• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    28°C 26.5°C / 29.0°C
    3 BF
    43%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 24.9°C / 29.0°C
    2 BF
    57%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    27°C 27.0°C / 28.2°C
    3 BF
    56%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    27°C 24.7°C / 26.9°C
    1 BF
    44%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.9°C / 25.9°C
    3 BF
    61%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.0°C / 25.5°C
    1 BF
    57%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    19°C 19.4°C / 20.4°C
    2 BF
    68%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.9°C / 22.9°C
    2 BF
    53%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.4°C / 26.9°C
    4 BF
    60%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.0°C / 24.9°C
    3 BF
    61%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.8°C / 26.4°C
    5 BF
    53%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.7°C / 25.7°C
    4 BF
    75%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    29°C 28.9°C / 28.9°C
    0 BF
    54%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 25.1°C / 27.9°C
    2 BF
    47%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    28°C 23.5°C / 28.3°C
    2 BF
    45%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    27°C 27.1°C / 28.8°C
    2 BF
    58%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    27°C 25.3°C / 29.0°C
    2 BF
    38%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 23.3°C / 27.1°C
    2 BF
    64%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    28°C 26.7°C / 27.7°C
    2 BF
    72%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    21°C 20.7°C / 20.7°C
    1 BF
    73%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Το πετρέλαιο είναι το πιο επικίνδυνο ναρκωτικό»

  • A-
  • A+
Η καλλιτέχνιδα αρθρώνει έναν λόγο πολιτικό, φεμινιστικό, οικολογικό, με τόλμη και έμπνευση. Ας ελπίσουμε να τη δούμε σύντομα στη χώρα μας.

Η Φία Μενάρ δεν είναι ένα όνομα οικείο στον Ελληνα θεατή. Ομως είναι ένα πρόσωπο που βρίσκεται στο κέντρο του ενδιαφέροντος στις ευρωπαϊκές παραστατικές τέχνες. Η προηγούμενη χορογραφική δουλειά της, «Περίοδος Ξηρασίας», είχε σκάσει σαν βόμβα: επτά γυναίκες έγκλειστες σε έναν λευκό χώρο με την οροφή να χαμηλώνει διαρκώς και ένα παχύρρευστο μαύρο υγρό να τρέχει από τα παράθυρα, υφίστανται βία και ασφυκτιούν κάτω από πίεση κοινωνική, πατριαρχική, σεξουαλική.

Το νέο της επιβλητικό πόνημα «Τριλογία από Ανήθικες Ιστορίες (για την Ευρώπη)», που παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ της Αβινιόν, το εμπνεύστηκε στην Αθήνα στην Documenta14. Η σπουδαία Γαλλίδα τρανς χορογράφος αρθρώνει έναν λόγο πολιτικό, φεμινιστικό, οικολογικό, με τόλμη και έμπνευση. Ας ελπίσουμε να τη δούμε σύντομα στη χώρα μας.

● Ηταν ευχάριστη έκπληξη όταν μάθαμε πως το έναυσμα γι’ αυτή την παράσταση δόθηκε στην Αθήνα, στην Documenta14.

Ακριβώς! Η Documenta μεταξύ Αθήνας και Κάσελ ήταν εξαιρετική ιδέα, την ευγνωμονώ για την πρόταση. Τη στιγμή που οι ευρωπαϊκοί θεσμοί έκαναν κατάληψη στην Ελλάδα επειδή επέλεξε τον ΣΥΡΙΖΑ, ήταν μια πολύ καλή αντίδραση της γερμανικής Documenta να απαντήσει στον Σόιμπλε λέγοντας: «Εμείς υπερασπιζόμαστε άλλα πράγματα».

Η σκέψη μου ήταν: «Η Ελλάδα είναι για μας τους Ευρωπαίους το λίκνο, η αφετηρία της Ευρώπης και της δημοκρατίας ήδη από την ελληνική μυθολογία». Οταν βρέθηκα εκεί την εποχή που συνέβαιναν όλα αυτά, σκεφτόμουν πως αν ήμουν Ελληνας καλλιτέχνης, θα είχα γκρεμίσει τον Παρθενώνα που τον χρησιμοποιούσαν ως σκηνογραφία, λέγοντας: η Ελλάδα είναι κάτι περισσότερο από αυτό! Μετά άρχισα να αναρωτιέμαι: τι γνωρίζουμε στην Ευρώπη για τον ελληνικό μεσαίωνα; Οι τουρίστες, όταν βγουν από την Πλάκα, θα φτάσουν μέχρι τις συνοικίες όπου θα δουν ποια είναι πραγματικά η Ελλάδα; Τι ξέρουμε για την πολυπλοκότητα της ελληνικής κοινωνίας; Αυτά μου έδωσαν το σημείο εκκίνησης για να σκεφτώ ότι τελικά η νεοφιλελεύθερη κοινωνία θέλει να ελέγχει όλα όσα χρηματοδοτεί. Θα μπορούσαμε να έχουμε δώσει στους Ελληνες σπίτια από χαρτόνι, γιατί έχετε πάντα καλό καιρό!

Ξεκίνησα από μια παράλογη σκέψη: αν υπήρχε σήμερα η θεά Αθηνά, θα της προφέραμε έναν Παρθενώνα από το ΙΚΕΑ, τον οποίο θα έπρεπε να κατασκευάσει η ίδια. Το Κάσελ είναι η πατρίδα των αδελφών Γκριμ, με τα σκοτεινά τους παραμύθια. Σκέφτηκα πως πρέπει να μιλήσω για την ανηθικότητα της κοινωνίας του εμπορίου, που μας κάνει να μιλάμε για δημοκρατία, αλλά να μην είμαστε ικανοί να τη δεχτούμε. Είναι σαν «Tα τρία μικρά γουρουνάκια»: τρεις προσπάθειές τους να ξεφύγουν από το να φαγωθούν!

● Στην πρώτη ιστορία έχουμε έναν Παρθενώνα από το ΙΚΕΑ, στη δεύτερη έναν Πύργο της Βαβέλ.

Πύργος της Βαβέλ, αλλά δεν φέρει οποιοδήποτε όνομα: ονομάζεται «Ναός-Πατέρας». Μιλάει για την Πατριαρχία, αλλά και για αυτό που ο Achille Mbembe (Ασίλ Μ'μπέμπε) περιγράφει ως νεκροπολιτική: την προσέγγιση μεταξύ νεοφιλελευθερισμού και πατριαρχικής εξουσίας. Υπάρχουν παράπλευρες απώλειες οι οποίες πλέον δεν μας συγκινούν. Το 2003, στο Μπαγκλαντές κατέρρευσε ένα κτίριο όπου εργάτες κατασκεύαζαν ενδύματα.

Εξακολουθήσαμε να αγοράζουμε ρούχα από το H&M ή από το Zara! Πέρυσι η Βηρυτός σχεδόν καταστράφηκε εξαιτίας κάποιων επιχειρηματικών υποθέσεων, και η κοινωνία του Λιβάνου παραμένει σε απελπιστική κατάσταση – εξακολουθούμε να μη συγκινούμαστε. Αποδεχόμαστε ότι στην κοινωνία μας δεν υφίσταται άλλη επιλογή παρά να υπάρχουν απώλειες.

Δεν έχουμε πλέον την ενσυναίσθηση που μας κάνει να νιώθουμε τουλάχιστον ηθικά υπεύθυνοι, ή μας ωθεί να αλλάξουμε. Το «Ναός-Πατέρας» είναι η κατασκευή ενός Πύργου που δεν είναι φτιαγμένος για να κατοικείται. Είναι ένα καρουσέλ, υπάρχει για να φαίνεται. Είναι ένας ανταγωνισμός ανάμεσα σε φαλλούς. Τι άλλο είναι ο Πύργος του Αϊφελ ή ο Πύργος Χαλίφα στο Ντουμπάι, όλοι αυτοί οι διάσημοι πύργοι που βρίσκουμε στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα και προσπαθούν να φαίνονται όλο και ψηλότεροι; Θέλουμε να ζούμε στον 500ό όροφο; Οχι. Θέλουμε να ζούμε κάπου όπου είμαστε ασφαλείς.

Ολοι αυτοί οι πύργοι είναι απλώς επιβεβαίωση της πατριαρχικής εξουσίας. Είναι πολύ φροϊδικό. Είναι: «Μαμά, κοίτα τι μεγάλο πούτσο που έχω». Αυτό αφηγείται το «Ναός-Πατέρας». Αφηγείται επίσης τον διφορούμενο ρόλο της γυναίκας. Αν και φεμινίστρια και γυναίκα, εμπιστεύτηκα στην Ισλανδή καλλιτέχνιδα Inga Huld Hákonardóttir να διευθύνει, να είναι η κυρίαρχη. Το λέω πάντα: η κοινωνία θα κατέρρεε αν οι γυναίκες το αποφάσιζαν.

● Συμφωνώ πως η πατριαρχική εξουσία κι ο νεοφιλελευθερισμός είναι έννοιες συγγενικές, και πως η λύση θα έρθει από τη θηλυκή πλευρά. Αλλά πώς;

Η λύση δεν είναι η μητριαρχία. Είναι να επιτύχουμε τη μεταβίβαση της εξουσίας. Αυτό πρέπει να θέσουμε ως πρωταρχικό ζήτημα. Δεν είναι όλοι αναγκαστικά υπέρ της ισότητας στην εξουσία, της ικανότητας να δράσεις.

Αντίθετα, υπάρχει σε κάθε άτομο στην κοινότητα η δυνατότητα να προσφέρει μέσω της ευαισθησίας του. Πρέπει να περάσουμε από την ευαισθησία, όχι από την επίδειξη. Την επιδεικτική πατριαρχική εξουσία, αυτό το «Να είσαι άντρας, γιε μου», μπορούμε να το ξεπεράσουμε μέσω της παιδείας. Μέρος της παιδείας είναι κι η δική μας καλλιτεχνική τρέλα, που ασταμάτητα ξαναθέτει τα ζητήματα στο τραπέζι μέχρι να χαλαρώσουν οι αντιστάσεις, μέχρι να γίνουν προφανή. Υπήρξε μια παράσταση όπου τρεις γυναίκες από το κοινό ανέβηκαν στη σκηνή για να με βοηθήσουν να ολοκληρώσω τον «Οίκο-Μητέρα». Πρέπει να παραχθεί κάτι που δεν βρίσκεται στην επικράτεια της επανάστασης.

Η επανάσταση δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί, γιατί απλούστατα αυτοί που τη ζητούν θέλουν να επωφεληθούν από αυτήν. Οταν όμως κάνουμε επανάσταση, πεθαίνουμε για αυτήν. Δεν επωφελούμαστε εμείς, αλλά οι επόμενες γενιές. Η λύση είναι να μάθουμε να εκπαιδεύουμε, να μετασχηματίζουμε, να κάνουμε διάλογο. Είναι ενέργειες στις οποίες ίσως τελικά να υποχρεωθούμε από την κλιματική αλλαγή. Χρειάζεται η ταπεινότητα που είχαμε κατά τη διάρκεια του πρώτου εγκλεισμού. Να φοβηθούμε και να μην περιμένουμε άλλο. Φυσικά όλα αυτά είναι πολύ ουτοπικά, γιατί θα μπορούσαν να έχουν οριστεί εδώ και αιώνες. Τελικώς σήμερα έχουμε τη δυνατότητα να αποφύγουμε το χάος; Είμαστε έτοιμοι να κάνουμε τα πάντα για να το αποφύγουμε; Δεν το νομίζω. Δυστυχώς.

● Και η «Τρίτη Ιστορία»;

Η «Τρίτη Ιστορία» είναι η κραυγή του καλλιτέχνη, αλλά και του θεατή, στους οποίους έχουμε απαγορεύσει το Θέατρο, τον Πολιτισμό. Οπως σε όλο τον κόσμο, στη Γαλλία αντιμετωπιστήκαμε από την κυβέρνηση με απόλυτη περιφρόνηση. Κάνουμε μεγάλες συζητήσεις για τη γαλλική κουλτούρα, όμως αφήσαμε ανοιχτά τα μεγάλα καταστήματα και τις μεγάλες επιχειρήσεις, αλλά απαγορεύσαμε να πάει κανείς σινεμά, θέατρο ή στη βιβλιοθήκη. Αυτό σημαίνει ότι ο πολιτισμός δεν αποτελεί πλέον ανάγκη μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Απόλυτη ανάγκη είναι να διατηρηθεί το εμπόριο, οι επιχειρήσεις, το χρήμα.

Η τελευταία πράξη είναι για μένα μια κραυγή που λέει: Το έκαναν μία φορά, τώρα μπορούν πάντα να το ξανακάνουν. Δεν σταθήκαμε στο ύψος των περιστάσεων. Δεν φανήκαμε αρκετά δυνατοί. Σκέφτομαι συχνά την ταινία του Κρις Μαρκέρ «Το βάθος του Ουρανού είναι Κόκκινο», τον νεαρό Τσέχο φοιτητή Γιαν Πάλαχ που αυτοπυρπολήθηκε για να διαμαρτυρηθεί.

Τριλογία από Ανήθικες Ιστορίες (για την Ευρώπη)

● Το μαύρο χρώμα επανέρχεται στη δουλειά σας μετά την «Περίοδο Ξηρασίας» και λερώνει τα πάντα και πάλι.

Ναι, γιατί παραμένουμε μια κοινωνία του πετρελαίου. Είμαστε κολλημένοι στο πετρέλαιο. Δεν ξέρουμε πώς να ξεφύγουμε από αυτό. Το πετρέλαιο είναι το πιο επικίνδυνο ναρκωτικό στον κόσμο. Μας επιτρέπει πολλά αλλά, όπως όλα τα ναρκωτικά, μας καταστρέφει. Με την υπερθέρμανση του πλανήτη είναι το πετρέλαιο που μας καταστρέφει, είναι ο υπερπληθυσμός. Υπάρχει ζήτημα κατανόησης του χώρου, που είναι μια έννοια απολύτως μαθηματική.

Μέσα στον όγκο της σφαίρας που ονομάζεται Γη πόσα άτομα μπορούμε να χωρέσουμε; – η σφαίρα δεν αλλάζει διαστάσεις. Επίσης, το πετρέλαιο είναι θαμμένο στο εσωτερικό της σφαίρας – είναι σαν να σκάβουμε σήραγγες κάτω από τα πόδια μας. Οπως σε όλα τα ναρκωτικά, υπάρχουν παρενέργειες. Είναι αυτό το μαύρο που κυλάει πάνω στην αυλαία. Εκλεισαν τα θέατρα για να διατηρήσουν την οικονομία, που βασίζεται αποκλειστικά στο πετρέλαιο. Ολοι οι δείκτες βασίζονται στην τιμή πώλησης του βαρελιού. Διάβαζα σε ένα κείμενο του Γιόζεφ Μπόις πάνω στο «Τι είναι το χρήμα;» –ήδη την εποχή που έγραφε ξεκινούσε το κίνημα των Πρασίνων στη Γερμανία– πως το ίδιο το αντικείμενο της οικολογίας είναι το χρήμα. Αν οι οικολόγοι δεν μιλούν για το χρήμα, τότε δεν έχουμε οικολογία.

● Η προηγούμενη δουλειά σας, «Περίοδος Ξηρασίας», είχε θέμα τη θηλυκότητα, αλλά και τη βία που αντιμετωπίζει.

Ακριβώς. Η «Περίοδος Ξηρασίας» έθετε με τρόπο πολύ άμεσο το ερώτημα του ποιος έχει την εξουσία, αλλά και του ποιος υποτάσσεται στην εξουσία. Επτά γυναίκες κλεισμένες σε μια φυλακή λευκή, στο χρώμα της παρθενικότητας. Φυλακισμένες από την ηδονή, τη σχέση με την ομορφιά. Στο ζήτημα της εξουσίας, υπάρχει και το ζήτημα της οδύνης. Η οδύνη της γυναίκας διαρκεί διά βίου. Από τη στιγμή που το σπερματοζωάριο συναντά το ωάριο, ο άνδρας απογυμνώνεται: είναι η γυναίκα που θα τα ζήσει όλα, που θα τα κάνει όλα, που θα δημιουργήσει. Εκείνη δημιουργεί τη ζωή. Αυτή η βία είναι η ζήλια του άνδρα που δεν μπορεί να τεκνοποιήσει. Το ζήτημα της υποταγής, λοιπόν, είναι πολύ ισχυρό.

Στο «Περίοδος Ξηρασίας» ο χώρος δημιουργεί τέτοια ενέργεια που μπορεί να κάνει τους τοίχους να τρέμουν. Στο «Ναός-Πατέρας» υπάρχει το αντίθετο, τελικά δείχνουμε ότι ο φαλλός δεν είναι παρά ένα καρουσέλ, και ως τέτοιο πρέπει να επιτύχει, να πούμε πόση ευχαρίστηση παίρνουμε από αυτό. Θέτω στον εαυτό μου το ερώτημα: Τι εκπροσωπεί; Τι απόλαυση προσφέρει, τι είναι το καρουσέλ; Αν ψάξουμε στην ιστορία, είναι εκεί που ζεύουμε να τρέχουν γύρω-γύρω τα άλογα – αυτά που θα εκμεταλλευτούμε.

● Το «Τριλογία από Ανήθικες Ιστορίες» είναι κυρίως θέατρο, όχι χορός.

Δεν μπορούσα να κάνω διαφορετικά. Η «Τριλογία» είναι μια φόρμα οπερατική. Ισως είναι μια νέα μορφή όπερας. Υπάρχει λιμπρέτο –η Inga τραγουδάει εξαιρετικά– και υπάρχει το πλήθος των κομπάρσων, οι σκλάβοι, εξαιρετικοί ακροβάτες, που υψώνουν τον Πύργο με κίνδυνο της ζωής τους χωρίς καμία πράξη αντίστασης – μόνο δείχνουν πως ξέρουν να κάνουν τη δουλειά.

Αυτό για μένα είναι σημαντικό σημείο: η ανάμνηση του πατέρα μου, του εργάτη που δουλεύει στην οικοδομή, στα ναυπηγεία ή στα καράβια, και που σήμερα υποφέρει από επαγγελματικές ασθένειες, όπως πολλοί εργάτες, λόγω αμίαντου ή άλλων ουσιών με τις οποίες ήρθε σε επαφή. Ομως παρ’ όλα αυτά διατηρούν μια υπερηφάνεια για την ίδια τους τη σκλαβιά.

● Είναι τιτάνιο έργο η «Τριλογία». Επιβλητικών διαστάσεων και με πολλή δουλειά.

Ναι, πολλές ώρες δουλειάς. Είναι ένα ρίσκο. Πάντοτε αναρωτιέμαι: ανάμεσα σε εμάς τους καλλιτέχνες και τους εργάτες, ποιος υποφέρει περισσότερο; Για εμάς, η οδύνη είναι την ώρα της παράστασης, που είναι ταυτόχρονα κι η στιγμή της απόλαυσης. Ομως δεν ξαναρχίζουμε αμέσως την επόμενη μέρα. Ενώ ο εργάτης, ναι. Με ενδιαφέρει όταν η Τέχνη έχει την ικανότητα να ενοχλεί. Λέω στους ερμηνευτές μου: πρέπει να έχει κανείς σοβαρούς λόγους για να ανέβει στη σκηνή. Οχι να πει: «Θέλω να γίνω γνωστός». Αν αυτό που κάνω είναι αναγκαίο για την κοινωνία, τότε είναι αναγκαίο για μένα.

● Αλήθεια, υπάρχει αναφορά στον Βαλέριαν Μπόροβτζικ με τις «Ανήθικες Ιστορίες»;

Ναι, βέβαια! Υπάρχει αναφορά, αλλά όχι αισθητική. Λατρεύω τον Μπόροβτζικ, κι ειδικά «Το Κτήνος». Βλέπω μεγαλύτερη σχέση με τον Παζολίνι σε αυτή την παράσταση. Το «Ναός-Πατέρας» είναι πιο κοντά στο «Σαλό», όπου οι σκλάβοι δεν εξεγείρονται. Αλλά είναι και κοντά στο «Χοιροστάσιο».

*Δημοσιογράφος, σκηνοθέτης και μεταφραστής

 

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ζωή μου είναι και η τέχνη μου
Η ταλαντούχα χορογράφος και χορεύτρια Κατερίνα Ανδρέου επιστρέφει στο Φεστιβάλ Αθηνών και μιλά στην «Εφ.Συν.» για την παράσταση «Mourn Baby Mourn», την πορεία της και τα μελλοντικά καλλιτεχνικά της σχέδια.
Η ζωή μου είναι και η τέχνη μου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι αγώνες συνεχίζονται...
Η Μαγκί Μαρέν χορογραφεί εδώ και 45 χρόνια, με μια ποικιλία στη φόρμα αληθινά μοναδική με το τελευταίο της έργο να έχει ως αφετηρία τον Θουκυδίδη.
Οι αγώνες συνεχίζονται...
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ληστεύουμε τη δύναμη της φύσης, και η φύση είναι θηλυκή
Η ομάδα του Akram Khan Company εμφανίζεται στο Ηρώδειο και το Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης με το «Outwitting the Devil» (Ξορκίζοντας το Κακό) βασισμένο στο Επος του Γκιλγκαμές.
Ληστεύουμε τη δύναμη της φύσης, και η φύση είναι θηλυκή
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Θέλω αυτό που βλέπω να μου αλλάξει τη ζωή, να με κάνει να σκέφτομαι. Να ερωτευτώ»
Ο Δάφνις Κόκκινος μιλά στην «Εφ.Συν.» για την Κρατική Σχολή Ορχηστικής Τέχνης της οποίας τη διεύθυνση ανέλαβε εδώ και λίγους μήνες.
«Θέλω αυτό που βλέπω να μου αλλάξει τη ζωή, να με κάνει να σκέφτομαι. Να ερωτευτώ»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας