• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 27.0°C / 30.1°C
    2 BF
    41%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    29°C 26.4°C / 30.7°C
    2 BF
    38%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.0°C / 28.3°C
    2 BF
    32%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    21°C 20.9°C / 20.9°C
    0 BF
    64%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 26.9°C / 26.9°C
    3 BF
    47%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    27°C 25.5°C / 27.0°C
    0 BF
    49%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    23°C 19.2°C / 23.4°C
    3 BF
    38%
  • Αγρίνιο
    Αραιές νεφώσεις
    23°C 22.9°C / 22.9°C
    2 BF
    35%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 25.5°C / 27.1°C
    4 BF
    65%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.1°C / 25.9°C
    4 BF
    69%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.6°C / 27.4°C
    5 BF
    50%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    27°C 25.7°C / 26.7°C
    1 BF
    50%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 27.9°C / 27.9°C
    2 BF
    74%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    27°C 26.9°C / 27.9°C
    0 BF
    29%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    28°C 26.5°C / 27.8°C
    1 BF
    35%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.8°C / 26.6°C
    4 BF
    65%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    28°C 26.4°C / 29.3°C
    3 BF
    36%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 25.3°C / 25.3°C
    0 BF
    69%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    28°C 27.5°C / 29.7°C
    1 BF
    47%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 19.6°C / 19.6°C
    1 BF
    74%
Dreamstime.com
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Για τον Δάντη χωρίς γάντι…

  • A-
  • A+
Ο καμβάς σε κάθε απόπειρα μεθερμηνείας είναι συνήθως μια μορφή θεοδικίας, επικεντρωμένη σε μια αντίληψη δικαιοσύνης που υπονοεί η Θεία Κωμωδία.

Ο Dante Alighieri (1265-1321) γνωρίζει φέτος μια διεθνή επετειακή προβολή, κυρίως του ποιητικού του έργου και όχι του πεζού, που ακόμη και σ’ αυτό προωθούσε τον Οδυσσέα πέραν του Γιβραλτάρ, αναζητώντας τα «νησιά των μακάρων». Τι θα αποκόμιζε μια στοχευμένη ανίχνευση της παρουσίας του στην ελληνική λογοτεχνία;

Ο Δάντης μετά τον Δάντη: πρόκειται για ένα ολοένα διευρυνόμενο σύνολο προσλήψεων που κατακυρώνει την αξία τόσο του «πομπού» όσο και του «δέκτη», την ποιητική ρώμη του αρχικού προτύπου και την αφηγηματική ευρηματικότητα όσων επακολούθησαν, είτε στη σφαίρα της ποίησης είτε στα μονοπάτια της πεζογραφίας. Ο καμβάς σε κάθε απόπειρα μεθερμηνείας είναι συνήθως μια μορφή θεοδικίας, επικεντρωμένη σε μια αντίληψη δικαιοσύνης που υπονοεί η Θεία Κωμωδία.

Προφανώς λαμβάνονται υπόψη τα αδιέξοδα και οι κατοπινές ανάγκες που καθιστούν αναγκαία την οποιαδήποτε αναπροσαρμογή και μετάπλαση του δαντικού μύθου. Ετσι κάθε προσέγγιση των πολλαπλών πραγματώσεων που εισηγούνται οι «δέκτες» συνεπάγεται μια πρακτική ανασυγκρότησης που θα μπορούσε κι εδώ να οριοθετηθεί ως «ερμηνευτική της ερμηνευτικής», εφόσον αποσκοπεί στην κατανόηση των συγκεκριμένων όρων με βάση τους οποίους ανασυντέθηκε ο σχεδιασμός του Δάντη.

Κάποια παραδείγματα από την εγχώρια λογοτεχνία ίσως διευκρινίσουν πληρέστερα τις εισαγωγικές αυτές σκέψεις. Ο Λειβαδίτης (Επιθεώρηση Τέχνης, ΙΗ [1963] 265-284) παρουσιάζει γράμματα σε φυλακισμένους με τη χρήση βιβλικών και εκκλησιαστικών παραθεμάτων για την εσωτερική τους τιτλοφόρηση. Με την εισαγωγική διευκρίνιση ότι η Κόλαση «ήταν εδώ, πλάι μας, γύρω μας, μέσα μας» για να βασανίζονται όσοι «αρνήθηκαν να υποταγούν», προστίθεται κι ένας ακόμη δαντικός «κύκλος» τιμωρίας για όσους διαπράττουν το «έγκλημα της ανοχής, της λησμονιάς, της αδιαφορίας», δηλαδή για να χάνουν την «ψυχή τους μέσα στα μικροπράγματα της καθημερινότητας». Λίγους μήνες νωρίτερα, ο Λειβαδίτης προδημοσιεύει στην Επιθεώρηση Τέχνης (ΙΖ [1963] 282-284) την «25η ραψωδία της Οδύσσειας», με διακριτή την απόφανση ότι «όσα δε ζήσαμε αυτά μας ανήκουν» και με τη βεβαιότητα για την άρση ενός «απαρηγόρητου χωρισμού»:

«για πρώτη φορά
απ’ την ημέρα που υπήρχε ο κόσμος
αντάμωνε ο προαιώνιος πόνος με το άπειρο, κι η παιδικότητα
με τη μεγαλωσύνη».

Μια ανάλογη ποιητική «θεοδικία» θεματοποιείται, με τη συνεύρεση τριών επιπέδων συνδηλώσεων, στους «Ιδεοπράχτες» του Γιάννη Δάλλα (Στοιχεία ταυτότητας, Αθήνα 1999, 27-31). Με αφόρμηση τον Μεσοπόλεμο, τον σημερινό οικισμό του νεκρομαντείου του Αχέροντα και με οδηγό τον Δάντη, ο ποιητής κατεβαίνει στον Αδη με τους λάκκους των «φραξιονιστών», των «προδοτών», των «συνωμοτών», των «τρελών» των «αιρετικών» -ολόκληρο «καμίνι από τη Γέεννα ώς τη Σιβηρία» που απαρτίζεται από τους εννέα κύκλους της Κολάσεως. Του λείπει όμως ο δέκατος με τους «ιδεοπράχτες».

Το μήνυμα του οικείου οιωνού συνοψίζεται στην απόφανση ότι το «σχήμα» και όχι η «ιδέα του πύργου» κατέρρευσε, «όπως κρατάς μες στον έρωτα απ’ την αγκαλιά κάθε πανδημίας την ωραία αναδυόμενη».

Οι «αδέσποτες μάζες» έχουν σημαδευθεί με μιαν «αθέατη μεγάλη πληγή, την Ιδέα» που πίστεψαν και έγιναν «αιμοδότες της σ’ έναν αιώνα που αιμορραγεί και σφαδάζει», ενώ οι «εκτελεστές» της και όσοι την «στρέβλωναν» και την «παραμόρφωσαν», οι «ιδεοπράχτες με τ’ όνομα», να περιφέρονται «ασύδοτοι» και «ατιμώρητοι στις παρόδους της ιστορίας».

Στο επιμύθιο διατυπώνεται η ανάγκη να σχηματισθεί ο «δέκατος κύκλος» που θα περιλάβει τον «ατσάλινο Σ», τον «Χρου αρλεκίνο» και τον «τελευταίο ουτιδανό και διπρόσωπο»˙ τους «ιδεοπράχτες» που παραμόρφωσαν την «Ιδέα», από το θάνατο του Λένιν ώς την επικράτηση του Γιέλτσιν.

Πώς σκιαγραφείται η Ματθίλδη του Στρατή Τσίρκα (Η χαμένη άνοιξη, Αθήνα 1983, 131, 237, 250, 258) από τη «Λέσχη των Λαμπράκηδων», κατά τα «Ιουλιανά» του 1965, που αισθάνεται οικεία με τους στίχους του Σεφέρη:

«Δεν αργεί να καρπίσει τ’ αστάχυ
δε χρειάζεται μακρύ καιρό
για να φουσκώσει της πίκρας το προζύμι...»;

«Κατάσταση σαν πανί, αχτένιστη, με ασάλευτα μάτια» αναγγέλλει τον θάνατο του Σωτήρη Πέτρουλα, μοιρολογώντας σαν τους Μανιάτες που «δε συγχωρούν ποτέ τον άδικο θάνατο» και τραγουδώντας τον Επιτάφιο του Ρίτσου. Με την κατακλείδα της αφήγησης εντελώς ενδεικτική για τη βεβαιότητα στην «πρωτοπόρα γενιά» που θα φέρει τη «Μεγάλη Ανοιξη»: «Κι αν χάθηκε μια άνοιξη, στο χέρι τους είναι να την ξαναφέρουν ακόμη, πιο μεγάλη και λαμπρή».

Σε νουβέλα του Απόστολου Οικονόμου (Ο Λέων Τολστόι δεν είναι εδώ, Αθήνα 2007), γραμμένη ως ημερολόγιο πέντε ημερών Σεπτεμβρίου, το καράβι φέρει το όνομα «Ματίλντα», με το οποίο ο Λεβ Νικολάγεβιτς εγκαταλείπει «γέρος» ή «ηλικιωμένος» πια ό,τι έζησε ώς τότε για να στραφεί στο «νησί του προορισμού του». Το ταξίδι που «προετοίμαζε χρόνια», «μακριά από τη μιζέρια που ζούσε», συνιστούσε μια νέα «δοκιμασία διαχείρισης της μοναξιάς του»;

Στη Θεία Κωμωδία, η Matelda ή Matilde είναι η συνοδός της Βεατρίκης που καλωσορίζει τον ποιητή στον επίγειο Παράδεισο, αφού αυτός διέσχισε και το «Αντικαθαρτήριο» (εδώ συναντά όσους περίμεναν να γεράσουν για να μετανοήσουν) και τον βυθίζει, ώσπου να καταπιεί το νερό του «ποταμού της Λήθης» (για να λησμονήσει ό,τι τον βαραίνει) και στη συνέχεια πράττει το ίδιο στον «ποταμό της Μνημοσύνης» (που κρατάει ζωντανό ό,τι αξίζει να διατηρηθεί από την προηγούμενη ζωή). Ετσι ο ποιητής εμφανίζεται

«ξανανιωμένος, όπως το καινούργιο δέντρο,
ξαναγεννημένο από τη νέα φυλλωσιά του,
αγνός και έτοιμος να πετάξω στ’ άστρα»˙
«rifatto si come piante novella
rinovellate di novella fronda,
puro e disposto a salire a la stelle»

(Purgatorio, canto XXXIII, 143-145).

Τι επιστρέφει στην οικογένειά του ο «γνωστός ποιητής»; Την ταυτότητά του, ένα ημερολόγιο, δύο τραπεζικά βιβλιάρια, το αντίγραφο ενός πληρεξουσίου και «φωτοτυπίες κάποιων χειρόγραφων ποιημάτων». Ο,τι δηλαδή είναι να λησμονηθεί και συνάμα ό,τι θα μπορούσε να μην ξεχασθεί: ό,τι από τη μια πλευρά αποτελεί αξία εκμετάλλευσης και ό,τι από την άλλη αναλώνεται ως αξία χρήσης, στο πλαίσιο της ίδιας ταυτότητας του υποκειμένου που τελικά απαλλάσσεται κι απ’ αυτήν.

Οσο για την περίοδο της «πανδημίας» που μας θερίζει, ο Δάντης (Η θεία Κωμωδία, Β΄, Καθαρτήριο) την αντιπαρέρχεται, βάζοντας τον Ιπποκράτη να μας στεφανώνει με «τριαντάφυλλα κι άλλα λουλούδια πορφυρά» (βλ. Μ. Χατζηγιακουμή – Π. Νούτσος [επιμ.], Μια πόλη στη λογοτεχνία: Κως, Αθήνα 2006, 65).

*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
O μεγάλος εξόριστος
Ο Σαλβατόρε Κουαζίμοντο είναι από τους πιο χαρακτηριστικούς εκπροσώπους της ιταλικής ποίησης του 20ού αιώνα και η πιο αντιπροσωπευτική φωνή του ιταλικού «ερμητισμού».
O μεγάλος εξόριστος
ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΑΥΤΑ
Λίγοι στίχοι για τη Λιλίκα Αλεξίου
Δύο Σάββατα πριν, η εφημερίδα μας περιείχε ένα ένθετο με τον «Φάκελο» που η υπερδραστήρια Γενική Ασφάλεια είχε σχηματίσει για την κομμουνίστρια δασκάλα και λογοτέχνιδα Έλλη (Λιλίκα) Αλεξίου (1894-1988).
Λίγοι στίχοι για τη Λιλίκα Αλεξίου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αναζητώντας την Ελένη
Το νέο βιβλίο του Κ. Βούλγαρη είναι μια από μέσα καταβύθιση στα χωρικά ύδατα της σύγχρονης ποίησης, υποκειμενική και παθιασμένη.
Αναζητώντας την Ελένη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η «τοπικότητα» στην πένα της λογοτεχνίας
O κοινός παρονομαστής των εκδοχών του «κοινοτισμού» συνίσταται στην ενιαία απόπειρα να προβληθεί η «κοινότητα» ως αντίκοσμος στον υπάρχοντα κόσμο που φθίνει, δοκιμάζεται και αποδοκιμάζεται.
Η «τοπικότητα» στην πένα της λογοτεχνίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι μεγάλοι τεχνουργοί
Tο «υποκειμενικό» τού Ελιοτ έβρισκε το αντίστοιχό του στην υπαρξιακή «αποκάλυψη» του Τζόις και οι δυο τους προϋπέθεταν την ύπαρξη ενός τεχνουργού δοσμένου απόλυτα στην επιστήμη της κατασκευής.
Οι μεγάλοι τεχνουργοί

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας