• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    26°C 24.2°C / 27.4°C
    2 BF
    38%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 19.7°C / 24.3°C
    2 BF
    52%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    23°C 23.2°C / 26.5°C
    1 BF
    66%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    19°C 16.9°C / 19.4°C
    1 BF
    62%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.9°C / 21.9°C
    2 BF
    46%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    23°C 18.5°C / 25.5°C
    2 BF
    38%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    17°C 17.4°C / 18.1°C
    0 BF
    55%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.9°C / 24.9°C
    1 BF
    45%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.8°C / 27.7°C
    4 BF
    59%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    22°C 21.9°C / 22.9°C
    2 BF
    53%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.4°C / 25.4°C
    4 BF
    47%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    24°C 22.3°C / 23.7°C
    2 BF
    53%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.9°C / 22.9°C
    4 BF
    68%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    23°C 21.8°C / 22.9°C
    0 BF
    38%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    26°C 22.8°C / 26.6°C
    1 BF
    34%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    25°C 25.4°C / 25.8°C
    4 BF
    35%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.5°C / 26.9°C
    2 BF
    35%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 21.3°C / 21.6°C
    1 BF
    60%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    19°C 19.2°C / 23.9°C
    2 BF
    67%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.5°C / 18.5°C
    1 BF
    69%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο Αδαμάντιος Κοραής ως «διανοούμενος»

  • A-
  • A+
Ο Κοραής δεν περιορίζεται μόνο στο σχήμα της εναλλαγής των πολιτευμάτων, αλλά και υπαινίσσεται μια σύλληψη των δύο πολιτισμών, του «ατελούς» της επιστήμης και της τεχνικής και του «τελείου» της «ηθικής παιδείας».

Κατά το «εορταστικό» έτος που διανύουμε η εστίαση ενδιαφερόντων, τόσο του γραπτού όσο και του τηλεοπτικού και κινηματογραφικού λόγου, αφορά και τον Ι. Καποδίστρια, με την πρόθεση μάλιστα να μειωθούν οι επικρίσεις που δέχθηκε.

Για παράδειγμα από τον Αδ. Κοραή, τον «πρύτανη του ελληνικού Διαφωτισμού», στον οποίο η Τρίτη Εθνική Συνέλευση (Τροιζήνα, Απρίλης 1827) απέστειλε έγγραφο «ευγνωμοσύνης ενδεικτικόν», λίγο πριν δοθούν στον «κυβερνήτη δικτατορικές εξουσίες» (βλ. Π. Κιτρομηλίδης, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, μτφρ. Στ. Νικολούδη, Αθήνα 1996, 422, 469).

Ο Κοραής συγκέντρωνε στο πρόσωπό του και τις δύο ιδιότητες: ήταν ο αρχαιογνώστης, που μπορούσε να αποφαίνεται για τη σημασία των αρχαίων γραμμάτων στην ανέλιξη της νεότερης σκέψης, και συνάμα ο διανοούμενος που η δραστηριότητά του στο πεδίο της πολιτικής προϋπέθετε τη συγκρότηση μιας επαρκούς θεωρίας για την εκδίπλωσή της.

Ηδη είχε εγκατασταθεί στο Παρίσι όταν η Συντακτική Εθνοσυνέλευση της Γαλλίας θα χωριστεί για πρώτη φορά σε «Δεξιά», «Κέντρο» και «Αριστερά» με σημείο διαφωνίας την αναγνώριση του δικαιώματος αρνησικυρίας στον βασιλιά. Αριστερά από τον πρόεδρο της Εθνοσυνέλευσης είχαν συσπειρωθεί όσοι εναντιώνονταν σε μια τέτοια εκχώρηση - με ηγέτες των «Ορεινών», των «Ιακωβίνων» ή των «Εμπερτιστών» διανοούμενους, δηλαδή δικηγόρους, λογίους και πρώην κληρικούς.

Ο Κοραής, επίσης, ήταν «αυτόπτης και αυτήκοος μιας τοιαύτης πολιτικής μεταβολής της οποίας μόλις ευρίσκοντο παραδείγματα εις την ελληνικήν και ρωμαϊκήν Ιστορίαν» σε μια χώρα που «έφθασεν εις το ύψος της δόξης των ημετέρων προγόνων κατά τας τέχνας και τας επιστήμας» και στην οποία, μέσα από τις περιπέτειες αυτής της μεταβολής, έμαθε ότι η «ελευθερία χωρίς δικαιοσύνην είναι καθαρά ληστεία» (15.11.1791: 191· 25.6.1792: 236, 247).

Ανάμεσα στις «απροσδοκήτους ευτυχίας», που ωθούσαν τους Γάλλους να «παραβάλλουσι τον εαυτόν των με τους Αθηναίους, με τους Λακεδαιμονίους και με τους Ρωμαίους της παλαιάς Ρώμης» (15.11.1792: 281), συγκαταλέγεται αναμφίβολα η κατοχύρωση, ανάμεσα στ’ άλλα δικαιώματα, της ελεύθερης δραστηριότητας του πολίτη ως διανοουμένου. Ετσι, στο 11ο άρθρο της «Déclaration des droits de l’homme et du citoyen» θα υπογραμμιστεί ότι «κάθε πολίτης μπορεί να γράψει και να δημοσιεύσει στον τύπο ελεύθερα» (Morange 1988: 117).

Εκείνο όμως που αφομοίωσε ο «πολίτης των Αθηνοπαρισίων» ήταν ο «σκληρός πυρήνας» της πολιτικής θεωρίας του γαλλικού Διαφωτισμού, τον οποίο άλλωστε είδε να καρποφορεί επιφέροντας ριζικές αλλαγές στις κοινωνικές δομές της χώρας που τον φιλοξενούσε. Η κεντρική στόχευση της ριζοσπαστικής σκέψης, που εμψύχωνε την ευρεία κίνηση του Διαφωτισμού, θα μπορούσε να αποτυπωθεί με τα εξής στίγματα:

α) η πολιτική θεωρία έχει τη δυνατότητα να μετατραπεί σε επιστήμη της «πολιτικής μεταβολής»
β) παράγεται από ορισμένο κοινωνικό στρώμα, τους διανοουμένους, οι οποίοι επιδιώκουν να τη θέσουν σε εφαρμογή
γ) η πραγματοποίηση αυτής της «μεταβολής» θα συντελεστεί μέσω της κρατικής εξουσίας που πρέπει να περάσει στα χέρια τους.

Ο Γάλλος διανοούμενος της καμπής του 18ου αιώνα, που προσδιοριζόταν με τα συνώνυμα πια «homme de lettres», «philosophe», «patriote» και «citoyen» (Gusdorf 1971: 494), απέκτησε σε μεγάλο βαθμό την οικονομική του ανεξαρτησία, αφού είχε ένα ολοένα διευρυνόμενο κοινό για να πουλήσει αρκετά ανεμπόδιστα την πνευματική του εργασία ή να προσφέρει συναφείς «υπηρεσίες» στην ανασυντασσόμενη αστική κοινωνία της εποχής του, με επίκεντρο τους πολιτικούς θεσμούς.

Ετσι είχε την ευκαιρία να συζητά και έξω από το αυλικό περιβάλλον για τα χρόνια και τα νέα κοινωνικά προβλήματα ως ειδικός για την επίλυσή τους, ονομάζοντας με την ευθυκρισία του Voltaire (1734: 75) τους κατεστημένους διαχειριστές τους «διάσημους παλιανθρώπους» («illustres méchants»).

Η αποδοκιμασία των πολιτικών τού «ancien régime» εδράζεται στην προσδοκία ότι η πολιτική θεωρία θα γίνει επιστήμη, εφόσον όλα κρίνονται στο φως του «ορθού λόγου» που δεν οπισθοχωρεί αντιμετωπίζοντας τις «σκοτεινές» πλευρές του κοινωνικού οργανισμού που ασθενεί.

Η αντίληψη για τη «μεταβολή, που έχει ποιοτικό χαρακτήρα και αγκαλιάζει το σύνολο των επιτευγμάτων του «πολιτισμού» («civilisation», κατά τον νεολογισμό της ίδιας περιόδου· Gusdorf 1971: 333348), καθώς επίσης η βεβαιότητα για την τεράστια παιδευτική δύναμη και τη γρήγορη εξάπλωση των λογικών ιδεών έδιναν τα εχέγγυα για τη γέννηση μιας «επιστήμης που θα προβλέπει την πρόοδο του ανθρώπινου γένους» (Condorcet 1794:203).

Οι διανοούμενοι αυτοί, μολονότι δεν έφτασαν ποτέ στη «δημοκρατία των γραμμάτων», πλαισίωσαν σχεδόν στο σύνολό τους τις διεκδικήσεις της «τρίτης τάξης», που είχε ταυτιστεί με το «έθνος» και την αντιπροσώπευαν –με επιμέρους εσωτερικές διαφοροποιήσεις– στην επανάσταση του 1789, που φαινόταν να επιβεβαιώνει την άποψη του Rousseau (1762: 424) ότι το κράτος αποτελεί ως ανθρώπινο δημιούργημα «έργο τέχνης».

Ηδη από τους πρωταγωνιστές της, όπως ήταν ο δημοσιολόγος C. Desmoulins, ο συγκλονισμός αυτός αποδόθηκε στη «φιλοσοφία, στην ελευθερία και τον πατριωτισμό» (Roche 1969: 17), ενώ για τον Κοραή υπήρξε η πρώτη φορά που «έδειξεν όλην αυτής την δύναμιν η φιλοσοφία» (1805: 19).

Ανεξάρτητα από την ορθότητα αυτών των διατυπώσεων, στις οποίες ο όρος «φιλοσοφία» εκφράζει τη δύναμη και την αιχμή της πνευματικής παραγωγής και όπου προφανώς συγχέονται το αίτιο και οι συνθήκες με τα αποτελέσματα, επιβάλλεται να συγκρατήσουμε την υποδήλωσή τους για τη συμβολή των διανοούμενων στη δημιουργία μιας ιστορικής εποχής, που θα ερμηνεύεται με γνώμονα την «πολιτική λογική» («politischer Verstand»), σύμφωνα με την οποία το «κράτος οικοδομεί την αστική κοινωνία και όχι το αντίστροφο» (Marx 7.8.1844: 402).

Οι συμπατριώτες του, όπως δήλωνε ο Κοραής στα μέλη της «Société des Observateurs de l’ homme», αντικρίζουν τους Ευρωπαίους ως «οφειλέτες που τους εξοφλούσαν, με πολλαπλάσιους τόκους, ένα κεφάλαιο που είχαν πάρει από τους προγόνους τους» (1803: 12).

Αυτή όμως η σχέση οφειλής έφερνε τους υπόδουλους Ελληνες κοντά στην πολιτισμένη Δύση, της οποίας τα δημιουργήματα βάσιμα μπορούσαν να ενστερνιστούν και από την οποία εύλογα προσδοκούσαν τη μεσολάβησή της. Το τελευταίο ίσχυε περισσότερο ως παράγων ενθάρρυνσης, ενώ αντίθετα στην οπτική του Κοραή διαγραφόταν ως πραγματοποιήσιμη μια οργανωμένη πολιτική «μετακενώματος» των ριζοσπαστικών ιδεών και των προωθημένων θεσμών της φωτισμένης Ευρώπης (Hatziyakoumi – Noutsou 1988: 56-57).

Από την άλλη πλευρά οι μεταπτώσεις της γαλλικής πολιτικής σκηνής και οι περιπέτειες που γνώρισε το επαναστατικό πνεύμα του 1789 ώθησαν τον Κοραή να στρέψει την προσοχή του προς το δοκιμασμένο πολίτευμα των «Αγγλοαμερικανών» (1823-1827: 412, 392) και να επεξεργαστεί τις απαραίτητες δικλίδες για τη διασφάλιση της «πολιτικής λογικής» από τις παρενέργειες της «πολιτικής κοινωνίας» κατά την ιστορική της εκδίπλωση.

Ετσι, είναι ευεξήγητη η προτίμησή του προς το Σύνταγμα του 1791 και οι αποστάσεις που κατά περιόδους κράτησε από την τακτική των Ιακωβίνων. Για το θέμα μας ενδιαφέρει περισσότερο η πρόταση να εμβολιαστεί η «πολιτική λογική» με ένα είδος «κοινωνικής λογικής» που υπόσχεται η «Βιωτική» ως συνένωση ηθικής και πολιτικής (1822: 335).

Ως προς την ερμηνεία της παθολογίας που υφίσταται η «πολιτική λογική», ο Κοραής δεν περιορίζεται μόνο στο σχήμα της εναλλαγής των πολιτευμάτων, αλλά και υπαινίσσεται μια σύλληψη των δύο πολιτισμών, του «ατελούς» της επιστήμης και της τεχνικής και του «τελείου» της «ηθικής παιδείας», που όταν όμως συμβαδίζουν ενσαρκώνουν τη «Βιωτική» στο μακροεπίπεδο της ιστορίας (1829: 732-733).

Η μαρτυρία του Κοραή για την οφειλή του γαλλικού Διαφωτισμού στην ελληνική αρχαιότητα, που αναγνωρίζεται εξάλλου και στον ιδεολογικό λόγο των πρωταγωνιστών της Επανάστασης του 1789, υπονοεί ένα συγκεκριμένο μοτίβο αρχαϊσμού και συνάμα τους διανοούμενους ως φορέα της «πολιτικής λογικής».

Η απόπειρα μάλιστα της συνδιαλλαγής «αρχαίων» και «νεωτέρων» σφραγίζεται με μια διεργασία μεθερμηνείας των συγκρίσιμων αντιλήψεων και απευθύνεται σε ένα κοινό, όπως ήταν ο τουρκοκρατούμενος Ελληνισμός, στο οποίο λειτουργεί με ιδιαίτερο τρόπο η παρουσία των «οφειλετών» και όπου το κοινωνικό στρώμα των διανοουμένων καλείται να παίξει εξ υπαρχής τον ρόλο του στην οικοδόμηση μιας ευνομούμενης πολιτείας.

Αυτή ακριβώς η δυνατότητα να τελεσφορήσει ab ovo η «πολιτική λογική» επιβάλλει επίσης την εδραίωση της «Βιωτικής» ως σταθεροποιητικού παράγοντα της κοινωνικής ευρυθμίας. Δεν ήταν αργά όταν ο Κοραής, στο πλαίσιο του αντιπολιτευτικού αγώνα προς τη διακυβέρνηση του Καποδίστρια, διέκρινε πόσο ανεπίδοτη υπήρξε η προειδοποίησή του: «η ταλαίπωρος Ελλάς δεν ανεστήθη αληθώς, αλλά τάφον μόνον ήλλαξεν, και επέρασεν από νεκροθαπτών Τούρκων χείρας εις Χριστιανούς νεκροθάπτας» (1831: 14).

*Ομότιμος καθηγητής της Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων


❗️ Ολα τα παρατιθέμενα χωρία είναι από το βιβλίο του «Νεοελληνικός Διαφωτισμός» (Αθήνα 2005, 467-472).

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η «τοπικότητα» στην πένα της λογοτεχνίας
O κοινός παρονομαστής των εκδοχών του «κοινοτισμού» συνίσταται στην ενιαία απόπειρα να προβληθεί η «κοινότητα» ως αντίκοσμος στον υπάρχοντα κόσμο που φθίνει, δοκιμάζεται και αποδοκιμάζεται.
Η «τοπικότητα» στην πένα της λογοτεχνίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ποιος είναι ο «ομφάλιος λώρος» της ιστορικής έρευνας;
Στη θεωρία της Ιστορίας ευδοκιμούν κάθε λογής παρωχημένοι «νεωτερισμοί», ενώ όσοι από τους εμπράγματους ιστορικούς την αποκτούν διακρίνονται για την ανάγκη του αναστοχασμού.
Ποιος είναι ο «ομφάλιος λώρος» της ιστορικής έρευνας;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τερατογένεση
Το «τέρας» συνδέεται ετυμολογικά με το ομηρικό «πέλωρ», από το οποίο προκύπτει και το επίθετο «πελώριος», συνώνυμο με το ομόρριζο «τεράστιος».
Τερατογένεση
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Ψυχραιμία, εγρήγορση, επιμονή, ευγένεια»
Ο συγγραφέας της ανά χείρας μελέτης εστίασε πρωτίστως στην κοινωνικοπολιτική ιστορία της ελληνικής αστυνομίας και δευτερευόντως στη θεσμική.
«Ψυχραιμία, εγρήγορση, επιμονή, ευγένεια»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας