• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 21.6°C / 25.6°C
    1 BF
    59%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 19.6°C / 24.0°C
    1 BF
    62%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 21.2°C / 24.0°C
    2 BF
    71%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    18°C 17.9°C / 20.3°C
    1 BF
    82%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.9°C / 20.7°C
    2 BF
    68%
  • Βέροια
    Σποραδικές νεφώσεις
    21°C 19.0°C / 22.7°C
    2 BF
    69%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 16.8°C / 20.4°C
    2 BF
    40%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    22°C 20.6°C / 22.4°C
    1 BF
    74%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.7°C / 24.2°C
    4 BF
    65%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 20.9°C / 21.9°C
    1 BF
    68%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    25°C 21.9°C / 25.8°C
    2 BF
    73%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.6°C / 22.3°C
    2 BF
    77%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 21.9°C / 21.9°C
    2 BF
    78%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    24°C 21.5°C / 23.9°C
    0 BF
    50%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    21°C 20.6°C / 21.7°C
    1 BF
    100%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.7°C / 23.8°C
    2 BF
    64%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 21.9°C / 25.8°C
    1 BF
    42%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.2°C / 19.3°C
    0 BF
    80%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    21°C 19.7°C / 24.2°C
    2 BF
    64%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    21°C 20.8°C / 20.8°C
    1 BF
    50%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Συζητώντας για «Το 1821 ως Επανάσταση»

  • A-
  • A+
Το ερώτημα του βιβλίου δεν είναι γιατί έγιναν αρκετές επαναστάσεις στη Ν. Ευρώπη τον ίδιο καιρό, ούτε γιατί έγιναν αρκετές εξεγέρσεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία στις αρχές του 19ου αιώνα, αλλά γιατί η Ελληνική Επανάσταση πέτυχε σε αντίθεση με τις άλλες που απέτυχαν.

Την 7η Αυγούστου ο Μιχάλης Σωτηρόπουλος δημοσίευσε μια βιβλιοκριτική για «Το 1821 ως Επανάσταση», στις «Νησίδες» της «Εφημερίδας των Συντακτών». Στην κριτική του θεωρεί ότι το βιβλίο μου δεν πετυχαίνει τον στόχο του, τον οποίο όμως κατανοεί πλημμελώς. Θεωρεί ότι είναι η ένταξη του 1821 στη διεθνή συζήτηση για τις ομοιότητες των επαναστάσεων εκείνης της εποχής, ενώ είναι η ένταξη του 1821 στη διεθνή συζήτηση περί ερμηνείας των επαναστάσεων. Το ερώτημα δηλαδή του βιβλίου δεν είναι γιατί έγιναν αρκετές επαναστάσεις στη Ν. Ευρώπη τον ίδιο καιρό, ούτε γιατί έγιναν αρκετές εξεγέρσεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία (Ο.Α.) στις αρχές του 19ου αιώνα, αλλά γιατί η Ελληνική Επανάσταση πέτυχε σε αντίθεση με τις άλλες που απέτυχαν.

Γι’ αυτό, εκείνο που προείχε δεν ήταν η εξάντληση της υπάρχουσας διεθνούς συζήτησης για το 1821, αλλά ο εμπλουτισμός αυτής της συζήτησης με αναξιοποίητα ερμηνευτικά εργαλεία. Και δεν αναφέρομαι τόσο στην αμερικανική ιστορική κοινωνιολογία του ’60-’90, που ο Μ.Σ. αναφέρει πως γνωρίζει, αλλά κυρίως στις σύγχρονες θεωρίες των κοινωνικών κινημάτων του τέλους του 20ού αιώνα, καθώς και τη θεωρία της «συγκρουσιακής πολιτικής» που αναπτύχθηκε την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα, με την οποία ως φαίνεται ο Μ.Σ. δεν είναι εξοικειωμένος.

Και αυτό ακριβώς καθιστά την ανάγνωση γόνιμη (δεν είναι ζήτημα νέου και παλιού, όπως αναφέρει):

α) το ότι ενώ εμπερικλείει όλους τους γνωστούς ερμηνευτικούς παράγοντες που είχαν έως τότε προταθεί σε ένα ευρύ συνθετικό ερμηνευτικό σχήμα,

β) διαχωρίζει τα ερευνητικά ερωτήματα «γιατί ξέσπασε» και «γιατί πέτυχε»,

γ) και εστιάζει σε ερμηνευτικούς παράγοντες μέσης εμβέλειας που μας οδηγούν από τις μακροδομικές αναλύσεις στη μελέτη της εμπρόθετης δράσης (από το γιατί στο πώς),

δ) αναδεικνύοντας τη σχεσιακότητα και την ενδεχομενικότητα των αιτιωδών μηχανισμών που βρίσκονται πίσω από τα γεγονότα του 1821. Εστιάζοντας στη διάδραση μεταξύ διαφορετικών δρώντων εντοπίζουμε αιτιώδεις μηχανισμούς που μπορούν μεν να εμφανιστούν σε διαφορετικά ιστορικά πλαίσια αλλάζοντας τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, ενεργοποιούνται δε σε διαφορετικούς συνδυασμούς και γι’ αυτό παράγουν διαφορετικά αποτελέσματα. Δεν πρόκειται για αναδιπλασιασμό των γεγονότων, όπως νομίζει ο Μ.Σ., αλλά για ανάλυση της δυναμικής τους, πέραν των δομιστικών προσεγγίσεων, της ορθολογικής επιλογής, της φαινομενολογίας και του κουλτουραλισμού. Κοντολογίς, αν ήταν να εξηγείται η επιτυχία της Ελληνικής Επανάστασης από τους μετασχηματισμούς της Ο.Α. ή τις επιλογές ή τις ιδέες κάποιου σημαντικού δρώντος, τότε δεν θα έγραφα το βιβλίο.

Και, παρ' όλο το γεγονός ότι το συγκεκριμένο θεωρητικό πλαίσιο εστιάζει στο μέσο επίπεδο, ο Μ.Σ. το συγχέει με τα «ηγεμονικά» ερμηνευτικά σχήματα που παρήχθησαν στις δυτικές μητροπόλεις, απέναντι στα οποία μας καλεί να είμαστε καχύποπτοι. Προσωπικά δεν θα είχα καμία αντίρρηση να είμαι καχύποπτος απέναντι στην «κρυπτο-αποικιοκρατία», όπως την ονομάζει, αλλά αυτό δεν είναι δυνατόν να ακυρώνει το διάβημα των κοινωνικών επιστημών που είναι σύμφυτο με την παραγωγή γενικεύσιμων ερμηνευτικών σχημάτων. Γιατί η Επανάσταση του 1821 μπορεί να έγινε το 1821, αλλά παραμένει μια επανάσταση, μια εκδήλωση δηλαδή ενός πολιτικού φαινομένου επαναλαμβανόμενου σε διαφορετικά γεωγραφικά σημεία και ιστορικές περιόδους.

Από την άλλη, βέβαια, ο Μ.Σ., υποστηρίζοντας (θεμιτά) τις γενικεύσεις των ιστορικών, διαμαρτύρεται για τη μη αξιοποίηση μιας βιβλιογραφίας που εστιάζει στη μεγάλη εικόνα και βλέπει τις αυτοκρατορίες ως πολιτικά σχήματα που δεν ήταν καταδικασμένα σε αποτυχία. Ομως, αν και δεν λείπει από το βιβλίο η τοποθέτηση του 1821 στο πλαίσιο της εποχής, μεγαλύτερη σημασία έχει να κατανοήσουμε πώς η εμπρόθετη δράση των ανθρώπων μετέβαλε όντως τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες σε μιαν άκρη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Και δεν χρειάστηκε να καταρρεύσει η Ο.Α. για να πετύχει η Ελληνική Επανάσταση. Μεθοδολογικά μιλώντας, δεν πάμε στο εξωτερικό κρατώντας έναν χάρτη της Ελλάδας, ούτε όμως περιοδεύουμε την Ελλάδα με έναν χάρτη της Ευρώπης.

Ο Μ.Σ. γράφει στη συνέχεια και για άγνοια εκ μέρους μου εγχώριας βιβλιογραφίας για το 1821, τη στιγμή που ο ίδιος διαγράφει με μια μονοκοντυλιά γενεές μελετητών της Ελληνικής Επανάστασης ως φορείς «δυτικοκεντρικών» ερμηνευτικών σχημάτων, καθώς αναδείκνυαν ως μία από τις προϋποθέσεις της Επανάστασης την επίδραση της Αμερικανικής και της Γαλλικής Επανάστασης, των φιλελεύθερων ιδεών του Διαφωτισμού κ.λπ. Πρόκειται για πρωτοφανή παραγνώριση των ιστορικών πηγών που καταδεικνύουν την εν λόγω επίδραση, και αντί άλλου σχολιασμού παραπέμπω στα έργα των πλέον καταξιωμένων μελετητών της περιόδου (ενδεικτικά μόνο Ηλιού, Παναγιωτόπουλος, Κιτρομηλίδης, Κρεμμυδάς, Πιζάνιας).

Στη βάσανο των πηγών δεν αντέχουν ούτε μια σειρά ιδέες που προτείνει ο Μ.Σ., εμπνευσμένες από τη βιβλιογραφία που, κατά τη γνώμη του, θα έπρεπε να λάβω υπόψη μου: α) περί αυτοκρατορικής ανθεκτικότητας, β) περί αποκεντρωμένης και ευέλικτης αντί αποδυναμωμένης Ο.Α, γ) περί ελληνικής εξέγερσης που μπορεί αρχικά τουλάχιστον να μη στόχευε στην ανατροπή. Πρώτον, η ανθεκτικότητα εννοιολογικά μας παραπέμπει αυτόματα στην υποχώρηση, ενώ σε αναλυτικό επίπεδο μπορεί να συνυπάρχει με τάσεις παρακμής ή και κατάρρευσης (όπως συνέβη με το Βυζάντιο). /

Σε πραγματολογικό επίπεδο, η Ο.Α. είχε χάσει σχεδόν όλους τους πολέμους τα προηγούμενα 100 χρόνια, υστερούσε σε σχέση με τις δυτικές δυνάμεις με τις οποίες συγκρινόταν σε όλα τα επίπεδα, όταν ξεκίνησε η Επανάσταση δεν υπήρχαν λεφτά στο ταμείο και επικρατούσε διοικητικό χάος, οι τελευταίοι σουλτάνοι δεν μπορούσαν να επιβάλουν τις απόψεις τους στους υφιστάμενούς τους για τη μεταρρύθμιση του κράτους κ.λπ. Τα περί ανθεκτικότητας δεν μπορούν να αναιρέσουν τίποτα από αυτά, ούτε και τη θετική σχέση τους με την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης. Δεύτερον, όταν η συγκεντρωτική εξουσία χάνει τον έλεγχο της αυτοκρατορίας και όλοι οι τοπάρχες συμπεριφέρονται κατά πώς βολεύει τους ίδιους, αντίθετα από τις επιθυμίες του σουλτάνου, δεν το λέμε «ευελιξία». Τρίτον, το ότι μια εξέγερση μπορεί να μην πετύχει ή να ικανοποιηθεί με κάτι λιγότερο από τους διακηρυγμένους στόχους της δεν σημαίνει ότι μπορούμε να παραγνωρίζουμε αυτούς τους τελευταίους.

Τέλος, το να βρίσκεις προβλήματα που «εγείρουν ερωτήματα για την ίδια τη στόχευση» του βιβλίου είναι κάπως συνωμοσιολογικό. Αντιθέτως, εγείρουν ερωτήματα η πλημμελής και απλοϊκή παρουσίαση των επιχειρημάτων του βιβλίου, η διατύπωση κριτικών περί «λειτουργισμού», «συμπεριφορισμού», «ρομαντισμού» χωρίς εξηγήσεις και η ακατανόητη από εμένα ανακάλυψη «αμηχανίας» απέναντι στους εμφυλίους πολέμους. Σε κάθε περίπτωση, όμως, ακόμα και αβάσιμες κριτικές γίνονται για έναν βάσιμο λόγο, τον διάλογο, γι’ αυτό είναι καλοδεχούμενες.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ζωοποίηση
Σήμερα είναι σαφές, για οποιονδήποτε δεν είναι εντελώς κακόπιστος, πως δεν υφίστανται πλέον ιστορικά καθήκοντα τα οποία οι άνθρωποι θα μπορούσαν να αναλάβουν ή έστω ακόμη και μόνο να ανατεθούν στους ανθρώπους.
Η ζωοποίηση
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η τοιχογραφία της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας
Η αλήθεια της γλώσσας που χρησιμοποιεί ο Α. Λιάκος, η σωστή χρήση της και ο σεβασμός που την αντιμετωπίζει, κάνουν συμμέτοχους τους αναγνώστες στην κατανόηση της ιστορικής αφήγησης.
Η τοιχογραφία της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Στίχοι σαν ήρεμη αφήγηση
Η νέα ποιητική συλλογή της Μάρθας Βασκαντήρα με τον τίτλο «Δούρειος Ιππος» περιλαμβάνει 51 ποιήματα, εκ των οποίων μερικά παίρνουν τη μορφή θεατρικού μονολόγου.
Στίχοι σαν ήρεμη αφήγηση
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η οθωμανική οπτική για τους εξεγερμένους Ελληνες
Το έργο «“Aυτοί οι Απιστοι Ελληνες”: Η Ελληνική Επανάσταση μέσα από τα Οθωμανικά Αρχεία» ρίχνει φως σε 700 αδημοσίευτα έγγραφα της οθωμανικής αυτοκρατορικής διοίκησης σχετικά με την Ελληνική Επανάσταση.
Η οθωμανική οπτική για τους εξεγερμένους Ελληνες
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οδοιπλανία σε άπλαστο τόπο
Η «Λεωφόρος ΝΑΤΟ» του Νικήτα Σινιόσογλου γίνεται πύλη εισόδου στο πραγματικό, τη βαθμίδα εκείνη της ψυχαναλυτικής εμπειρίας όπου επικρατεί το αδιανόητο, το «αδύνατο», το ανείπωτο, το αδιήγητο.
Οδοιπλανία σε άπλαστο τόπο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας