• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 21.1°C / 24.1°C
    1 BF
    64%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 16.6°C / 21.9°C
    1 BF
    71%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    23°C 20.7°C / 24.3°C
    2 BF
    72%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 16.9°C / 21.4°C
    1 BF
    67%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 18.9°C / 19.6°C
    3 BF
    77%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    20°C 16.0°C / 22.0°C
    2 BF
    75%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 15.6°C / 18.9°C
    2 BF
    45%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 21.6°C / 22.6°C
    2 BF
    66%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.7°C / 24.1°C
    4 BF
    55%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.9°C / 19.9°C
    3 BF
    72%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.1°C / 23.8°C
    3 BF
    53%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    22°C 21.6°C / 21.8°C
    1 BF
    65%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    23°C 21.9°C / 22.9°C
    0 BF
    73%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 20.9°C / 21.5°C
    0 BF
    52%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.5°C / 22.2°C
    0 BF
    100%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 20.4°C / 21.8°C
    2 BF
    58%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 21.4°C / 24.3°C
    0 BF
    51%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.2°C / 19.4°C
    1 BF
    71%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    20°C 17.4°C / 22.7°C
    2 BF
    67%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.8°C / 18.8°C
    1 BF
    53%

Νικηφόρος Βρεττάκος, Αγγελος Σικελιανός

https://spartorama.gr/
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Για το «Nέο συμβόλαιο με την Ιστορία»…

  • A-
  • A+
Ο Σικελιανός στα Ελεύθερα Γράμματα διαβεβαιώνει ότι τα «πνευματικά άτομα» και ο «λαός» προχωρούν «αχώριστα μαζί», ενώ ανάμεσά τους συνωθείται η φοβερή τάξη των «διανοουμένων».

Συμπληρώνονται φέτος εβδομήντα χρόνια από τον θάνατο του Αγγελου Σικελιανού (1884-1951). Θα σταθώ εδώ στην τελευταία εικοσιπενταετία της ζωής του, ιδίως σε ό,τι υπήρξε θεωρητικός της ποίησης και στοχαστής.

Η κρίσιμη φάση της «μετάπλασής» του εντοπίζεται στην Κατοχή και την Αντίσταση, όταν δηλαδή το μπλοκ των εαμικών δυνάμεων εμφανίζεται ως ηγεμονική δύναμη στην ελληνική κοινωνία με στρατηγική πρόταση τη μεταπολεμική θεμελίωση της «λαϊκής δημοκρατίας» στους κόλπους της.

Προϋπήρξαν ωστόσο ορισμένα ενδιάμεσα ρήγματα που προετοίμασαν το ιδεολογικό βάθρο και το βιωματικό υπέδαφος για τη μετακίνηση αυτή. Πρόκειται, ακριβέστερα, για τη διαδικασία της εσωτερικής διάβρωσης των βεβαιοτήτων και τη σύστοιχη μετάπλασή τους σε μιαν άλλη σύνθεση ιδεών. Οι ωσμώσεις αυτές, που διαφαίνονται ήδη μετά τη μικρασιατική καταστροφή και επισωρεύονται κατά την περίοδο της Κατοχής, οπότε επισυμβαίνει και στον Σικελιανό η «νέα ανακατάταξη των Πνευματικών Αρχών στους στίβους της πολιτικής και της κοινωνιολογίας» (1945:11), τείνουν προς τη διάνοιξη ενός «τρίτου δρόμου» με τους εξής οδοδείκτες:

1. Υιοθετείται ένα ανεπεξέργαστο αντικαπιταλιστικό σχέδιο που αναβλύζει από το «κοσμογονικό έδαφος των κοινωνικών αγωνιών» και δεν παραβλέπει τον «εργατικό κόσμο», εφόσον η ταξική πάλη κρίνεται ότι συνιστά τον σημερινό «Γόρδιο δεσμό της ιστορίας» (1927: 62˙1930: 232).

2. Συναφής με την αντικαπιταλιστική αυτή πρωτογενή αίσθηση είναι η θετική στάση προς τη ρωσική επανάσταση, με κριτήριο ότι το «πνεύμα της κοινωνικής ζωής οφείλει να καταβροχθίζει κάθε αιτία ομαδικού εξευτελισμού» (1927:91), καθώς και η αναγνώριση ότι ο «ιστορικός ματεριαλισμός» αποτελεί ένα από τα δυο παράθυρα –το άλλο είναι η «ηθική επανάσταση» του Γκάντι– που ανοίχθηκαν στο «πολυσύνθετο ετοιμόρροπο οικοδόμημα της εποχής μας»: έστω «κι αν έντονα φωτίζει μια θεμελιώδη άποψη των γήινων προβλημάτων, μοιάζει ωστόσο πιότερο ολοένα να κοιτάζει προς το μέρος της αυλής του καθενός μας» (1925: 147).

3. Για την εδραίωση αυτού του αντικεφαλαιοκρατικού φρονήματος επιστρατεύονται τα επιχειρήματα που τεκμηριώνουν την αναγκαιότητα εγκαθίδρυσης συνεταιριστικών θεσμών, στο πλαίσιο ενός κλίματος συνεργατισμού και κοινοτισμού και με σαφείς τις υποδηλώσεις των πολιτικών σχημάτων που εκλαΐκευαν τις αντιλήψεις αυτές στην Ελλάδα του μεσοπολέμου, όπως ήταν τα Αγροτικά κόμματα και η «Δημοκρατική Ενωσις» του Αλ. Παπαναστασίου (1931:152· 1930-1932: 191· 1930: 236· 1930: 163-183· 1930: 1750183 1930-1932: 184, 1980183 1930: 175).

4. Η απαξίωση του ευρωπαϊκού πολιτισμού εισπράττεται και ως αντίθεση προς τον ιμπεριαλισμό των κρατών της Δύσης, όπως παρατηρείται με την επιδοκιμασία της εισόδου των Δρούσων στη «σύγχρονη ιστορική σκηνή» (1925: 147-157), με την καταδίκη της βρετανικής κατοχής της Κύπρου (1931: 30-32) και βέβαια με την απόρριψη των «καισαρικών οραμάτων» της φασιστικής Ιταλίας (1936,1940: 37-42).

5. Αμελητέα επίσης δεν εμφανίζεται η «κοινωνιοκρατική» εκλογίκευση του θεωρήματος της «Μητριαρχίας», με την παρέμβαση του Elie Reclus (1935: 71), καθώς και η ομόλογη ανάγνωση της «Δωρικής Νομοθεσίας» και της διδαχής του Πυθαγόρα που «εμψύχωνε τους γεωργούς και τους εργάτες» στη διεκδίκηση της «πολιτικής ισότητας» (1932: 394· 1930-1932: 196).

6. Από αυτά ακριβώς τα ρήγματα αναδύεται η «Δελφική Ιδέα» που φαίνεται να προσπερνά τόσο τον «αριστερό ματεριαλισμό» όσο και τον «πολύ χειρότερο ματεριαλισμό των δεξιών», τον «κυβερνητικό ματεριαλισμό των ισχυρών και των κεφαλαιοκρατών» (1931: 263/264).

Κυρίως όμως διαχέεται ως ειρηνιστική πρόταση για την «ουσιαστικήν προσέγγισιν Ανατολής και Δύσεως» με μερικότερες σκοπεύσεις την εγκαθίδρυση της «Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας» και της «Βαλκανικής Συνομοσπονδίας», κάτω από τη σκέπη των Δελφών που εξακολουθούν να εμπνέουν τη «Δωρική Ειρήνη και Ευρυθμία» (1931: 299, 295· 1927: 86· 1931: 279· 1930: 250, 249).

Στην ύστερη φάση της πνευματικής πορείας του Σικελιανού δεν υπονοείται ότι έχουν εγκαταλειφθεί οι αποσκευές της προηγούμενης θητείας, κυρίως σε ό,τι αφορά την κατάφαση της ποιητικής δημιουργίας ως πρωτοπορίας και την κριτική του δυτικού πολιτισμού.

Η «πνευματική ηγετική πρωτοπορία» αποτιμάται βέβαια ως «όργανο της ιστορικής προαγωγής» του ελληνικού λαού «προς τους νέους του φωτεινούς προορισμούς» (1945: 48· 1945: 276), ενώ ως προς την ιδιοσυστασία του πολιτισμού της Δύσης εξακολουθεί να ισχύει η επισήμανση της «εγωιστικής και συμφεροντολογικής Αρχής», ο Καθολικισμός να ξεχωρίζει απόλυτα από την Ορθοδοξία και μάλιστα να χρεώνεται την «τερατογονία» του φασισμού, από την οποία όμως έχει εκλείψει πια ο κίνδυνος να «φραγκέψει» ο ελληνικός λαός (1945: 18, 34, 36, 47).

Ο Σικελιανός στα Ελεύθερα Γράμματα διαβεβαιώνει ότι τα «πνευματικά άτομα» και ο «λαός» προχωρούν «αχώριστα μαζί», ενώ ανάμεσά τους συνωθείται η φοβερή τάξη των «διανοουμένων». Πρόκειται για τους «παραδοσιακούς διανοούμενους» που βρίσκουν καταφύγιο «στα βιβλία, στις θεωρίες, στα θλιμμένα απομεινάρια κάποιων ένδοξων σπιτιών που δεν εγκρεμίστηκαν εντελώς ακόμα, στη διατύπωση ευχών, σχεδίων, συνταγών, ελπίδων.

Το πνεύμα της συνοχής τούς λείπει, η οργανική παράδοση πολύ περισσότερον ακόμα» (1945: 20). Μια εικοσαετία νωρίτερα ο Σικελιανός, εγκαινιάζοντας τις δελφικές γιορτές, έψεγε τους «διανοητικούς μετανάστες» και τους «μετριοκράτες», τους πρώτους για τη «χρυσή οδοντοστοιχία των ξένων θεωριών που τους βοηθούσε οπωσδήποτε στο να μασάν» και τους δεύτερους για τον εφησυχασμό σε «σπιτική πολιτική» (1926: 40), ενώ κατά την υπεράσπιση της «Δελφικής Προσπάθειας» θα ξιφουλκήσει εναντίον των «αυτοκαλουμένων “διανοουμένων”» που πότε αναζητούν καταφύγιο «εις μόνα τα βιβλία» και πότε προσαρτώνται «εις τας τρέχουσας θεωρίας» αρκούμενοι σε «συνταγάς, ευχάς, ελπίδας» (1931: 286· πρβλ. 1927:115). Τη σειρά πάντως αυτών των εκτιμήσεων διατρέχει ένας μαινόμενος τόνος πρωτοπορίας που φαίνεται να επιτρέπει στους «πλεκτούς» να αντιμάχονται με την ιστορία ως «διαρκές και πάντοτε αυξανόμενο παρόν» (1945: 20).

Τώρα όμως που συνειδητοποιείται η «προκάτοχη κριτική ανεπάρκεια» στην αντιμετώπιση των «ιστορικών προβλημάτων» και συνάμα καταυγάζεται ο πλούτος της «κοινωνικής αισθαντικότητας» θα στοιχηθεί ο ποιητής με όσους συγκλονίζονται από την ιερή δημιουργική Αγωνία» για την εξασφάλιση των «πολιτειακών κείνων προϋποθέσεων» που θα καταστήσουν εφικτό το «Σχέδιο» ανασύνταξης της χώρας (1945: 11, 21, 79/80). Κατά την ώρα της Απελευθέρωσης ο Σικελιανός διέκρινε ότι έφτασε η ώρα για ην υπογραφή του «νέου Συμβολαίου με την Ιστορία», για το οποίο πίεζε η «νέα λαϊκή μας θέληση» με φλάμπουρο τις αρχές της «Ισότητας και της Δικαιοσύνης» ή, ευκρινέστερα, μιας «υπεύθυνης κι ουσιαστικής Λαοκρατίας» (1944: 176, 177˙ 1944: 183).

Νίκος Καζατζάκης, Αγγελος Σικελιανός

https://www.facebook.com/sikelianosaggelos

Σ’ αυτό το προσκλητήριο επιτυγχάνεται μια διαφορετική συζυγία «πνευματικών ατόμων» και «λαού» με ενιαίο πεδίο δράσης τη μόνη ιστορία, την «κοινωνική», και με γνώμονα το «κοσμοθεωρητικό κριτήριο» του Μαρξισμού, του οποίου η «δυναμικότητά του σφύζει ξέχειλη ολοένα μες στις αρτηρίες ολόκληρης της σύγχρονης μας Ιστορίας» χωρίς ωστόσο να αποκλείει τη δυνατότητα να ολισθήσει σε «θεοποιημένο, απολυτοποιημένο Γράμμα και Δόγμα» (1945: 21, 57).

Τα συμπεράσματα τα οποία θα μπορούσαν να συναχθούν από την επισκόπηση του θεωρητικού έργου του Σικελιανού είναι, νομίζω, τα εξής:

α. η ανασυγκρότηση των αντιλήψεών του ως «παραδοσιακού διανοουμένου», στο πλαίσιο της ελληνικής κοινωνίας του μεσοπολέμου, επιβάλλεται να δείξει με σαφήνεια τη σφαίρα των κοσμοθεωρητικών βεβαιοτήτων, τον τρόπο ανάδυσης των ενδιάμεσων ρηγμάτων καθώς και το είδος της μετάπλασης που αυτές υφίστανται κατά την περίοδο της Κατοχής και της Αντίστασης·

β. οι βεβαιότητες συνοψίζονται σε ό,τι ο ίδιος ονομάζει «Αρεία ή Ορφική παράδοση» με επιμέρους συστατικά στοιχεία το πρωτείο της βούλησης, την «αρρενωπή σκέψη», τον «Ποιητή-Μύστη», την «πνευματική αριστοκρατία», την κυκλική στόχαση της ιστορίας και την απόρριψη του πολιτισμού της Δύσης·

γ. η εσωτερική διάβρωση των βεβαιοτήτων συντελείται με την επισώρευση ρηγμάτων που προκύπτουν από την υιοθέτηση ενός ανεπεξέργαστου αντικαπιταλιστικού σχεδίου, τη θετική στάση προς τη ρωσική επανάσταση και τον «ιστορικό ματεριαλισμό», την προβολή του συνεργατισμού και του κοινοτισμού, τη μετατροπή της απαξίωσης του δυτικού πολιτισμού σε αντίθεση προς τον ιμπεριαλισμό των κρατών της Δυτ. Ευρώπης, την «κοινωνιοκρατική» εκλογίκευση του θεωρήματος της «Μητριαρχίας» και τη συναφή ανάγνωση της «Δωρικής Νομοθεσίας»·

δ. στην ύστερη φάση της πνευματικής πορείας του Σικελιανού, όταν θα έχει σημειωθεί η κοσμοθεωρητική του μετατόπιση, κατά την περίοδο δηλαδή που τα μπλοκ των εαμικών δυνάμεων είχαν αναχθεί σε ηγεμονική δύναμη στην ελληνική κοινωνία, μολονότι θα διατηρηθούν ορισμένες από τις απο-σκευές της προηγούμενης θητείας, ο ποιητής θα απαρνηθεί τον ρόλο του «παραδοσιακού διανοουμένου» και θα συμμετάσχει στην απόπειρα πραγματοποίησης της «λαοκρατικής ανασύνταξης του τόπου»·

ε. η μετάβαση, λοιπόν, από τις βεβαιότητες στη μετάπλαση του κοσμοθεωρητικού περιγράμματος του Σικελιανού, μέσω διαδοχικών ρηγμάτων, δεν αποτυπώνεται ως ευθεία γραμμή αλλά ως επώδυνη διεργασία που συναρτάται με τα δρώμενα της ελληνικής κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Ή, όπως υποδείκνυε ο ίδιος λίγο πριν από τον θάνατό του, «προσδιορίζεται με κάποιο τρόπο από τις νέες υποχρεώσεις που του επιβάλλει η γύρω του ολοένα μεταμορφωμένη ιστορία» (1950: 304). Για τα παραθέματα στο παρόν κείμενο βλ. Για το ιστορικό «υπόβαθρο» της λογοτεχνίας (Αθήνα, 2017: 460-468). Οσο για τις «Ημέρες Δελφικής πολιτιστικής κληρονομιάς», ίσως χρειαστεί να επανέλθω…

*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Για τον Δάντη χωρίς γάντι…
Ο Dante Alighieri (1265-1321) γνωρίζει φέτος μια διεθνή επετειακή προβολή, κυρίως του ποιητικού του έργου και όχι του πεζού.
Για τον Δάντη χωρίς γάντι…
ΝΗΣΙΔΕΣ
Απέναντι στην ιστορική αδικία
Από τον τίτλο κιόλας αυτού του μοναδικού δοκιμιακού βιβλίου προεικάζεται η έξαψη που έσπρωξε τον συγγραφέα. Αφοσιωμένος της πένας, ο ποιητής της «γενιάς του ’70» Ηλίας Γκρης, έχει φαγούρα στην παλάμη για σπαθί...
Απέναντι στην ιστορική αδικία
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ποίηση. Ετσι απλά
Ο λυρισμός στην ποίηση του Νίκου Βλαχάκη δεν φαίνεται να είναι επιτηδευμένος. Ετσι είναι και ο ίδιος. Σοβαρός μεν, με κοστούμι και γραβάτα, λυρικός δε, σαν «βαριά οχήματα [που] διατρέχουν το εωθινό μυστικών...
Ποίηση. Ετσι απλά
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ζωή είναι όμορφη πολύ
Ενα μικρό σπαρακτικό βιβλίο μάς χάρισε πρόσφατα η ποιήτρια Μαρία Λαϊνά. Το «Τι όμορφη που είναι η ζωή» Η ηρωίδα της σ’ έναν μονόλογο, μια εκ βαθέων εξομολόγηση, μας μιλάει για τις αναμνήσεις της.
Η ζωή είναι όμορφη πολύ
ΝΗΣΙΔΕΣ
H αυθεντική φωνή της αντεργκράουντ ποίησης έφυγε...
Από τα ευεργετήματα του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι ο τρόπος να στήνεις γνωριμίες και φιλίες που δεν τις φανταζόσουν… Που είναι –με την κυριολεκτική σημασία της λέξης– απίθανες. Χάρη...
H αυθεντική φωνή της αντεργκράουντ ποίησης έφυγε...
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ποίηση για τον ανθρωπισμό της Αριστεράς
Ποιήματα με ρυθμό, καθαρά νοήματα, κατανοητούς συμβολισμούς και καθημερινές λέξεις μας οδηγούν να καταλάβουμε τι σημαίνει «ανθρωπισμός» για μια Αριστερά που μπορεί να αντιστέκεται.
Ποίηση για τον ανθρωπισμό της Αριστεράς

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας