• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    23°C 20.9°C / 24.5°C
    1 BF
    71%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 20.2°C / 24.1°C
    2 BF
    62%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    23°C 19.4°C / 22.7°C
    3 BF
    73%
  • Ιωάννινα
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 13.9°C / 15.5°C
    1 BF
    92%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.9°C / 19.1°C
    0 BF
    77%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.0°C / 20.5°C
    3 BF
    58%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 13.1°C / 15.4°C
    2 BF
    55%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 16.8°C / 16.8°C
    1 BF
    89%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.0°C / 24.8°C
    1 BF
    83%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    23°C 23.5°C / 23.5°C
    3 BF
    87%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    24°C 24.4°C / 24.8°C
    5 BF
    73%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.9°C / 22.9°C
    3 BF
    69%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    22°C 22.0°C / 22.0°C
    3 BF
    77%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.9°C / 17.9°C
    2 BF
    63%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.8°C / 22.8°C
    2 BF
    75%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.8°C / 22.8°C
    1 BF
    88%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 21.6°C / 24.3°C
    1 BF
    53%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    22°C 22.1°C / 22.1°C
    1 BF
    81%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 20.3°C / 23.9°C
    3 BF
    72%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.5°C / 13.5°C
    1 BF
    77%

Ο Σερζ με τα μυθιστορήματά του μίλησε για τους επαναστάτες της γενιάς του

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Προδομένοι αγώνες, αμετάκλητη ζωή

  • A-
  • A+
Με εντυπωσιακή αναλυτική δύναμη βλέπουμε όλους τους μηχανισμούς της σταλινικής καταπίεσης. Τον φόβο, την υποκρισία, τη διπλή ή τριπλή σημασία που αποδίδεται στην κάθε λέξη από την εξουσία, την κατασκευή συνωμοσιών και ενόχων ανάλογα με τις πολιτικές ανάγκες.

Πού και πού δύο εκδοτικοί οίκοι κυκλοφορούν ταυτόχρονα το ίδιο βιβλίο, σαν δυο κυνηγόσκυλα που ξεπηδώντας από διαφορετικούς θάμνους ορμάνε ταυτόχρονα στον ίδιο λαγό, και αυτό είναι συνήθως σημάδι πως πρόκειται για έργο κλασικό ή ακόμα έναν χαμένο λογοτεχνικό θησαυρό το οποίο αξίζει να ανακαλύψουμε.

Αυτή είναι η περίπτωση του «Μεσάνυχτα στον αιώνα», ενός μυθιστορήματος του Βίκτορ Σερζ που πρωτοκυκλοφόρησε το 1939 και αυτόν τον Νοέμβριο κυκλοφόρησε στα ελληνικά τόσο από τις εκδόσεις Μέδουσα όσο και από τις εκδόσεις Θύραθεν.

Το βιβλίο επικεντρώνεται στις ζωές πέντε εκτοπισμένων μελών της αντιπολίτευσης σε μια πόλη του ρωσικού Βορρά. Στην πραγματικότητα δεν έχει πρωταγωνιστή, αφού ο Σερζ δεν πίστευε στους μεμονωμένους ήρωες, σοσιαλιστές ή άλλους, αλλά στις σχέσεις που συνδέουν τους ανθρώπους μεταξύ τους. Ούτε στις μάζες πίστευε, μονοκόμματες και απρόσωπες, αλλά στην προσωπικότητα του καθενός. Ετσι μας δίνει ένα μωσαϊκό προσώπων.

Πρώτα από όλα τα πέντε κεντρικά πρόσωπα: έναν βετεράνο μπολσεβίκο, έναν νεαρό εργάτη με ιδεολογικούς προβληματισμούς, έναν άλλο, γεμάτο ζωτικότητα και αγάπη για τη φύση, μια γυναίκα που κάπου την περιμένει μια μικρή κόρη που ίσως δεν θα τη δει ποτέ ξανά, έναν αντιφρονούντα με αδάμαστη θέληση, αποφασισμένο να μη λυγίσει μπροστά στον φόβο ή μπροστά στον έρωτα. Και μαζί τους, όχι λιγότερο εξατομικευμένα, παρελαύνει ένα πλήθος προσώπων, απλοί ψαράδες, εργάτες που κλέβουν για να ταΐσουν τα παιδιά τους, απολιτικοί τεχνοκράτες πιστοί στο καθεστώς που όμως καταλήγουν στις φυλακές του χωρίς να το καταλάβουν.

Ακόμα και οι αξιωματούχοι της Ασφάλειας έχουν ο καθένας τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του: υπάρχει ο παλιός μπολσεβίκος που πρόδωσε τις αρχές του, ο φιλόδοξος και θηριώδης αριβίστας, ο ανεγκέφαλος γραφειοκράτης που εκτελεί μηχανικά εντολές.

Και η δράση επίσης, αν και έχει κέντρο βάρους τη μικρή πόλη των εξορίστων, μετατοπίζεται και σε άλλα μέρη: στις φυλακές της Μόσχας, στα εργοστάσια του Στάλινγκραντ, σε μια μικρή πόλη στην κεντρική Ασία όπου ένας αξιωματούχος διαπράττει έναν βιασμό και στο στρατόπεδο εργασίας στον Βορρά όπου αυτός ο αξιωματούχος καταλήγει να το διοικεί. Υπάρχει μάλιστα και η περιγραφή μιας συνεδρίασης του Στάλιν με τους συνεργάτες του, που με το γκροτέσκο χιούμορ της θυμίζει Μπουλγκάκοφ. Ολο αυτό το μοντάζ κάνει εμφανή την επιρροή του σοβιετικού κινηματογράφου.

Εν τέλει όμως πρόκειται για ένα ρεαλιστικό μυθιστόρημα. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να περιμένει κανείς μακροσκελείς περιγραφές για το τι χρώμα έχει ένα τραπεζομάντιλο, όπως στα μυθιστορήματα του 19ου αιώνα. Αν και ο Σερζ δεν διστάζει να δείξει ακόμα και τις πιο αηδιαστικές λεπτομέρειες, όπως τη δυσωδία που επικρατεί σε ένα κελί, δεν κολλάει σε αυτές. Η αφήγησή του είναι άμεση και γοργή και ωστόσο ενίοτε η αντικειμενική περιγραφή της δράσης και του περιβάλλοντος μπορεί να διαλυθεί σε λυρικές περιγραφές της ρωσικής φύσης ή σε στροβίλους των σκέψεων και των αισθημάτων ενός χαρακτήρα.

Ρεαλιστικό εδώ σημαίνει ότι επιδιώκει συνειδητά να δώσει μια εικόνα της ρωσικής κοινωνίας των αρχών του 1930. Και το επιτυγχάνει. Με εντυπωσιακή αναλυτική δύναμη βλέπουμε όλους τους μηχανισμούς της σταλινικής καταπίεσης. Τον φόβο, την υποκρισία, τη διπλή ή τριπλή σημασία που αποδίδεται στην κάθε λέξη από την εξουσία, την κατασκευή συνωμοσιών και ενόχων ανάλογα με τις πολιτικές ανάγκες. Βλέπουμε ακόμα τη νέα κοινωνία που αναδύεται. Πως μέσα σε μια θάλασσα κουρασμένων από τον πόλεμο και την επανάσταση ανθρώπων, που το μόνο που θέλουν είναι ειρηνική ζωή και υλική ευημερία, έχουν απομείνει λίγες χιλιάδες που θέλουν να συνεχίσουν, να ολοκληρώσουν την επανάσταση, να αποτρέψουν τον εκφυλισμό της. Και πως παράλληλα αναδύονται νέα στρώματα μαθημένα στη σταλινική νοοτροπία, που στηρίζουν τις φιλοδοξίες τους για κοινωνική άνοδο στο καθεστώς, μηχανικοί στα νεοανεγειρόμενα εργοστάσια και μυστικοί αστυνομικοί. Πάνω από όλα αντιλαμβανόμαστε πώς η Σοβιετική Ενωση μετατρέπεται σε μια χώρα ενόχων.

Ολοι κάτω από τον Ηγέτη είναι ένοχοι, σε διαφορετικό βαθμό ο καθένας. Οσοι εμμένουν στις αρχές του κομμουνισμού και όσοι συμμετείχαν στην επανάσταση είναι οι πιο ένοχοι από όλους, γιατί ξέρουν τι είναι η ελευθερία, και ο Σερζ σωστά προέβλεψε ότι η ίδια η λογική του καθεστώτος οδηγούσε στη φυσική εξόντωσή τους. Αλλά και οι υπόλοιποι είναι επίσης ένοχοι, γιατί δεν πέτυχαν τους στόχους του πλάνου, γιατί κλέβουν το δημόσιο ταμείο, γιατί κλέβουν ξύλα για να ζεσταθούν ενώ αυτά ανήκουν στο κράτος.

Ακόμα και οι δεσμοφύλακες είναι μελλοντικοί κρατούμενοι, οι δήμιοι έχουν άλλους δήμιους που περιμένουν να τους εκτελέσουν. Είναι αυτός ο φόβος όλων εναντίον όλων που κρατάει τη χώρα στη θέση της, μαζί με τη φιλοδοξία μερικών ότι θα μπορέσουν να ανελιχθούν πατώντας στο πτώμα του προκατόχου τους.

Το «Μεσάνυχτα στον αιώνα» είναι επίσης ένα ρωσικό μυθιστόρημα. Αν και γράφτηκε στα γαλλικά, προσπαθεί μέσα από την περιγραφή της κοινωνικής πραγματικότητας να καταπιαστεί με πολιτικά και ηθικά διλήμματα, όπως ακριβώς η κλασική ρωσική λογοτεχνία. Οι αντιφρονούντες του Σερζ δεν έχουν έτοιμες λύσεις, είναι θετικοί ήρωες χωρίς να είναι πρότυπα. Και δεν είναι τόσο ανόητοι ή ναρκισσιστές ώστε να πιστεύουν ότι κανένας αγώνας δεν πάει χαμένος, ιδίως όταν θυσιάζουν τόσα πολλά. Αγωνιούν συνεχώς για το τι πρέπει να κάνουν, αν πρέπει να μείνουν πιστοί στο Κόμμα ή να στραφούν εναντίον του, αν πρέπει να δραπετεύσουν ή να παραδοθούν, να ασκήσουν βία ή να αυτοκτονήσουν.

Βλέπουν ότι δεν έχουν ελπίδα, ότι δεν υπάρχει ορατό φως στον ορίζοντα, και ο καθένας δίνει τη δική του λύση, όλοι συνεχίζουν να αγωνίζονται όμως γιατί αν κάνουν διαφορετικά, θα πάψουν να είναι άνθρωποι. Και όλα αυτά, ακριβώς όπως στον Τολστόι και στον Ντοστογιέφσκι, δεν δίνονται αφηρημένα, στο πλαίσιο ενός μυθιστορήματος ιδεών, αλλά μέσα από τις ζωές ανθρώπων που παράλληλα αγαπούν, πεινούν, πονούν, κρυώνουν, υποπτεύονται ο ένας τον άλλο, θέλουν να συνεχίσουν να ελπίζουν.

Εν τέλει, είναι ένα μυθιστόρημα που ξεφεύγει από τις ιστορικές συνθήκες που περιγράφει ή που το γέννησαν, όπως κάθε μεγάλη λογοτεχνία. Μιλά για ανθρώπους έγκλειστους, για ανθρώπους που βλέπουν να χάνουν τα νιάτα τους χωρίς να τους επιτρέπεται να κάνουν τίποτα, ενώ εκείνοι θέλουν να ζήσουν, θέλουν να αλλάξουν τον κόσμο, πράγμα που είναι το ίδιο, και προσπαθούν να διατηρήσουν την ελπίδα τους.

Οσο υπάρχουν άνθρωποι στη φυλακή, πρόσφυγες και μετανάστες έγκλειστοι σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, άνεργοι που περνούν άπραγοι τα καλύτερα χρόνια της ζωής τους, άνθρωποι σε εγκλεισμό λόγω πανδημίας, όσο διαφορετικές και αν είναι οι συνθήκες, θα μιλά και για αυτούς, και σε αυτούς.

Ιστορική μαρτυρία, πολιτική ανάλυση, ηθικός προβληματισμός, λογοτεχνία πρώτης τάξεως, το έργο του Βίκτορ Σερζ είναι όλα αυτά και περισσότερα. Αυτός ο άπατρις επαναστάτης που πέθανε πάμφτωχος και ξεχασμένος στο Μεξικό, ανάμεσα στο τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και την αρχή του Ψυχρού υπήρξε μία από τις σημαντικότερες λογοτεχνικές μορφές της Ευρώπης του προηγούμενου αιώνα και το έργο του μια μοναδική καταγραφή της από την περίοδο πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι και τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, από την αυγή μέχρι τα μεσάνυχτα του αιώνα.

*Ιδιωτικός υπάλληλος


Ο Βίκτορ Σερζ έζησε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ζωές που μπορεί να είχε ένας συγγραφέας στον 20ό αιώνα και το έργο του είναι η λογοτεχνική επεξεργασία αυτών των εμπειριών του. Γεννημένος το 1890 στις Βρυξέλλες από εξόριστους Ρώσους επαναστάτες πέρασε τα νιάτα του εκεί και κατόπιν στο Παρίσι, ζώντας μια αλήτικη ζωή, μέσα στη φτώχεια. Από πολύ νωρίς συνδέθηκε με αναρχικούς κύκλους, ανάμεσά τους μέλη της συμμορίας του Μπονό, που πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο διέπραξε σειρά βίαιων ληστειών στη Γαλλία και στο Βέλγιο.

Για τη σχέση του με τη συμμορία, που ποτέ δεν ήταν όμως κάτι άλλο από προσωπική φιλία με κάποια μέλη της και ιδεολογική διαφωνία με τη δράση τους, το γαλλικό κράτος τον έκλεισε στη φυλακή και αργότερα τον απέλασε στην Ισπανία, όπου συμμετείχε στο εκεί αναρχικό κίνημα.

Με την έκρηξη της Ρωσικής Επανάστασης προσπάθησε να πάει στη Ρωσία και, τελικά, αφού πέρασε ένα διάστημα σε γαλλικό στρατόπεδο συγκέντρωσης, έφτασε εκεί το 1919, σε ηλικία 29 ετών – η πρώτη φορά στη ζωή του που πατούσε το πόδι του στην πατρίδα των γονιών του. Στη Ρωσία τάχτηκε με τους μπολσεβίκους, παρότι κράτησε πάντα μια κριτική στάση απέναντι στη χρήση τρομοκρατίας από τη μεριά τους και στην καταπίεση άλλων επαναστατικών ομάδων, ιδιαίτερα των αναρχικών, και συμμετείχε στην ίδρυση της Γ' Διεθνούς.

Ως στέλεχος της Διεθνούς γνώρισε τη Γερμανία της Βαϊμάρης κατά την άνοδο του φασισμού, την Αυστρία την εποχή του υπερπληθωρισμού και την Τσεχοσλοβακική Δημοκρατία, όπως επίσης ορισμένες από τις σημαντικότερες πολιτικές και πνευματικές μορφές της εποχής του: τον Λένιν, τον Τρότσκι, την Εμα Γκόλντμαν, αλλά και τον Γκόρκι, τον Γκέοργκ Λούκατς, τον Αντρέ Ζιντ, τον Παναΐτ Ιστράτι και άλλους. Για πολλούς από αυτούς άφησε οξυδερκείς περιγραφές στα απομνημονεύματά του.

Με την εμφάνιση του σταλινισμού συντάχθηκε με τον Τρότσκι, παρότι δεν υπήρξε ποτέ τροτσκιστής με την αυστηρή έννοια, αρνούμενος να αντικαταστήσει την μια προσωπολατρία με την άλλη και αποφεύγοντας αργότερα να μπλεχτεί στις μίζερες εσωτερικές έριδες των τροτσικιστών φραξιών στη Δυτική Ευρώπη. Η στάση του αυτή τού στοίχισε τη διαγραφή του από το κόμμα το 1928 και ανηλεείς διώξεις σε βάρος του και της οικογένειάς του. Τελικά φυλακίστηκε και εκτοπίστηκε στο Ορενμπουργκ, στα Ουράλια, για δύο χρόνια, μέχρι το 1936, που χάρη στη διεθνή κατακραυγή τού επετράπη να φύγει από τη Ρωσία.

Εζησε στο Βέλγιο και στη Γαλλία, συνεχίζοντας να καταγγέλλει τον σταλινισμό, και κατά τη ναζιστική κατοχή διέφυγε στο Μεξικό όπου και πέθανε από έμφραγμα σε ένα ταξί. Αν δεν είχε γράψει τίποτα στη ζωή του και πάλι θα άξιζε να τον θυμούνται ως κάποιον που κατάφερε να μείνει όλη του τη ζωή πιστός στα επαναστατικά του ιδανικά, δίχως να υποταχτεί στον σταλινισμό, ούτε να οδηγηθεί στον χυδαίο αντικομμουνισμό. Και ίσως γι’ αυτό να μην τον θυμούνται τόσο όσο θα έπρεπε.

Αλλά ο Σερζ έγραψε: άρθρα, μια βιογραφία του Τρότσκι, έναν τόμο απομνημονευμάτων («Αναμνήσεις ενός επαναστάτη», στα ελληνικά, από τις εκδόσεις Ακυβέρνητες Πολιτείες, 2017), που είναι από τα σημαντικότερα αυτοβιογραφικά έργα του 20ού αιώνα, και πάνω από όλα μυθιστορήματα.

Ο Στάλιν, που φίμωσε και δολοφόνησε τόσους συγγραφείς στην εποχή του, κατάφερε να στρέψει τον Σερζ στη μυθιστοριογραφία, αφού μέσω αυτής κυρίως ο Σερζ ήθελε να αφήσει ιστορικές μαρτυρίες για όσα έζησαν οι επαναστάτες της γενιάς του· μαρτυρίες που επιβίωσαν κατά πολύ του σταλινισμού και τον εκδικούνται από τον τάφο.

Ενα από αυτά είναι το «Μεσάνυχτα στον αιώνα», εμπνευσμένο από τα χρόνια του στο Ορενμπουργκ.
Ηλ. Ποτ.


Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Οι παρουσιάσεις είναι των ίδιων των αναγνωστών, εκείνων ακριβώς για τους οποίους γράφτηκε το βιβλίο. Είναι γραμμένες από αναγνώστες και απευθύνονται σε αναγνώστες. Και αυτό τις κάνει πιο προσωπικές, πιο προσιτές και πιο ανθρώπινες. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας στο [email protected]

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το νορβηγικό φως
Το νέο βιβλίο του Νορβηγού συγγραφέα Γιον Φόσε με τίτλο «Το άλλο όνομα» μας εισάγει σε έναν άλλο ολοκαίνουργιο λογοτεχνικό κόσμο.
Το νορβηγικό φως
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Ψυχραιμία, εγρήγορση, επιμονή, ευγένεια»
Ο συγγραφέας της ανά χείρας μελέτης εστίασε πρωτίστως στην κοινωνικοπολιτική ιστορία της ελληνικής αστυνομίας και δευτερευόντως στη θεσμική.
«Ψυχραιμία, εγρήγορση, επιμονή, ευγένεια»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η απάντηση είναι στον άνεμο
Ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας μάς μεταφέρει το τραύμα της εξορίας είναι τόσο πολύπλευρος και διαφορετικός όσο και οι καταστάσεις που βιώνουν οι «εξόριστοι» χαρακτήρες του.
Η απάντηση είναι στον άνεμο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αποχωρώντας για τη Βιγκάτα τ’ ουρανού
Ο Αντρέα Καμιλέρι δημιούργησε τη φανταστική Βιγκάτα μέσα στην πατρίδα του, τη Σικελία, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα το γλωσσικό ιδίωμα της περιοχής.
Αποχωρώντας για τη Βιγκάτα τ’ ουρανού
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μην προσπερνάτε τις τζακαράντες
Η λυτρωτική μετατόπιση από την απομόνωση του «μερικού» προς κάτι γενναιόδωρα «ευρύχωρο», που περιέχει και σένα, είναι ένα δώρο το οποίο μόνο η αληθινή τέχνη προσφέρει.
Μην προσπερνάτε τις τζακαράντες
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ένα αφήγημα γεννιέται
Το «Να είχα, λέει, μια τρομπέτα», δεν αποτελεί μια μυθιστορηματική αυτοβιογραφία της συγγραφέως, αλλά την απόλυτη και ρεαλιστικότατη αυτοβιογραφία της συγγραφής του.
Ένα αφήγημα γεννιέται

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας