• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    33°C 30.0°C / 36.4°C
    2 BF
    32%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 26.3°C / 32.1°C
    1 BF
    62%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    30°C 29.4°C / 32.6°C
    2 BF
    68%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 26.9°C / 28.6°C
    1 BF
    50%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.9°C / 28.5°C
    2 BF
    57%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    31°C 26.0°C / 32.0°C
    3 BF
    34%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 27.9°C / 28.4°C
    3 BF
    24%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    30°C 29.0°C / 29.6°C
    2 BF
    48%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    30°C 28.2°C / 29.8°C
    2 BF
    78%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    30°C 28.9°C / 29.9°C
    3 BF
    45%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    32°C 27.9°C / 32.4°C
    2 BF
    40%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    30°C 29.6°C / 29.6°C
    1 BF
    60%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 26.9°C / 27.9°C
    2 BF
    83%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    33°C 32.9°C / 33.5°C
    2 BF
    29%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    33°C 33.5°C / 33.5°C
    3 BF
    20%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.7°C / 30.8°C
    2 BF
    55%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    35°C 30.4°C / 36.6°C
    4 BF
    13%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    26°C 26.0°C / 26.3°C
    2 BF
    54%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    29°C 26.7°C / 33.3°C
    3 BF
    76%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    29°C 28.8°C / 28.8°C
    4 BF
    29%

Ο απαγχονισμός του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε' (1749-1821), στις 10 Απριλίου 1821 / Λιθογραφία, Μουσείο Ελληνικού Πολιτισμού

https://www.benaki.org
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Το ’21 δεν ήταν όμοιο με καμιά επανάσταση του κόσμου»

  • A-
  • A+
Aφιέρωμα 1821 • Η αμφισβήτηση των απόλυτων μοναρχιών που έφερε η Γαλλική Επανάσταση με την ανάπτυξη φιλελεύθερων και ριζοσπαστικών ιδεών έκανε «γόνιμο» το έδαφος στον ελληνικό χώρο για να ακουστούν τα επαναστατικά κηρύγματα της Φιλικής Εταιρείας
Ακολουθήστε μας στο Google news

Η Ελληνική Επανάσταση του 1821, εμπνευσμένη από ριζοσπαστικές ιδέες αμφισβήτησης των απόλυτων μοναρχιών, αποτέλεσε ένα μεγαλειώδες έργο του λαού και της Φιλικής Εταιρείας ξεπερνώντας τους δισταγμούς ή και την άρνηση των κοτζαμπάσηδων.

Ο Γιάννης Σκαρίμπας στο έργο του «Το '21 και η αλήθεια» (Εκδόσεις Κάκτος, Τόμος α’, σελ. 53) σημειώνει ότι «το ’21 δεν ήταν όμοιο με καμιά επανάσταση του κόσμου. (…) Το ’21 ήταν μια εθνικο-κοινωνική επανάσταση, η πρώτη και η τελευταία της Ιστορίας».

Από την άλλη πλευρά, ο σουλτάνος Μαχμούτ ο Β’ για να ξεσηκώσει τους Οθωμανούς έδωσε στην επανάσταση χαρακτήρα «θρησκευτικού πολέμου», ενώ τα κράτη-μέλη της Ιεράς Συμμαχίας αντιμετώπισαν την Ελληνική Επανάσταση αρνητικά διαβλέποντας -ορθά- τις αναταράξεις που θα προκαλούσε σε όλη την Ευρώπη η επιτυχία της.

Κρυπτογραφημένο έγγραφο με το έμβλημα της Φιλικής Εταιρείας και τα αρχικά «Η Ε[λευθερί]Α Ή [θάνατ]ΟΣ»

Αλλωστε το αρχικό σχέδιο προέβλεπε η Επανάσταση «να είναι γενική εις όλην την Ελλάδα και εις την Βαλκανικήν. Εις το σημείον αυτό, το σχέδιον απέτυχεν», παρατηρεί ο Γ. Κορδάτος («Η κοινωνική σημασία της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821», εκδόσεις Επικαιρότητα, 1974, σελ. 158).

Παρ' όλα αυτά η επανάσταση ξεκίνησε καθώς η θέληση του λαού ξεπέρασε τις αντιρρήσεις των προκρίτων και όπως σημειώνουν ιστορικοί ευδοκίμησε, στο ξεκίνημά της, για τους εξής λόγους:

■ Ο εμφύλιος πόλεμος με τον Αλή πασά, ηγεμόνα των Ιωαννίνων, απασχόλησε, όλο το 1821, μεγάλες δυνάμεις του τουρκικού στρατού και αποδυνάμωσε τη φρουρά της Πελοποννήσου.

■ Eπεκτάθηκε γρήγορα στη Στερεά Ελλάδα και στα νησιά.

■ Η επανάσταση στη Μολδοβλαχία, αν και κατεστάλη γρήγορα, υποχρέωσε τους Οθωμανούς να διαθέσουν στρατεύματα στην περιοχή φοβούμενοι πάντα επέμβαση της Ρωσίας.

Υπήρχαν πολλοί αντιπερισπασμοί για τους Οθωμανούς αφού α) ο πασάς της Πτολεμαΐδας είχε επαναστατήσει, β) οι Βαχαβίτες (μουσουλμανική κοινότητα στην Αραβία) απειλούσαν τις ιερές πόλεις Μέκκα και Μεδίνα, γ) κηρύχτηκε πόλεμος με την Περσία καθώς οι Πέρσες έκαναν συχνές εισβολές στις ανατολικές επαρχίες του κράτους και δ) υπήρχαν εξεγέρσεις στην Κρήτη.

Ωστόσο, όπως σημειώνει ο Κ. Παπαρρηγόπουλος («Ιστορία του Ελληνικού Εθνους», Τ. ΣΤ’, εκδόσεις «Ελευθερουδάκη»), «το θαυμαστό είναι πώς μπόρεσε να συνεχισθεί» καθώς οι επαναστάτες είχαν να αντιμετωπίσουν μια αυτοκρατορία που, παρά τα προβλήματά της, παρέμενε ισχυρή και διέθετε οργανωμένο και καλά εξοπλισμένο στρατό.

Στην αρχή, τουλάχιστον, οι Ελληνες είχαν ένα μεγάλο «όπλο»: την ενότητα.

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης σε ομιλία του στην Πνύκα στις 13 Νοεμβρίου 1838 έλεγε χαρακτηριστικά:

«Εις τον πρώτον χρόνον της επαναστάσεως είχαμε ομόνοια, και όλοι ετρέχαμε σύμφωνοι (….). Και αν αυτή η ομόνοια εβαστούσε ακόμα δύο χρόνους, ηθέλαμε κυριεύσει και την Θεσσαλίαν και την Μακεδονίαν, και ίσως εφθάναμεν εις την Κωνσταντινούπολιν. Τόσον τρομάξαμε τους Τούρκους, όπου ήκουαν Ελληνα έφευγαν χίλια μίλια μακριά. (…) Αλλά δεν εβάσταξε. Ηλθαν μερικοί και ηθέλησαν να γίνουν μπαρμπέρηδες εις του κασίδη το κεφάλι.(….) Από τότε άρχισε η διχόνοια και εχάθη η πρώτη προθυμία και ομόνοια».

Αυτή τη διχόνοια πλήρωσε ακριβά το δύσμοιρο ανεξάρτητο ελληνικό κράτος…

«Εξύπνισε το πνεύμα των Ελλήνων προς την ελευθερίαν και η Γαλλική Επανάστασις»

Η αμφισβήτηση των απόλυτων μοναρχιών που έφερε η Γαλλική Επανάσταση με την ανάπτυξη φιλελεύθερων και ριζοσπαστικών ιδεών έκανε «γόνιμο» το έδαφος στον ελληνικό χώρο για να ακουστούν τα επαναστατικά κηρύγματα της Φιλικής Εταιρείας.

«Η Γαλλική Επανάστασις και ο Ναπολέων έκαμε, κατά την γνώμην μου, να ανοίξη τα μάτια του κόσμου. Προτήτερα τα έθνη δεν εγνωρήζοντο, τους βασιλείς τούς ενόμιζαν ως θεούς της γης, και ό,τι και αν έκαμναν, το έλεγαν: καλά καμωμένο», αναφέρει στα Απομνημονεύματά του ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης.1

Αυτή την άποψη ενστερνίζεται ο Φωτάκος (Φώτιος Χρυσανθόπουλος), πρώτος υπασπιστής του Κολοκοτρώνη, που γράφει στα Απομνημονεύματά του:

«Οχι δε ολίγον εξύπνισε το πνεύμα των Ελλήνων προς την ελευθερίαν και η Γαλλική Επανάστασις του 1789 διότι (…) [οι Ελληνες ναυτικοί] νέας ιδέας ολίγον κατ’ ολίγον συνελάμβαναν περί της ελευθερώσεως της πατρίδος των βλέποντες τους άλλους Ευρωπαίους ελευθέρους και ευτυχείς και τον εαυτόν των δούλον και καταφρονεμένον.

»Μετά τους πολέμους μάλιστα του Ναπολέοντος άρχισαν να σκέπτωνται περί της ελευθερώσεως της πατρίδος των οι ευρισκόμενοι εις Ρωσσίαν, Μολδαβίαν, Βλαχίαν, Κωνσταντινούπολιν και εις άλλας μεγαλοπόλεις Ελληνες, και εσχημάτισαν την περίφημον Φιλικήν Εταιρείαν». 2

H πνευματική Aναγέννηση της Eλλάδας, αλληγορική παράσταση με τον Pήγα Φεραίο (1757-1798) και τον Aδαμάντιο Kοραή (1748-1833). / Λιθογραφία, Μουσείο Ελληνικού Πολιτισμού

https://www.benaki.org

Παράλληλα, σημαντικό ρόλο για την εξέγερση του λαού φαίνεται να έπαιξε και η δυσβάσταχτη φορολογία. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο κάθε φτωχός αγρότης έπρεπε να πληρώνει φόρους στους Τούρκους, στους κοτζαμπάσηδες αλλά και στην Εκκλησία!

«Οι φόροι από του 1805, που εξοντώθηκαν οι κλέφτες, ως τα 1821 που άρχισεν η Επανάσταση, αύξησαν σ’ αφάνταστο βαθμό. Και σαν να μην έφτανε που οι φόροι ήταν τόσο βαρείς, οι κοτζαμπάσηδες κάθε τόσο επιβάρυναν τους φτωχούς χωριάτες με έκτακτα δοσίματα για έξοδα που έκαναν οι ίδιοι για την εξαγορά της φιλίας ισχυρών Τούρκων», γράφει ο Τ. Σταματόπουλος. 3

Εκτός όμως από τους κοτζαμπάσηδες και τους Τούρκους -γράφει ο Σταματόπουλος- και οι ανώτεροι κληρικοί καταπίεζαν και φορολογούσαν άσπλαχνα τους φτωχούς αγρότες. Και παραθέτει την εξής αναφορά από κείμενο του Ραπτάρχη: «Την αυτή τυραννία ήσκει επί του πληθυσμού και ο κλήρος εισπράττων υπέρ της εκκλησίας βαρέως και κακοτρόπως εγγείους και άλλους φόρους». 4

Ετσι, όταν άρχισαν να καταφθάνουν, το 1817, μέλη της Φιλικής Εταιρείας σε διάφορα μέρη, το κήρυγμά τους συναντούσε μεγάλη αποδοχή ανάμεσα στους φτωχούς αγρότες και στους κλέφτες.

Αντίθετα, οι Φιλικοί ήταν επιφυλακτικοί προς τους συντηρητικούς προύχοντες και τους ανώτερους κληρικούς, που δίσταζαν να ενστερνιστούν τις επαναστατικές ιδέες. Γι’ αυτό η μύησή τους αρχίζει αργότερα, από το φθινόπωρο του 1819. 5

Πάντως, τους τελευταίους μήνες του 1820 η Πελοπόννησος έχει αρχίσει να «βράζει». Ο Φωτάκος δίνει μια παραστατική εικόνα:

«Ολαις ταις νύκταις οι Ελληνες τουφεξίδες (οπλοποιοί), σιδηρουργοί, ξυλουργοί και άλλοι εδούλευαν κρυφά από τους Τούρκους και από ταις γυναίκες των τα αναγκαία του πολέμου (…) Διά τούτο καθένας εργάζετο κρυφά εις το σπίτι του, διόρθωνε το τουφέκι του, έπλαινε τα πιστόλια του, επήγαινεν εις τον λόγκο και έχυνε βόλια με το μονοκάλουπον και καθ’ όλα προετοιμάζετο (…)

»Αργότερα άρχισαν να πηγαίνουν εις τα βουνά να ρίχνουν στο σημάδι και να γυμνάζωνται εις το τουφέκι, εφορούσαν τα άρματα, έπλεκαν τσαρούχια, έφκιαναν παλάσκαις και τα συλακλίκια των, ετραγούδαγαν του Ρήγα τα ηρωικά τραγούδια, εδιάβαζαν τα γράμματα της Εταιρίας και άλλα, τα οποία τους ήρχοντο από τους αδελφούς και τα έκρυβαν εις τους βράχους ή εις της σπηλιαίς, τα δε άρματα τα άλειφαν με μελούδι (= μεδούλι) και τα εκρέμουν εις τα έλατα και εις άλλα δένδρα, διότι εις τα σπίτια τους τα έπαιρναν οι Τούρκοι, και όλο ένα προετοιμάζοντο και επερίμεναν την καλήν ώραν της επαναστάσεως». 6

Ο Π.Π. Γερμανός, που στα Απομνημονεύματά του καταφέρεται, με βαρείς χαρακτηρισμούς (απατεών και εξωλέστατος), εναντίον του Παπαφλέσσα, υποστηρίζει ότι κανένα άλλο μέρος της Ελλάδας δεν έχει ιδέα για την έναρξη επανάστασης και θεωρεί «μωρία» να ξεκινήσει μόνη και πρώτη η Πελοπόννησος

Και ενώ συνεχίζονταν οι προετοιμασίες του λαού, οι κοτζαμπάσηδες της Πελοποννήσου βρίσκονται σε μεγάλη κίνηση για την υποδοχή του νέου ηγεμόνα του Μοριά, Χουρσίτ πασά, που έφτασε, στα τέλη Οκτωβρίου 1820, στο Ναύπλιο.

Ο Χουρσίτ, που χαρακτηρίζεται από ιστορικούς ως άνθρωπος δραστήριος, με ενεργητικότητα και εμπειροπόλεμος, είχε αποστολή να εξετάσει εάν ευσταθούσαν οι πληροφορίες που έφταναν στον σουλτάνο για την ύπαρξη επαναστατικών κινήσεων στην Πελοπόννησο.

Ωστόσο, ενθουσιασμένος από τη θερμή υποδοχή των κοτζαμπάσηδων, στέλνει καθησυχαστικά μηνύματα στην Κωνσταντινούπολη και στις αρχές του 1821 αναχωρεί με 1.000 στρατιώτες για τη Θεσσαλία για να πάρει μέρος στις επιχειρήσεις για την καταστολή της εξέγερσης του Αλή πασά. 7

Η αποδυνάμωση της φρουράς είναι πολύ βολική για τους Ελληνες. Στη Λευκάδα βρίσκονται, από τα Θεοφάνια του 1821, ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, ο Γ. Βαρνακιώτης, ο Πανουργιάς κ.ά. που σε συνάντησή τους στο σπίτι του «φιλικού» Ι. Ζαμπέλη συμφωνούν να ετοιμαστούν τα πολεμοφόδια που έχουν συγκεντρωθεί και να σταλούν στην Ελλάδα. 8

Εκεί ο ενθουσιασμός είναι μεγάλος αλλά στην Πελοπόννησο πολλοί πρόκριτοι και δεσπότες είναι αρνητικοί με την ιδέα της επανάστασης. Ετσι, όταν ο Παπαφλέσσας (Γρηγόριος Δικαίος) φτάνει στις Σπέτσες, οι κοτζαμπάσηδες επιχειρούν, μάταια, να τον εμποδίσουν να περάσει στην Πελοπόννησο. Τότε, όπως αναφέρει αφοπλιστικά στα Απομνημονεύματά του ο Π.Π. Γερμανός, οι πρόκριτοι είχαν να απασχοληθούν με οικονομικά θέματα…

«Εν ώ δε οι Πρόκριτοι της Πελοποννήσου ενησχολούντο να θεραπεύσωσι τινας καταχρήσεις, αίτινες επροξένουν υπόνοιαν εις την Διοίκησιν, και εσκέπτοντο περί της συλλογής των συνεισφορών, έφθασεν εις την νήσον Σπετσών Γρηγόριος τις, Δικαίος λεγόμενος, και εκείθεν μετέβη εις την Πελοπόννησον, συνεπιφέρων γράμματα από μέρους του Αλεξάνδρου Υψηλάντη προς τους Πελοποννησίους, διαλαμβάνοντα, ότι η μηχανή είναι έτοιμη, και ότι ουδενός άλλου δείται, ή του κινήσοντος αυτήν μοχλού, και ότι να είναι οι πάντες έτοιμοι (…)», αναφέρει ο Γερμανός. 9

Ο Παπαφλέσσας, ξεσηκώνοντας στο πέρασμά του τον λαό, φτάνει τελικά στη Βοστίτσα (Αίγιο), όπου οι πρόκριτοι με πρωτοβουλία του Π.Π. Γερμανού αποφασίζουν να τον συναντήσουν. Η πρώτη συνάντηση θα γίνει στις 26 Ιανουαρίου 1821 και θα ακολουθήσουν άλλες τέσσερις θυελλώδεις μυστικές συνεδριάσεις, που για να μην κινήσουν υποψίες Τούρκων διαδίδεται ότι έχουν θέμα την επίλυση κτηματικών διαφορών μεταξύ των μοναστηριών Μ. Σπηλαίου και Ταξιαρχών.

Ο Παπαφλέσσας μιλάει με πάθος για την επανάσταση και εμφανίζει τα γράμματα με τις οδηγίες του Υψηλάντη.

Ωστόσο, από την άλλη πλευρά συναντάει άρνηση.

Απεικόνιση του θρύλου της Αγίας Λαύρας. Θεόδωρος Βρυζάκης, 1865

Ο Π.Π. Γερμανός, που στα Απομνημονεύματά του καταφέρεται, με βαρείς χαρακτηρισμούς (απατεών και εξωλέστατος), εναντίον του Παπαφλέσσα, υποστηρίζει ότι κανένα άλλο μέρος της Ελλάδας δεν έχει ιδέα για την έναρξη επανάστασης και θεωρεί «μωρία» (=ανοησία) να ξεκινήσει μόνη και πρώτη η Πελοπόννησος. 10

Κατά τον Σταματόπουλο, εκεί «έγινε η πρώτη μεγάλη σύγκρουση του συντηρητισμού της αγροτικής και εκκλησιαστικής ολιγαρχίας με το επαναστατικό πνεύμα της Φιλικής Εταιρείας, που εκπροσωπούσε ο Παπαφλέσσας». 11

Ωστόσο, οι Τούρκοι από προδοσίες (σε διάφορες πηγές αναφέρεται ο δραγουμάνος Σταυράκης Ιακωβίκης, τον οποίο ο Π.Π. Γερμανός χαρακτηρίζει ως «λάτρη του οθωμανικού γένους» ενώ αλλού κατονομάζονται και ο κοτζαμπάσης της Τριπολιτσάς Σωτήρης Κουγιάς, ο Δημ. Καλκαντής από τη Μονεμβασιά και κάποιος Τσάνες, Καλαματιανός) πληροφορήθηκαν τις επαναστατικές κινήσεις.

Γι’ αυτό, όπως συνήθιζαν σε αυτές τις περιπτώσεις οι Τούρκοι, κάλεσαν να παρουσιαστούν στην Τρίπολη οι πρόκριτοι και οι μητροπολίτες για να τους κρατούν ως ομήρους. Κάποιοι παρουσιάστηκαν και ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης έστειλε τον γιο του, Αναστάση.

Αντίθετα, ο Π.Π. Γερμανός, ο επίσκοπος Κερνίτσης Προκόπιος και οι κοτζαμπάσηδες Ανδρέας Ζαΐμης και Ανδρέας Λόντος με διάφορα τεχνάσματα καθυστερούσαν την άφιξή τους στην Τρίπολη παραμένοντας στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας και συσκεπτόμενοι για το τι θα κάνουν.

Οι συσκέψεις τελείωσαν αναγκαστικά στις 16 Μαρτίου, όταν με εντολή του Παπαφλέσσα ο κλέφτης Ν. Σολιώτης σκοτώνει τους Τούρκους στο Αγρίδι και τους Τουρκαλβανούς στο Βερσοβά (και τα δύο στην επαρχία Καλαβρύτων).

«Οι περισσότεροι -γράφει ο Φωτάκος- ήταν χωρίς άρματα και άλλοι είχαν μαχαίρας, άλλοι σουγλιά (…). Και αι γυναίκες αι ίδιαι ήρχοντο φορτωμέναις και έφερναν και τα ζώα φορτωμένα κρέατα, κρασιά και άλλας τροφάς (…), το δε στρατόπεδον ωμοίαζε εις αυτήν την περίστασιν χωρικόν πανηγύρι».

Φοβισμένοι οι Τούρκοι κρύβονται με τις οικογένειές τους στους πύργους των Καλαβρύτων περιμένοντας βοήθεια.

Στην Τρίπολη οι πρόκριτοι φυλακίζονται και οι Τούρκοι απειλούν με σφαγές. Η μόνη λύση για όλους είναι πλέον ο γενικός ξεσηκωμός.

Ο Π.Π. Γερμανός γράφει στον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, που παραμερίζει τους ενδοιασμούς του και στις 23 Μαΐου απελευθερώνει την Καλαμάτα, αλλά και στον Δεληγιάννη, τον κοτζαμπάση της Γαστούνης, που διώχνει τους Τούρκους από την πεδιάδα του Αλφειού.

Στο μεταξύ, φοβισμένοι οι Τούρκοι της Πάτρας κλείνονται στο φρούριο της πόλης, όπου συγκεντρώνονται πολλοί Ελληνες και ο Π.Π. Γερμανός διατάσσει να στηθεί στην πλατεία του Αγίου Γεωργίου ένας σταυρός, τον οποίο ασπαζόταν ο κόσμος δίνοντας τον «υπέρ πίστεως και πατρίδος όρκον». Τότε, ο Λόντος έφτιαξε πρόχειρα μια κόκκινη σημαία εντός της οποίας ήταν ο σταυρός μαύρου χρώματος. 12

Η επανάσταση είχε αρχίσει...


Πηγές:

1. Θ. Κολοκοτρώνης, «Διήγησις Συμβάντων της Ελληνικής Φυλής», Αθήνα 1846, σελ. 49

2. Φωτάκος, Απομνημονεύματα, Αθήνα 1858, σελ. 2.

3. Τ. Σταματόπουλος «Ο εσωτερικός αγώνας. Πριν και κατά την Επανάσταση του 1821», εκδόσεις Κάλβος 1979, σελ. 146

4. Τ. Σταματόπουλος, ο.π., σελ. 149- 151

5. Τ. Σταματόπουλος, ο.π, σελ. 169

6. Φωτάκος, ο.π. σελ. 9 & 11

7. Τ. Σταματόπουλος, ο.π., σελ. 172

8. Εφημερίδα «Ελληνικός Ταχυδρόμος» φ. 26.3.1927

9. Π.Π. Γερμανός «Απομνημονεύματα», Αθήνα 1900, σελ. 22- 23

10. Π.Π. Γερμανός, ο.π., σελ. 25

11. Τ. Σταματόπουλος, ο.π., σελ. 174- 175

12. Σπ. Τρικούπης, «Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως», Αθήνα 1888, Τόμος Α, σελ. 49-50


«Η κατάληψη του κάστρου των Σαλώνων 1821», Louis Dupré (1825)

Η έκρηξη της επανάστασης

Ο Αγγλος πρέσβης σημειώνει ότι η προσπάθεια της Πύλης να δώσει θρησκευτικό χαρακτήρα στις εξεγέρσεις έχει προκαλέσει τον φανατισμό με αποτέλεσμα οι «δημόσιες εκτελέσεις Ελλήνων να εξακολουθούν να αποτελούν καθημερινό φαινόμενο». «Πέντε από τις εκκλησίες τους έχουν λεηλατηθεί και καταστραφεί από τους γενίτσαρους, και υπάρχουν πολλοί λόγοι για να αντιληφθεί κανένας ότι αυτές οι υπερβολές δεν διαπράχθηκαν χωρίς την άδεια της κυβέρνησης»

Η έκρηξη της επανάστασης στη Μολδοβλαχία και ακολούθως στην Πελοπόννησο προκάλεσε ανησυχία στους μονάρχες της Ευρώπης, που έβλεπαν μια σειρά από κινήματα, στον απόηχο της επανάστασης (1789) στη Γαλλία, να απειλούν να διαταράξουν το ευρωπαϊκό status quo, υπονομεύοντας την αρχή της «νομιμότητας».

«Το περί επαναστάσεως κήρυγμα του Αλεξάνδρου Υψηλάντου επέπεσεν ως κεραυνός ηθικός, πολιτικός και πολεμικός επί της κεφαλής του σουλτάνου Μαχμούτ Β’, του πρώτου συμβούλου του Χαλέτ εφέντη και όλων των Τούρκων», γράφει, χαρακτηριστικά, ο Ιωάννης Φιλήμων. 1

Οπως αναφέρει ο Κωνσταντινουπολίτης Φιλήμων, πρώτος ενημέρωσε την Πύλη (σ.σ. το παλάτι του σουλτάνου) για την επαναστατική κίνηση του Υψηλάντη ο πρέσβης της Ρωσίας Στρογκανόφ. Το απόγευμα της ίδιας μέρας «έφθασαν αι αυταί ειδήσεις και απ’ ευθείας».

H σφραγίδα της Φιλικής Εταιρείας

Η είδηση του κινήματος του Υψηλάντη βρήκε τους αντιπροσώπους των απολυταρχικών Δυνάμεων της Ευρώπης συγκεντρωμένους στο Λάιμπαχ (τη σημερινή Λιουμπλιάνα), όπου πραγματοποιούνταν, από τις 26 Ιανουαρίου 1821 (διήρκησε μέχρι τις 12 Μαΐου), συνέδριο των κρατών-μελών της Ιεράς Συμμαχίας (συμμετείχαν οι ηγεμόνες ή εκπρόσωποι αυτών Αυστρίας, Ρωσίας, Πρωσίας, Γαλλίας και ως παρατηρητής η Αγγλία) με σκοπό τη διατήρηση των υφιστάμενων καθεστώτων σε ειρηνική συνύπαρξη.

Ο ευρισκόμενος στο Λάιμπαχ πανίσχυρος υπουργός Εξωτερικών της Αυστρίας Μέτερνιχ, ακούγοντας το άγγελμα του κινήματος του Υψηλάντη ξέσπασε βίαια, θεωρώντας το ως έκφανση μιας γενικότερης επαναστατικής κίνησης, που είχε ήδη εκδηλωθεί στην Ισπανία και στη νότια Ιταλία και απειλούσε την ευρωπαϊκή αυτοκρατορική τάξη. 2

Ο Μέτερνιχ άφησε υπαινιγμούς πως το κίνημα υπό την ηγεσία ενός ανώτερου αξιωματικού του ρωσικού στρατού και υπασπιστή του τσάρου, που ξεκίνησε μάλιστα από εδάφη της Ρωσίας, δεν μπορούσε παρά να έχει τη στήριξή της.

Το ίδιο έκανε και ο σουλτάνος Μαχμούτ Β' εκφράζοντας στην Πόλη τα παράπονά του στους πρέσβεις των Αγγλίας, Αυστρίας και Γαλλίας, οι οποίοι τα χαρακτήρισαν δίκαια.

Από την πλευρά του ο τσάρος Αλέξανδρος Α' θέλησε να αποσείσει τις σε βάρος του κατηγορίες. Ετσι, παρά την αντίδραση του Καποδίστρια, που τον συνόδευε στο Λάιμπαχ, ο τσάρος μετά από μια ιδιαίτερη συνάντησή του με τον Αυστριακό αυτοκράτορα, παρουσία του Μέτερνιχ, αποφάσισε να διαγράψει τον Υψηλάντη από τις τάξεις του ρωσικού στρατού και να αποδοκιμάσει επίσημα το εγχείρημά του.

Πραγματικά στις 7 Μαρτίου και ενώ ο Στρογκανόφ διαβεβαίωνε τον σουλτάνο ότι η Ρωσία δεν στηρίζει το κίνημα, ο τσάρος καθαίρεσε τον Υψηλάντη και «του γνωστοποίησε ότι δεν εγκρίνει το εγχείρημά του και δεν θα έχει καμία βοήθεια απ’ αυτόν», όπως έγραψε η ελληνόφωνη εφημερίδα της Βιέννης «Ελληνικός Τηλέγραφος» (φ. 30.3.1821).

Στο μεταξύ, το Πατριαρχείο προχωράει στην αποστολή δύο επιστολών προς τον μητροπολίτη Μολδαβίας, ζητώντας του να καταδικάσει την εξέγερση. Κατά μία εκδοχή η κίνηση του πατριάρχη Γρηγόριου του Ε’ γίνεται μετά από πίεση του σουλτάνου, ενώ άλλες πηγές θέλουν να γίνεται αυτό μετά την αποκήρυξη της επανάστασης από τη Ρωσία. Ενδέχεται και τα δύο να έπαιξαν ρόλο.

Οι επιστολές δημοσιεύτηκαν, στις 17 Απριλίου 1821, στον «Ελληνικό Τηλέγραφο». Στην πρώτη, με ημερομηνία 11 Μαρτίου, ο Γρηγόριος ζητούσε να καταδικαστούν ο Υψηλάντης και οι άλλοι επειδή «ου μόνον εξηπάτησαν τους αυτόθι ουτιδανούς, και αφελεστέρους, αλλά και το Γένος όλον ασυνειδότως εσυκοφάντησαν, προβαλλόμενοι το κακοηθέστατον σχέδιον αυτόν ως Εθνικόν».

Στη δεύτερη επιστολή, που συνυπέγραφαν 18 μητροπολίτες, ζητούσε «άμεσον και έμμεσον καταδρομήν και εκδίκησιν των επιμενόντων εις τα αποστατικά φρονήματα».

Μέχρι τότε ο σουλτάνος δεν δείχνει να απασχολείται ιδιαίτερα με τις επαναστατικές κινήσεις στον Μοριά, που έχουν αρχίσει να εμφανίζονται στις 16 Μαρτίου.

Αντίθετα, ανησυχεί πολύ για: α) τη συνέχιση του αιματηρού και πολυδάπανου εμφύλιου πολέμου με τον ηγεμόνα των Ιωαννίνων Αλή πασά, β) τα άδεια δημόσια ταμεία, γ) τις επιθέσεις των Περσών στα ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας και δ) για μια εξέγερση στην Κωνσταντινούπολη.

Γι’ αυτούς τους λόγους «η εσωτερική κατάστασις της Τουρκίας διέκειτο δεινοτέρα, είπερ ποτέ», γράφει ο Φιλήμων. 3

Τότε ο Μαχμούτ Β' κάνει μια κίνηση σωτηρίας του. Αποσιωπά ότι η επανάσταση γίνεται για να απελευθερωθούν οι καταπιεσμένοι Ελληνες από τον ζυγό του κατακτητή και εμφανίζει τις εξεγέρσεις ως θρησκευτικό πόλεμο.

«Υπέρ πίστεως και πατρίδος ο Υψηλάντης, υπέρ θρησκείας και εξουσίας ο Μαχμούτ», σχολιάζει ο Φιλήμων.4

Με αυτή την κίνηση ο σουλτάνος καταφέρνει να φανατίσει τον όχλο, τον οποίο φροντίζει να εξοπλίσει.

«Επομένως προσεκάλιεν όλον τον όχλον εις τα όπλα και εις προσευχάς νυχθημερινάς (…) υπέρ της εξιλεώσεως του προφήτου, υπέρ της σωτηρίας του κράτους». 5

«Οι δρόμοι της Κωνσταντινουπόλεως είναι γεμάτοι καθωπλισμένων ανδρών και οι γενίτσαροι διωρίσθησαν να συναχθώσιν εις τας κασάρνας των(= στρατόπεδα)», έγραφε ο «Ελληνικός Τηλέγραφος» για την κατάσταση που επικρατούσε στις 24 Μαρτίου στην Πόλη.

Παράλληλα, ο σουλτάνος κάνει ακόμα δύο κινήσεις που δείχνουν ότι βρισκόταν υπό καθεστώς πανικού:

Αλλάζει δύο κυβερνήσεις, τον βεζίρη και τους υπουργούς, σε διάστημα λίγων ημερών. Την πρώτη φορά με την αιτιολογία ότι δεν κατάφεραν να καταπνίξουν την επανάσταση του Αλή πασά.

Διατάσσει γενική σφαγή των «γκιαούρηδων».

Επισήμως, η απόφαση αυτή ανακλήθηκε γρήγορα αφού κρίθηκε από τον αρχιερέα του Ισλάμ (Σεϊχ- ιλ- Ισλάμ) ότι εστερείτο νομικού κύρους. Ωστόσο, τις επόμενες μέρες ακολούθησε «κύμα» σφαγών και λεηλασιών προκαλώντας αναστάτωση στις ξένες διπλωματικές αντιπροσωπείες αλλά και διαμαρτυρίες των Ρώσων για την παραβίαση των δικαιωμάτων των χριστιανών.

Ταυτόχρονα, δίνεται εντολή προς τον πατριάρχη για τον αφορισμό του Υψηλάντη, του Σούτσου «και όλους τους οπαδούς αυτών, όσοι αν εμμένωσιν επί τη εγκληματική ενοχή κατά της βασιλείας και του κράτους».

Επιστολή του Οικουμενικού Πατριάρχη Γρηγορίου Ε´ όπου αποκηρύσσεται η επανάσταση και αφορίζεται ο Υψηλάντης

Μετά από μια σύσκεψη που περιγράφει ο ιστορικός Φιλήμων, με τη συμμετοχή Τούρκων αξιωματούχων και Ελλήνων αρχιερέων, μεγαλεμπόρων και αρχιτεχνιτών, δρομολογείται, υπό καθεστώς τρόμου, ο αφορισμός των επαναστατών, που γίνεται στις 23 Μαρτίου, «φρικιώντων των ακροατών και αυτών αναμφιβόλων των υπογραψάντων πατριαρχών και αρχιερέων».

Βασική σκέψη των Ελλήνων να αποτρέψουν μια «γενική σφαγή».

Ομως, καθώς η Πύλη αντιλαμβάνεται ότι η επανάσταση στην Πελοπόννησο ξεφεύγει από τα συνηθισμένα κινήματα κλεφτών, ο αφορισμός δεν αρκεί για να κοπάσει την οργή του σουλτάνου.

Ο πρέσβης της Αγγλίας Στράνγκφορντ σε έγγραφό του προς το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών αναφέρει:

«Αυτή η κυβέρνηση επιμένει στις προσπάθειές της να σπείρει τον τρόμο στα μυαλά των Ελλήνων υπηκόων της και φαίνεται ότι οι προσπάθειες αυτές ήταν πολύ επιτυχημένες. Το εμπόριο των Ελλήνων έχει εντελώς ανασταλεί -τα σπίτια τους έχουν κλείσει- και ένας ένοπλος και άναρχος πληθυσμός περιφέρεται στους δρόμους της πρωτεύουσας και των προαστίων της, {και} καθημερινά διαπράττουν μεγάλες καταστροφές προς την πλευρά του ραγιάδων, {κατά} της ασφάλειας της ζωής και της περιουσίας τους.

»Αυτή η κατάσταση (…) έχει κυρίως υποδαυλιστεί από τις επίσημες δηλώσεις που προέρχονται από την κυβέρνηση, για την οποία οι εξεγέρσεις στη Βλαχία και τη Μολδαβία, και τις επαναστατικές κινήσεις σε άλλα μέρη, αποδίδονται σε ένα σχέδιο που εκπορεύεται από τους Ελληνες, για τη συνολική ανατροπή της μωαμεθανικής θρησκείας (…)».6

Ωστόσο, φαίνεται η ζημιά στο εμπόριο ξεπερνάει τα όρια της ελληνικής κοινότητας.

Ο «Ελληνικός Τηλέγραφος», που εξέδιδε ο γιατρός Δημήτριος Αλεξανδρίδης, έγραφε ότι στις 10 Απριλίου «το εμπόριον ενεκρώθη διόλου, καθότι πολλοί των επιφανών πραγματευτών διαφόρων εθνών ανεχώρησαν κατ’ ολίγον από την Κωνσταντινούπολιν, πολλά δε εργαστήρια μένουν κλειστά».

Λίγες μέρες αργότερα σε έγγραφό του 7 ο Αγγλος πρέσβης αναφέρει ότι από τους βανδαλισμούς δεν γλίτωσαν ούτε σπίτια ξένων αποστολών και μάλιστα σε μία περίπτωση σκοτώθηκαν δύο Αυστριακοί ναύτες.

Ακόμα αναφέρεται στην «αποτρόπαιη» εκτέλεση του φαναριώτη διερμηνέα της Πύλης Κωνσταντίνου Μουρούζη, που έγινε στις 3 Απριλίου (16.4. με το νέο ημερολόγιο), αφού κατηγορήθηκε ότι έγινε «σύμμαχος με τους καταραμένους που είχαν την τόλμη της έναρξης της στάσης και της προδοσίας στη Βλαχία και τη Μολδαβία».

«Αι ημέραι εκείναι ήσαν ημέραι φρίκης και τρόμου διά τους εν Κωνσταντινούπολει Χριστιανούς. Αι οικίαι και οι γυναικωνίται επατούντο, οι αιμοχαρείς Ασιανοί Τούρκοι σείοντες γυμνάς τας ρομφαίας και φρυάττοντες, περιέτρεχαν τας οδούς θύοντες και απολύοντες όσους του κοινού λαού απήντων, άλλους έσφαζον επί των οδών, άλλους εκρέμων, άλλους παρέδιδον εις τα βασανιστήρια, εκκλησίας εμίαινον και εγύμνωνον, περιουσίας εδήμευον, γυναίκας και κοράσια ήρπαζον, και εν γένει έπραττον όσα η θηριωδία και η λύσσα αυτών τους οδήγει».8

Επίσης, ανήμερα του Πάσχα 12 Απριλίου (25.4. με το νέο ημερολόγιο), στις 5 το απόγευμα, συλλαμβάνεται ο Πατριάρχης και εκτελείται δι’ απαγχονισμού όπως και άλλοι μητροπολίτες.

«Αυτές οι φρικτές και αιματηρές πράξεις, και οι ιδιαιτέρως συγκλονιστικές περιστάσεις υπό τις οποίες έλαβαν χώρα {εν. οι εκτελέσεις} έχουν προκαλέσει την απόλυτη ανησυχία μεταξύ όλων των τάξεων που δεν ασπάζονται τον Μωαμεθανισμό. Αυτοί λένε απερίφραστα ότι τα συμβούλια αυτής της αυτοκρατορίας κατευθύνονται τώρα από ένα πνεύμα αδυσώπητου φανατισμού από το οποίο μπορεί να αναμένονται τα πιο φοβερά αποτελέσματα», έγραφε χαρακτηριστικά σε αναφορά του ο Αγγλος πρέσβης.9

Ο ίδιος σημειώνει σε άλλο έγγραφο10 ότι η προσπάθεια της Πύλης να δώσει θρησκευτικό χαρακτήρα στις εξεγέρσεις έχει προκαλέσει τον φανατισμό με αποτέλεσμα οι «δημόσιες εκτελέσεις Ελλήνων να εξακολουθούν να αποτελούν καθημερινό φαινόμενο».

«Πέντε από τις εκκλησίες τους έχουν λεηλατηθεί και καταστραφεί από τους γενίτσαρους, και υπάρχουν πολλοί λόγοι για να αντιληφθεί κανένας ότι αυτές οι υπερβολές δεν διαπράχθηκαν χωρίς την άδεια της κυβέρνησης. (…) Στις 29 Απριλίου, 23 πλούσιοι και σεβαστοί Ελληνες έμποροι είχαν αποκεφαλιστεί (…) Ο μουλάς [επικεφαλής δικαστής του Ισλάμ ] μάταια προσπάθησε να σταματήσει αυτή τη βάρβαρη διαδικασία, εκθέτοντας και τη δική του ζωή στον έσχατο κίνδυνο (…)».

Εκτός από τις βιαιότητες στην Πόλη, οι Ελληνες επαναστάτες με το ξεκίνημα του αγώνα τους διαπιστώνουν και την εχθρική στάση των άλλων ευρωπαϊκών κρατών.

Η Αυστρία και η Γαλλία εμφανίζονται αντίθετες με την επανάσταση, αν και η δεύτερη δεν έμενε αδιάφορη στο ενδεχόμενο αποδυνάμωσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αφού αυτή διάνοιγε την προοπτική ενός νέου εδαφικού διακανονισμού από τον οποίο θα μπορούσε να αντισταθμίσει τις απώλειες του 1815.11

Αντίθετα, η Αγγλία εμφάνισε τον πρώτο χρόνο διπλό πρόσωπο. Αρχικά υποβαθμίζοντας τη σημασία της Ελληνικής Επανάστασης και ελπίζοντας ότι θα λειτουργούσε ως ένας αντιπερισπασμός υπέρ του «αποστάτη» Αλή πασά, τον οποίο ευνοούσε η αγγλική πολιτική και λάθρα υποστήριζε, τήρησε στάση «ουδετερότητας», πράγμα που ευνοούσε όσους χρειάζονταν να καταφύγουν στα Επτάνησα.

Βλέποντας, όμως, την εξέλιξη και φοβούμενη ότι εάν καταρρεύσει η Οθωμανική Αυτοκρατορία θα αντιμετωπίσει έντονο ανταγωνισμό από τη Ρωσία στη Μεσόγειο, σκληραίνει τη στάση της και τότε «εκδόθηκαν διαγγέλματα και προγραφές αυστηρές απαγορεύοντας οποιαδήποτε υποστήριξη του ελληνικού αγώνα στην Ηπειρο με ποινή θανάτου και δήμευση περιουσιών για τους παραβάτες».12

Η στάση της Βρετανίας θα αρχίσει να αλλάζει μετά το 1823, οπότε αναλαμβάνει υπουργός Εξωτερικών ο Κάνιγκ, που θεωρεί ότι ο προσεταιρισμός των Ελλήνων σε συνδυασμό με την αντιφατική και άτολμη πολιτική του τσάρου μπορεί να εδραιώσει τη θέση της Αγγλίας στη Μεσόγειο.13


Πηγές:

1. Ιωαν. Φιλήμων, «Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως», τόμος Β’, σελ. 103, Αθήνα 1859.

2. Θ.Α. Χριστοδουλίδη, «Διπλωματική ιστορία. Από τη Βιέννη στις Βερσαλίες. 1815-1819», εκδόσεις «Ι. Σιδέρης», Αθήνα 1991, σελ. 63-65,

3. Ιωαν. Φιλήμων, «Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως», τόμος Α’, σελ. 96-97, Αθήνα 1859

4. Ιωαν. Φιλήμων, ο.π. τόμος Β’, σελ. 107

5. Ιωαν. Φιλήμων, ο.π.

6. T. Prousis, Πανεπιστήμιο της Βόρειας Φλόριντα, εργασία με θέμα: «Εκθέσεις της Βρετανικής Πρεσβείας για την Ελληνική Εξέγερση το 1821-1822: Πόλεμος της Ανεξαρτησίας ή πόλεμος των θρησκειών;». Εγγραφο με αριθμό FO 78/98, ff. 57-58a, 10 April 1821.

7. T. Prousis, ο.π. Εγγραφο FO 78/98, ff. 86-89, 21 April 1821

8. Γεώργιος Θεοφίλου, «Επίτιμος Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως», Αθήνα 1880, σελ. 32

9. T. Prousis, ο.π.. Εγγραφο FO 78/98, ff. 114-17, 25 April 1821.

10. T. Prousis, ο.π.. Εγγραφο FO 78/98, ff. 154-57, 10 May 1821

11. Θ.Α. Χριστοδουλίδη, ο.π., σελ. 64

12. εφημ. «Ελληνικός Ταχυδρόμος», φ. 26.3.1927.

13. Θ.Α. Χριστοδουλίδη, ο.π., σελ. 71

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η οθωμανική οπτική για τους εξεγερμένους Ελληνες
Το έργο «“Aυτοί οι Απιστοι Ελληνες”: Η Ελληνική Επανάσταση μέσα από τα Οθωμανικά Αρχεία» ρίχνει φως σε 700 αδημοσίευτα έγγραφα της οθωμανικής αυτοκρατορικής διοίκησης σχετικά με την Ελληνική Επανάσταση.
Η οθωμανική οπτική για τους εξεγερμένους Ελληνες
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η δολοφονία του Οδυσσέα Ανδρούτσου
Μελανές «σελίδες» της Ιστορίας του Αγώνα για την Εθνική Ανεξαρτησία συνθέτουν οι συνθήκες του θανάτου του Οδυσσέα Ανδρούτσου από συμπατριώτη του.
Η δολοφονία του Οδυσσέα Ανδρούτσου
ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Να ’τανε ποιο Εικοσιένα;
Αν οι επέτειοι αποτελούν -θεωρητικά πάντα- μιαν ακόμη ευκαιρία για συλλογικό αναστοχασμό πάνω στο κοινό παρελθόν (με το βλέμμα, εννοείται, πάντα στο μέλλον), στην περίπτωση των 200 χρόνων από το 1821 ένα...
Να ’τανε ποιο Εικοσιένα;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι γυναίκες στην Επανάσταση του 1821
Ο ρόλος που διαδραμάτισαν οι γυναίκες στα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης και πως συνέβαλαν στον αγώνα για την απευλευθέρωση.
Οι γυναίκες στην Επανάσταση του 1821
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αγνωστες ιστορίες αγωνιστών
Αναζητήσαμε και βρήκαμε σε εφημερίδες του 19ου αιώνα στιγμές της ιστορίας ορισμένων από τους πρωταγωνιστές του Αγώνα που έδρασαν σε ξηρά και θάλασσα.
Αγνωστες ιστορίες αγωνιστών

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας