλάβει την πραγματικότητα.

Ειδικότερα, πρόκειται για τα «είδωλα της φυλής» που είναι εγγενής γνωστική αδυναμία των ανθρώπων (π.χ. στην απαίτησή τους να θεωρηθούν όλα ex analogia hominis), τα «είδωλα του σπηλαίου» που συναποτελούν τις ιδιαίτερες αδυναμίες του κάθε ανθρώπου, τα «είδωλα της αγοράς» που σχηματίζονται από τις παρανοήσεις και την ανακρίβεια της γλωσσικής επικοινωνίας των μελών μιας κοινωνίας και τα «είδωλα του θεάτρου» που προέρχονται από τη δογματική παράδοση των φιλοσόφων ή από τις νομικές καθιερώσεις της πολιτικής αυθεντίας (βλ. Ουτοπία και ιστορία, 1979:126).

Πώς όμως η καθημερινότητα ανάγεται σε περιεχόμενο της «πρακτικής ιδεολογίας»; Η ιδιοσυστασία των «ταυτοτήτων», από την ίδια κιόλας περίοδο, νοείται ως αποτέλεσμα των «προκαταλήψεων», δηλαδή των σχημάτων συμπεριφοράς που ωθούν σε ταξινομήσεις τόσο του εαυτού μας όσο και των «άλλων». Συχνά η συζυγία «ταυτόν» - «έτερον» έχει ως μονάδα αναφοράς τον «λαό» ή το «έθνος» με επακόλουθο η προβαλλόμενη ως ιδιαιτερότητά τους να καταγράφεται ως «χαρακτήρας» που σαφώς διαθέτει ξεχωριστά «χαρακτηριστικά» ως προς την πρακτική και τους ιστούς νοηματοδότησής της.

Ο «χαρακτήρ» ως σύνολο διακριτικών γνωρισμάτων αντιμετωπίσθηκε κατά την ελληνιστική και τη ρωμαϊκή περίοδο ως καμβάς για τη σύγκριση διαφορετικών εθνών που έρχονται πια σε επαφή μεταξύ τους και αλληλοκαθορίζονται με ολοένα διευρυνόμενες γέφυρες επικοινωνίας. Με γνώμονα επίσης το «έθνος» αναπτύσσεται στη νεότερη ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή, κατά τη διεργασία ακεραίωσης των εθνικών κρατών και κατά την αποικιακή εκτίναξή τους στον «νέο κόσμο», μια προδρομική αποκρυστάλλωση «Γνωσιοανθρωπολογίας».

Ο David Hume, λόγου χάρη, συνέδεσε τον common or national character με την εδραίωση ενιαίου political body, αξιοποιώντας τις αναλύσεις του για τον σχηματισμό της ταυτότητας του υποκειμένου στις συλλογικότητες που αναπτύσσονται με ενάργεια μέσα στους κόλπους της Μεγάλης Βρετανίας και στο πλαίσιο επίτευξης της παγκόσμιας ηγεμονίας της (βλ. Ουτοπία και Ιστορία, 1979:94/95).

Τα «εθνικά στερεότυπα» ή οι «εθνικοί χαρακτήρες» μορφοποιούνται πρώτιστα με βάση τη διαφορετική γλώσσα και θρησκεία. Αν δεν σημειωθεί επιμιξία, δύο έθνη που ζουν στην ίδια χώρα θα «διατηρήσουν για αρκετούς αιώνες ένα ιδιαίτερο και μάλιστα αντιθετικό σύνολο τρόπων». Και το παράδειγμα του Σκώτου: «η ακεραιότητα, η σοβαρότητα και η ανδρεία των Τούρκων συνιστά ακριβώς αντίθεση προς την κατεργαριά, την ελαφρότητα και τη δειλία των Νεοελλήνων» (βλ. Το Βήμα, 2.8.1988 και Ελληνοαυστραλία, Αθήνα 1996, 258, Στην αυγή του νέου αιώνα, 2002, 103/104,370, Κόμβοι στη συζήτηση για το έθνος, 2006, 64).

Στο λήμμα «Nation» συγκεφαλαιώνει συγκριτικά τα «εθνικά χαρακτηριστικά» η Εγκυκλοπαίδεια: «Κάθε έθνος έχει τον δικό του χαρακτήρα. Είναι σχεδόν παροιμιώδες να χαρακτηρίσεις τον Γάλλο επιπόλαιο, τον Ιταλό ζηλιάρη, τον Ισπανό βαρύ, τον Αγγλο κακοήθη, τον Σκωτσέζο καυχησιάρη, τον Γερμανό μπεκρή, τον Ιρλανδό τεμπέλη, τον Ελληνα απατεώνα κ.λπ.». Στην αρχή της χαρτογράφησης, με την υπόμνηση ότι πρόκειται για λήμμα της «Νεότερης Iστορίας», το «έθνος» ορίζεται ως η «καίρια ποσότητα ενός λαού που κατοικεί σε μια συγκεκριμένη χώρα, περιορισμένη σε δεδομένα σύνορα, και ο οποίος υπακούει στην ίδια κυβέρνηση».

Οσο για την επίκληση του άρθρου του Ioannis D. Evrigenis, είναι έτους 2010 και χωρίς καμιά απόπειρα ανίχνευσης των μορφών πρόσληψης των παραθεμάτων του Locke και του Hume, αν πρόκειται για το «Enlightenment, Emancipation, and National Identity: Korais and the Ancients», στον συλλογικό τόμο που επιμελήθηκε ο Π. Κιτρομηλίδης, και μεταφραστής ήδη της «Δεύτερης πραγματείας»... Πάντως ο καιρός πλησιάζει και προφανώς θα επαληθευθεί ο «κουδουνοκρούστης» συνεδρίων της πόλης του (βλ. Εφημερίδα των Συντακτών, 5 - 6.9.2020).

*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
1821: Ιστορία και λογοτεχνία
Στο νέο του ιστορικό μυθιστόρημα με τίτλο «Πότε διάβολος πότε άγγελος» ο Κ. Ακριβός ανατέμνει την ιστορική πραγματικότητα, τόσο της ύστερης τουρκοκρατίας όσο και της περιόδου της Επανάστασης.
1821: Ιστορία και λογοτεχνία
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το «Γαλαξείδι» της Εύας Βλάμη
Η πεζογράφος Εύα Βλάμη ξεχώρισε για τις συγγραφικές της ικανότητες και ταυτίστηκε με τον τόπο καταγωγής της το Γαλαξείδι.
Το «Γαλαξείδι» της Εύας Βλάμη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η οθωμανική οπτική για τους εξεγερμένους Ελληνες
Το έργο «“Aυτοί οι Απιστοι Ελληνες”: Η Ελληνική Επανάσταση μέσα από τα Οθωμανικά Αρχεία» ρίχνει φως σε 700 αδημοσίευτα έγγραφα της οθωμανικής αυτοκρατορικής διοίκησης σχετικά με την Ελληνική Επανάσταση.
Η οθωμανική οπτική για τους εξεγερμένους Ελληνες
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η εθνεγερσία στη μικροκλίμακα
Το νέο βιβλίο του Ανδρέα Κυτέα ασχολείται με την «μικροϊστορία» δίνοντας λεπτομέρειες για το τι συμβαίνει στο μικροεπίπεδο της κοινωνικής, πολιτικής, οικονομικής και στρατιωτικής ζωής.
Η εθνεγερσία στη μικροκλίμακα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας